వాకిలి » ఇరుగు పొరుగు ఆకాశాలు

ముహమ్మద్ ఫెతుల్లా గిలెన్

వాకిలి — Sun, 01 Feb 2015 05:08:38 +0000

ముహమ్మద్ ఫెతుల్లా గిలెన్ (27 ఏప్రిల్ 1941) టర్కీ దేశస్థుడు. ఒకప్పటి ఇమాం. అతను గిలెన్ ఉద్యమానికి ఆద్యుడు. ( దీన్ని హిజ్మత్ ఉద్యమం అని కూడా పిలుస్తారు) ఇప్పుడు అతను పెన్సిల్వేనియాలో తనకుతాను విధించుకున్న ఏకాంతవాసం గడుపుతున్నాడు.

సున్నీ మేధావి సయ్యద్ నుర్సీ (1877 – 23 మార్చి 1960) బోధనలకు ప్రభావితుడైన గిలెన్ ఇస్లాం లోని హనాఫీ శాఖకు చెందిన భావజాలాన్ని అనుసరిస్తాడు. తనకి సైన్సు పట్ల నమ్మకం ఉందనీ, జుడాయిజం, క్రిస్టియానిటీ లతో సంభాషణ, అనేకపార్టీల ప్రజా స్వామ్యం పట్ల నమ్మకం ఉందని ప్రకటించాడు. తగ్గట్టుగా వాటికన్ తోనూ, జ్యూయిష్ మేధావులతో చర్చలు జరిపేడు కూడా.

ఆధునిక ప్రపంచంలో ఇస్లాం, టర్కీ భవిష్యత్తు గురించి సామాజిక చర్చల్లో చాలా చురుకుగా పాల్గొన్నాడు. ఇంగ్లీషు మాధ్యమాలు అతన్ని ” విద్య, కష్టించి పనిచెయ్యడం, పరహితత్వాన్ని ప్రోత్సహించే సహనశీలమైన ఇస్లాం ను బోధించే ఇమాం గానూ, ప్రపంచంలోని ముఖ్యమైన ముస్లిం మేధావిగానూ,” వర్ణిస్తుంది. టర్కీ విషయంలో గిలెన్ ని మతపరంగా సంప్రదాయవాదిగానే పరిగణించాలి.

టర్కీ మేధావులూ, పండితులూ ప్రకటితంగానో, అప్రకటితంగానో 20 వశతాబ్దపు టర్కీ మేధావుల్లోనే గాక ముస్లిం ప్రపంచం అంతటిలోనూ ముఖ్యమైన గంభీరమైన రచయిత, తత్త్వవేత్తగా గుర్తిస్తున్నారు. ముస్లిం మేధావిగా, ప్రపంచంలోని అన్ని ప్రాంతాలలోని ఉత్తమమైన ఆలోచనలను ఇముడ్చుకోగల సామాజిక ఆధ్యాత్మిక పునరుజ్జీవనానికి అతని నాయకత్వంపై చేసిన ప్రశంశలు, అతను దైవానికి మరింత వినమ్రుడైన సేవకుడిగానూ, అందరికీ స్నేహితుడిగా చేశాయి. కీర్తికోసం ప్రాకులాటా, “మనసుయొక్క సుకుమారమైన ఆధ్యాత్మిక సౌందర్యాన్ని హరించే “తీయని విషం”, అహంకారం, భేషజాల ప్రదర్శనా ఒక్కలాంటివే” అన్న సూత్రాన్ని ఆయన అక్షరాలా పాటిస్తాడు.

“సూఫిజం ఇస్లాం యొక్క అంతర్ విస్తృతి. ఈ అంతర్, బహిర్ విస్తృతులు రెండిటినీ ఎడబాటు చెయ్యకూడదు ” అన్నది అతని బోధనల సారాంశం.

అతను Pearls of Wisdom ( సూక్తిముక్తావళి) పేరుతో చాలా సూక్తులు రాసేడు. అందులోంచి, ఆతని ఆలోచనా విధానాన్ని ప్రతిబింబించే ఒక ఇరవై సూక్తులు:

1. అశక్తత అంటే శక్తీ, అధికారం లేకపోవడం ఒక్కటే కాదు. మహా బలవంతులూ, తెలివైనవాళ్ళూ కూడా అశక్తులవడం చూస్తూనే ఉన్నాము. దానికి కారణం వాళ్ల బలమునుండీ, తెలివి నుండీ ఎవరూ లబ్దిపొందవచ్చునని అనుకోకపోవడం వల్లనే.

2. చీకటి గాని, లేదా మరో వెలుగు గాని స్వయం ప్రకాశముగల వారి తేజస్సుని అణచలేవు. అటువంటి వారి వెలుగు వాళ్ల జీవిత పర్యంతమూ ఎన్ని అవరోధాలు వచ్చినా వెలగడమే కాక, వాళ్ళ పరిసరాల్ని కూడా ప్రకాశింపజేస్తుంది.

3. తాము చూసినదాన్నిబట్టి పనిచేసేవాళ్ళు, తమకు తెలిసినదానిబట్టి పనిచేసేవాళ్లకంటే ఎక్కువ సఫలత సాధించలేరు. రెండో వాళ్ళు, తమ అంతరాత్మ చెప్పినదాన్నిబట్టి ప్రవర్తించేవాళ్ళ కంటే ఎక్కువ సఫలురు కాలేరు.

4. పేదరికం అంటే, డబ్బు లేకపోవడం ఒక్కటే కాదు. అది జ్ఞానం, ఆలోచన, నైపుణ్యం మొదలైనవి లేకపోవడం కూడా ఈ విషయంలో, బాగా డబ్బుండి విజ్ఞానమూ, ఆలోచనా, నైపుణ్యమూ లేనివాళ్ళు పేదవాళ్ళక్రిందే జమ.

5. మానవాళి ఒక వృక్షం, దేశాలు దాని కొమ్మలు. పెనుగాలుల వంటి సంఘటనలు వాటిని ఒకదానితో ఒకటి రాపిడి చేసుకునేలా చెయ్యవచ్చు. దాని పరిణామాలు చెట్టు అనుభవించేమాట నిజం. “మనం ఏమి చేసినా, అది మనకుమనం చేసుకుంటున్నాం” అన్న మాటకి తాత్పర్యం అదే.

6. రాత్రులు … మానవాళి సంతోషానికీ, ప్రశాంతతకీ కావలసిన వాటిని కనుగొని, అభివృద్ధిచేసి, సంసిద్ధంచేసే రంగస్థలాలు. మానవాభ్యుదయానికి చీకటిగర్భంలోనే గొప్ప గొప్ప ఆలోచనలూ, సృష్టీ జరిగింది.

7. కడుపు … అరిగించుకోలేని పనికిరాని పదార్థాన్నీ బయటకి కక్కి దాని ముఖం మీదే ఉమ్మేస్తుంది. పనికిమాలిన వ్యక్తులపట్ల కాలమూ, చరిత్రా కూడా అలాగే ప్రవర్తిస్తాయి.

8. ఇనుముకి తుప్పు శత్రువు, వజ్రాలకి సీసము శత్రువులా ఉత్సాహానికి దుష్ప్రవర్తన శత్రువు; ఇవాళ అది నష్టం, వినాశం కలిగించకపోయినప్పటికీ, రేపు తప్పకుండా చేసితీరుతుంది.

9. అనుభవం లేని వారికీ, సభ్యత తెలియని వారికీ సత్యం గురించీ, జ్ఞానం గురించీ విశదీకరించడం మతిలేని వాళ్ళకి చెప్పడమంత కష్టం అయినప్పటికీ, జ్ఞానులు ఆ పని ఇష్టపూర్వకంగా చెయ్యాలి.

10. స్పష్టమైన సత్యాన్ని అందరూ ఒకే స్థాయిలో అర్థం చేసుకోలేరు గనుక, నిగూఢమైన పదజాలానికి బదులు ప్రత్యక్ష నిరూపణలనీ, పోలికలనీ, మూర్తభావనలనీ ఉపయోగించాలి.

11. మనుషులు సాధారణంగా స్థలకాలాదులగురించి ఫిర్యాదులు చేస్తుంటారు. కాని అసలు పొరపాటల్లా అజ్ఞానంలో ఉంది. స్థలకాలాదులు నిరపేక్షమైనవి. మనిషే … అజ్ఞానీ, కృతజ్ఞతా శూన్యుడూ.

12. కొన్ని చక్కని, మెత్తని పచ్చికగల, వెలుగుదారులు దారిపొడవునా రంగురంగులపువ్వులతో అలంకరించబడి మృత్యులోయల్లోకి కొనిపోతాయి. మరికొన్ని దారులు చాలా నిటారుగా ఉండి, కంటకమయమైనప్పటికీ అవి స్వర్గపు అంచులకి తీసుకుపోతాయి.

13. చాలా గొప్ప సూక్తి ఏమిటంటే: “ప్రతి స్త్రీ పురుషులూ తమ తమ నాలుకల క్రింద దాగుంటారు.” అంతకంటే గొప్ప సూక్తి, ” నీకు స్నేహితుడు కావాలంటే, భగవంతుడు చాలు; నీకు జోడు కావాలంటే, ఖురాను….”

14. ఏది “చూస్తోందో” దాన్ని మనం చూడలేము; చూపుకి లక్ష్యమైన వస్తువునీ, చర్యనీ మాత్రమే చూడగలము. ఆత్మ ఎరుకకి మనసు వాహిక; ఆత్మ చూడడానికి కన్ను వాహిక.

15. భౌతిక అవేశాలవల్ల గాని, మానసిక ఆవేశంవల్ల గాని ఒక చర్య చేపడితే అది జంతు ప్రవృత్తి; అదే ఆత్మప్రేరణవల్లగాని, బుద్ధిపూర్వకంగాగాని చేపడితే, అది అధ్యాత్మికమూ, మానవీయమూ అవుతుంది.

16. అనస్తిత్వం అన్నది భయానకమైన శూన్య స్థితి; ఎటువంటిదంటే, మనసుని శంకాకులముచేసే, అణుమాత్రపు అస్తిత్వంకూడా కనరాని అనంత క్షేత్రం.

17. గుడ్డివాళ్ళు ఎంత ఎక్కువమంది గుమిగూడినప్పటికీ, ఒక వస్తువు రంగు నిర్థారించలేరు. వాళ్ళ ఏకగ్రీవ తీర్మానాన్ని పూర్వపక్షం చెయ్యడానికి ( తప్పని నిరూపించడానికి) కేవలం రెండు కళ్ళు చాలు.

18. ప్రతిచెట్టూ కలపతో చెయ్యబడినా పండును బట్టి చెట్టుని వేరుగా గుర్తించినట్టే, శరీరం ఒకే పదార్థంతో చెయ్యబడ్డా, మనిషులని వాళ్ళ ధర్మనిష్ఠ నుబట్టి వేరుగా గుర్తించవచ్చు.

19. ఎవరి బుద్ధి అయినా ఒకే ఉక్కునుండి చేసిన కత్తి లాంటిది. వాటిలో ఏవైనా తేడాలు కనిపిస్తే, అవి కేవలం వాటి అంచుల పదును బట్టే.

20. పదార్థానికి అవగాహనగాని, స్మృతి గాని, అనుభూతిగాని, సంకల్పముగాని ఉండవు. అది కొన్ని సూత్రాలకి కట్టుబడి ఉండే అణువుల సముదాయం మాత్రమే. అస్తిత్వం అంటే అదే అని అనుకోవడం చెప్పలేనంత సిగ్గుతెప్పించే పొరపాటు.

**** (*) ****

అన్నా అఖ్మతోవా

వాకిలి — Thu, 14 Mar 2013 17:34:35 +0000

ఆనా ఆఖ్మతోవా (23 జూన్ 1889 – 5 మార్చి 1966) రష్యన్ సాహిత్యంలో ప్రముఖ కవయిత్రి. ఆమె అసలు పేరు ఆనా అండ్రెయేవ్నా గోరెంకో. 11 ఏళ్ల ప్రాయం నుండి కవిత్వం రాయడం మొదలెట్టారు. కవిత్వం మూలాన, ఇంటిపేరుకు అపకీర్తి తీసుకురావద్దన్న తండ్రి కోపానికి, పదెహేడేళ్ల ప్రాయంలోనే, ఆనా ఆఖ్మతోవా గా మార్చుకున్న పేరే చివరివరకు స్థిరపడిపోయింది. ఆ పేరు ఆమె తల్లి ముత్తాతది. అప్పుడొస్తున్న కవిత్వంలోని గూఢత్వం, అస్పష్టత, సాంకేతికత, కృత్విమత్వాన్ని నిరసిస్తూ, సౌందర్యం, స్పష్టత, సాంద్రత, సరళత, సమగ్ర రూపంతో కూడుకున్న విభిన్న కవిత్వానికి ఆద్యుడైన నికోలయ్ గుమిల్యొవ్ ని 1910 లో వివాహం చేసుకున్నారు. 1918 లో విడాకులూ తీసుకున్నారు. వారికి ఒక కొడుకు లెవ్ గుమిల్యొవ్.

రష్యన్ విప్లవం మూలాన ఆమె జీవితంలో అనేక సంఘటనలు చోటుచేసుకున్నాయి. ఎన్నో కష్టాలు పడాల్సొచ్చింది. 1921 లో ఆమె భర్త దేశద్రోహం కింద, బోల్షెవిక్ల ద్వారా మరణశిక్షకు గురయారు.. 1938 లో కొడుకు నిర్బంధించబడ్డాడు. 1956 వరకూ అనేక మార్లు అనేక కారాగారాల్లో ఉంచబడ్డాడు. రష్యన్ ప్రభుత్వం, దోషులుగా పరిగణించిన వారి సంతానం కావడమే అతని అసలు నేరం. స్టాలిన్ ప్రభుత్వం ఆమెను శతృవుగా భావించి, ఆమె రచనల్ని 1925 నుండి 1940 వరకు నిషేదించింది.

ఆమె అతి ముఖ్యమైన కవిత REQUIEM ‘శ్రద్ధాంజలి’. స్టాలిన్ సమయంలొ స్త్రీల దురవస్థని – ఆమెతో బాటు జైలు బయట, అత్యంత దుఃఖంతో ఓపికగా నిస్సత్తువగా, వారి కోడుకుకోసమో, భర్తకోసమో, ప్రేమికుడికోసమో రొట్టె ముక్క అందించాలనో, చూడాలనో, చిరు సందేశం కోసమో గంటలకొద్దీ వేచి ఉన్న వైనాన్ని, ఒక స్త్రీ దృష్టితో కళ్లకు కట్టినట్టు వర్ణించిన అద్భుతమైన కవిత అది. ఈ కవిత 1935 నుండి 1940 మధ్య కాలంలో రాసింది. స్టాలిన్ బతికుండగా 1940 ప్రాంతంలో అది వెలుగు చూడడం, ఎంత ప్రమాదకరమో ఆమె గుర్తించి ప్రచురణకు పంపనేలేదు. స్టాలిన్ బాధితులకు ఆ కవిత అంకితమిచ్చారు. మ్యూనిక్ లో మొదటిసారిగా 1963 లో బయటి ప్రపంచం వెలుగు చూసింది. 1987 వరకూ ఈ దీర్ఘ కవిత రష్యాలో ప్రచురించబడనే లేదు. ఈ దీర్ఘ కవిత పది ఖండికలుగా రాయబడింది. వేదన నిస్పృహల మూలాన, అప్పటి ఉద్విగ్న క్షణాల్ని ఒక్కో ఖండికలో అతి సున్నితంగా పట్టుకోగలిగింది. నిజానికి ఈ కవిత పరిచయంతో బాటు, పదిహేను చిన్న కవితల వలయం, ఒక అనుక్రమం. ఆమె రచనల్లో సర్వోత్తమమైన బాధల స్మృతి కావ్యం. అంతకుముందు ప్రేమ కవిత్వం రాసిన ఛాయలెక్కడా ఇందులో కనపడవు. అక్కడక్కడ బైబిలు సంబందిత విషయాలు, శిలువ వేయటం, జీసస్ తల్లి మేరీ లాంటివి కనిపిస్తాయి. ఈ కవితతో బాటు, మరో దీర్ఘ కవిత Poem Without a Hero (నాయకుడు లేకుండా కవిత) ని కూడా ప్రముఖంగా చెప్పుకుంటారు. ఆమె కవితలన్నింటితో 1990 లో ఒక సమగ్ర సంకలనం The Complete Poems of Anna Akhmatova కూడా వెలువడింది.

1918 లో వివాహమాడిన వ్లాదిమిర్ శిలైకో ని 1928 లో విడాకులిచ్చింది. ఆ తరువాత వివాహమాడిన నికోలై పునిన్, సైబేరియన్ శిబిరంలో 1953 లో చంపబడ్డారు. నోబెల్ బహుమతి గ్రహీత డాక్టర్ జీవాగో రచయిత బోరిస్ ఫాస్టర్నక్ వివాహితుడైయుండి కూడా ఆమెకు అనేకమార్లు పెళ్లి ప్రతిపాదన పంపారు. ‘బోరిస్ పాస్టర్నక్ కోసం’ అని ఒక కవిత కూడా ఆమె రాసారు. మరో నోబెల్ కవి జోసెఫ్ బ్రోడ్స్కీ కి రష్యాలో అదేవిధమైన కష్టాల్లో ఉన్నప్పుడు, అతనికి ఆమే ఒక పెద్ద దిక్కు.

విక్టర్ హూగో, రవీంద్రనాథ్ టాగోర్, గీకొమో లియోపర్డి, వివిధ ఆర్మేనియన్, కొరియా కవుల్ని అనువాదం చేసారు. ప్రతీకాత్మక రచయిత అలెక్సాండ్ర్ బ్లోక్, చిత్రకారుడు ఆమెడియొ మోడిగ్లియాని, తోటి కవి ఓసిప్ మండెల్ స్టాం జ్ఞాపకాల్నీ రాసారు.

1965 లో ఆమెకు ఆక్స్ ఫర్డ్ విశ్వవిధ్యాలయం గౌరవ డాక్టరేట్ ప్రధానం చేసింది.

తనకోసం ఒక స్మృతి చిహ్నం నెలకొల్పుతారేమోనన్న ఆశ ఈ కవిత ‘శ్రద్ధాంజలి’లో కనిపిస్తుంది. ఆటువంటిదేమీ జరగకపోయినా , ప్రపంచ వ్యాప్తంగా ఈ కవితే ఆమెకు స్మృతి చిహ్నంగా మిగిలిపోయింది.

శ్రద్ధాంజలి
పరాయి ఆకాశం ఏదీ నన్ను కాపాడలేదు
అపరిచిత రెక్కలేవీ నా మొహాన్ని కప్పలేదు
ఆ సమయంలో, ఆ ప్రదేశంలో బ్రతికిపోయి
సామాన్య ప్రజల సాక్షిగా నేనున్నాను

ముందుమాటకు బదులు
భయంకరమైన యెజోవ్ భీతిగొల్పే సంవత్సరాల్లో, నేను పదిహేడు నెలలు లెనిన్ గ్రాడ్ కారాగారానికి ఎదురుగా బయట వరసలో వేచి ఉన్నాను. ఎవరో గుంపులో ఒక రోజు నన్ను గుర్తించారు. నా పేరుతో నన్ను పిలవడం ఎప్పుడూ వినని, చలికి నీలంగా మారిన పెదాలతో, నావెనక నిలుచున్న ఒకామె, మాకందరికీ సాధారణమైన తిమ్మిరిలోనే రహస్యంగా నన్నడిగింది (అక్కడ అందరూ రహస్యంగానే మాటాడుకుంటారు):
“ఇది నువ్వు వివరించగలవా?” అని.
“వివరించగలను” అన్నాను
ఆమె మొహం మీద అంతకుముందు లేని, నమ్మలేని ఒక చిర్నవ్వులాంటిదేదో , అప్పుడామెని దాటుకుంటూపోయింది.

అంకితం
ఆ దుఃఖం బహుశా కొండల్నీ ఒంచుతాయి
ప్రవహించే నీటిని వెనక్కి మళ్ళిస్తాయి
కానీ కఠినమైన ఈ గడియలు పగలవు
కిక్కిరిసిన మానవ దుఃఖంతో ఉన్న
జైలు గదుల్నుండి మాకు అవి అడ్డంపడతాయి
గాలి స్వేచ్చగా కొందరికి వీస్తుండొచ్చు
సులువుగా సూర్యకాంతి కొందరికి క్షీణిస్తుండొచ్చు
కానీ మా భయానికి భాగస్వాములైన మేము
వినేది మాత్రం, తాళాల గీకుడు
బరువైన సైన్యం బూట్ల చప్పుడు
వేకువ ప్రార్ధనల కోసంలా గుంపుగా లేచి
మేము ప్రతీరోజూ నిశ్శబ్ద వీధులు, మలుపుల గుండా
చావడంకంటే కాస్త బతకడానికి, నిర్జనప్రదేశాల నడుస్తాం,
సూర్యు డు అస్తమించాక, నేవా నది అస్పష్టంగావుంది
నమ్మకం అనంతంగా ఇంకా గానం చేస్తూనే ఉంది.
ఎవరికి శిక్ష నిశ్చయించబడింది? … ఆ మూలుగు,
హఠాత్తుగా ఉబుకుతున్న స్త్రీ కన్నీరు,
తతిమావారికంటే విలక్షణం
ఆమెను వాళ్లు కిందికి తోసేసినట్టు,
ఆమె హృదయాన్ని బలవంతంగా లాక్కుపోతూ,
తలతిరిగేట్టు, ఆమె మానాన ఆమెను వదిలేసినట్టు -

నరకంలో నేను రెండేళ్లబాటు గడిపినప్పటి
నా అనామక మిత్రులు ఇప్పుడెక్కడున్నారు?
సైబేరియన్ మంచు తీవ్రతల మధ్య
చీడబట్టిన చంద్రవృత్తాలలో
ఏ దెయ్యాలు వాళ్లని వెక్కిరిస్తున్నాయిప్పుడు
వారికోసం నేను రోదిస్తాను,
సలాం, శలవు!

ప్రస్తావన
యుద్ధం నుండి విముక్తి పొంది
ఆ రోజుల్లో కేవలం నిర్జీవులే నవ్వేగలిగేవాళ్లు.
లెనిన్ గ్రాడ్ ఆనవాలు, ఆత్మ,
దాని చెరసాలకు బయట వేలాడేది;
దండించబడిన సైనికదళం
రైలింజను ఈలపాటకు ముడుచుకుని
మందలా ఇనుపదారి ఆవరణలో
జరగాల్సొచ్చేది “యజమానిలేని కుక్కల్లా, దూరం , దూరం”.
మాపైన మృత్యు నక్షత్రాలుండేవి
ప్రియమైన అమాయక రష్యా
కరకరమని నమిలే రక్తసిక్తమైన బూట్లకింద
నల్లని మారియాస్ చక్రాలకింద నలిగిపోయేది

1
వేకువజామునే వాళ్లొచ్చి నిన్ను తీసుకుపోయారు.
నువ్వు నాకు మరణించినట్టు: నేను వెనకెనక అనుసరించాను.
చీకటి గదిలో పిల్లలు ఏడుస్తున్నారు,
పవిత్రమైన కొవ్వొత్తి కొనవూపిరితో ఉంది
ప్రతిమ ముద్దుకి నీ పెదాలు చల్లబడ్డాయి
కనుబొమలమీద చెమట పూసింది – అవి మృత్యు పుష్పాలు!
రెడ్ స్క్వేర్ లో వట్టిపోయిన గుర్రపురౌతు భార్యల్లా
క్రెంలిన్ బురుజుల కింద నేను నిల్చుని అరుస్తాను

2
సాధువైన డాన్ నది శాంతంగా ప్రవహిస్తుంది;
పచ్చని చంద్రకాంతి నా ఇంటిలోకి జారుతుంది.

దాని వంకర మూతితో, గడప దాటి,
ఆ పచ్చ చంద్రుడి నీడకు, ఆశ్చర్యంతో ఆగుతుంది.

పెద్దెముక రోగంతో పడున్న ఈ స్త్రీ,
బొత్తిగా ఒంటరిది.

మరణించిన భర్త,
కటకటాల్లో దూరంగా కొడుకు.
నాకోసం ప్రార్ధించు,
ప్రార్ధించు.

3
కాదు, నాది కాదు, అది మరొకరి గాయం
నేనైతే ఎన్నటికీ భరించలేకపోదును
అంచాత జరిగినదాన్ని తీసుకుపోయి, దాచి, భూమిలో పాతి
విసిరేయ్ దీపాల్ని అవతలికి …
రాత్రి

4
వాళ్లు నీకు హాస్యగాడ్ని చూపించి ఉండాల్సింది,
మిత్రుల హర్షం, హృదయపు దొంగ,
పుష్కిన్ నగరం కొంటె పిల్లని -
విధివశమైన సంవత్సరాల నీ ఈ చిత్రాన్ని
నువు నిల్చున్న కోపదృష్టితో ఉన్న గోడ కింద,
దరిద్రులు, మూడొందలమంది వరసలో,
నీ చేతిలో మూటను గట్టిగా పట్టుకుని,
నీ కన్నీళ్లు, కొత్త సంవత్సరపు మంచుని కరిగిస్తున్నాయి
చూడక్కడ, జైలుచెట్టు ఒంగుతోంది
శబ్దం లేదు, శబ్దం లేదు, అయినా ఎంతమంది
అమాయక ప్రాణాలు అంతమవుతున్నాయి

5
నీ ఇంటికి నిన్ను రమ్మంటూ, పదిహేడు నెలలుగా
నేను గట్టిగా ఏడుస్తూనే ఉన్నాను.
నేను ఉరితీసేవాడి కాళ్లమీద పడ్డాను
పీడకలగా మార్చబడ్డ నువ్వు నా కొడుకువన్నాను.
ప్రపంచాన్ని గందరగోళం ఆక్రమించాక,
చెప్పే శక్తి నాకు లేదు.
ఏదోకొంత మానవత్వంనుండి ఎవరో కౄరుడు
లేదా “చంపు” అని ఏరోజు చెప్పబడుతుందో
ధూళిపూలు తప్ప అప్పుడు ఏవీ మిగలవు

గలగలమను ధూపకలశం శబ్దాలు,
ఎక్కడకీ తీసుకుపోలేని కాలి గుర్తులు.
పాషానపు రాత్రి భారీ నక్షత్రం,
నా కళ్లలోకే తేరిపార చూస్తూ అంటోంది
మరణం తధ్యం,
అవును తోందర్లోనే అని.

6
మస్తిష్కం నుండి ఎగిరిపోయిన వారాలు
గడిచిపోయాయంటే నాకూ నమ్మకం కుదరడం లేదు:
నీ కారాగారంలోకి ఎలా బిడ్డా,
జ్వలిస్తూ, తేరిచూస్తూ, తెల్ల రాత్రులు;
నేను శ్వాస తీసుకునేలోగా
వారి డేగ కళ్లతో వాళ్లూ చూస్తారు.
ఈ మర ణించిన నీ శరీరానికి
ఉన్నతమైన శిలువ ఏమి చూపిస్తుందోనని

7
తీర్పు
ఇంకా సజీవంగా ఉన్న, హృదయం మీద
అప్పుడే రాయిలాంటి మాట.
అంగీకరిస్తున్నాను,
నేను సిద్ధపడే ఉన్నాను,
ఎలాగోలా దానికి సర్దుకుని నిబాయించుకుంటాను.

నేడు చేయాల్సినవి చాలా ఉన్నాయి
జ్ఞాపకాల్ని తుడిచేయాలి బాధను చంపేయాలి
గుండెను రాయి చేసుకోవాలి
అయినా మళ్లీ బతకడానికి సన్నద్ధం కావాలి

పూర్తిగా కాదు. వేసవి కాలపు విందు
తప్పతాగినట్టు పుకార్లు తీసుకొస్తాయి
చాన్నాళ్ల ముందునుండే నాకు తెలుసు
ఈ ప్రకాశవంతమైన రోజు, ఈ ఖాళీ ఇల్లు?

8
మృత్యువుకు
ఎలా అయినా నువ్వొస్తావు, అది ఇప్పుడే ఎందుకు కాకూడదు?
ఎన్నాళ్లు నేను వేచి వేచి చూడాలి. చెడు రోజులు తొలగిపోతాయి.
నీ కోసం దీపం ఆర్పేసాను, తలుపులు తెరిచాను
నీకు నచ్చిన ఏ ఆకృతిలోనైనా మారి,
గురి చూసి, విషపురిత ఫిరంగితో నన్ను పేల్చు
లేదా సమర్దుడైన బందిపోటులా గొంతుపిసుకు
లేదా రోగం అంటించు – పూర్తీ విషజ్వరమేనా కానీయ్
లేదా నువు రాసిన కాల్పనిక కథలోంచి బయటపడేయ్
అదే రాత్రీ పగలూ వినీవినీ విసుగొచ్చి
టోపీమీద నీలం నాడా దళం
ముందున్న తెల్లమొహం రక్షకుడితో, మెట్ల వరకూ ఎలా అయితే కవాతు చేస్తోందో,
నేనూ అంతే.
యెనిసెయి నది వడివడిగా ప్రవహిస్తోంది
అనంతంగా మెరిసేటట్టు ధ్రువతార మెరుస్తోంది ;
నేను ప్రేమించినవారి కళ్లల్లో నీలంకాంతి
చివరి ఘోరానికి మసకబారుతోంది.

9
ఇప్పటికే ఉన్మాదపు రెక్క లేస్తోంది
నా సగం ఆత్మని కప్పడానికి.
మత్తెక్కించే ఆ మద్యపు రుచి!
చీకటి లోయ లంచం!

ఇప్పుడు ప్రతీవిషయమూ స్పష్టమే.
నా పరాజయాన్ని నేను అంగీకరిస్తున్నాను.
నా చెవిలో వెర్రికూతలు కూసే నా నాలుక
అపరిచితుని నాలుక

నా మోకాళ్లమీద నిలబడి
దయచూపించమని వేడుకోవడం వ్యర్ధం
నాది అని తీసుకుపోయేందుకు
ఏదీ నాదనుకోలేదు నా జీవితంలో

నా కొడుకు భయంకర నేత్రాలూ కాదు
వ్యాపించిన రాతి పూవు దుఃఖమూ కాదు
ముట్టడించే రోజూ కాదు,
సందర్శించే సమయాల విచారణా కాదు,

వాడి ప్రియమైన చేతుల చల్లదనమూ కాదు,
కలవరపెట్టే నిమ్మచెట్టు నీడా కాదు,
కీచురాయి బలహీన శబ్దపు
వీడ్కోలు మాటల ఓదార్పూ కాదు

10
శిలువ వేయటం (చిత్రవధ)
‘ నేను నా సమాధిలో ఉన్నపుడు
అమ్మా నాకోసం ఏడ్వద్దు ‘

I
దేవదూతల గాయకగణం సమయాన్ని కీర్తిస్తున్నాయి
స్వర్గసొరంగం మంటల్లో కరిగిపోయింది
“తండ్రీ, నీవు నన్ను ఎందుకిలా వదిలేసావు?
తల్లీ, నిన్ను ప్రాదేయపడుతున్నాను , నాకోసం ఏడ్వద్దు …”

II
మేరీ మాగ్డలిన గుండెలు బాడుకుని ఏడ్చింది,
అతని ప్రియ శిష్యుడు రాతి మొహంతో రెప్పవాల్చలేదు.
అతని తల్లి, దూరంగా నిల్చుంది. ఎవరూ ఆమె
రహస్యకళ్లలోకి చూడలేదు. ఎవరూ సాహసించలేదు.

ఉపసంహారం
I
మొహాలు ఎముకల్లా మారతాయని నేను చదివాను,
వణికే భయం శుష్కించిన నవ్వుల్లో.
కనురెప్పలకింద భయం ఎలా దాగుంటుందో
బుగ్గలమిద దుఃఖం ఎలా రాసుంటుందో
ఉలితోచెక్కిన గట్టి రాతల గీతలు,
ఎలా నిగనిగలాడుతూ నల్లబడతాయో లేదా
బూడిదరంగు తాళాలు రాత్రికిరాత్రే
కళతప్పిన వెండిలా మారిపోతాయో,
లొంగిన పెదాల నవ్వులు ఎలా వాడిపోతాయో -
నా ఒక్కరి కోసమే నేను ప్రార్ధించడం లేదు ..
గుడ్డిదైన ఎర్ర గోడకింద, జైలు బయట
కృరమైన చలిలోనో లేదా ఎండాకాలపు మంటల్లోనో
నాతోబాటు నిల్చున్న అందరికోసమూనూ.

II
ఏడాది గడిచేసరికి స్మృతి ఘడియ తిరిగొస్తుంది
నేను చూస్తాను, నేను వింటాను, దగ్గరకు తీసుకుని నిన్ను స్పర్శిస్తాను

ఈ విలువైన భూమిమీద ఇంకెప్పుడూ నడవలేని కాపలావాని పందిరి
మేము సాయపడాలనుకున్నదానిలో ఒకటి.

అందమైన జుత్తుని ఆమె ఎగరేస్తూ
“ఇది సరిగ్గా మళ్లీ ఇంటికి రావడం లాంటిది” అనే వారిని

నాకు ఆ అతిధుల అందరి పేర్లూ చెప్పాలని ఉంది
కానీ ఆ జాబితాని వాళ్లు లాక్కున్నారు, ఇప్పుడది పోయింది

నేను విన్న అల్ప పదజాలంతో
వారికి ఒక బట్ట నేశాను

కొత్త దుర్దశలో సైతం నా అన్ని దినాలూ
ప్రతీ పదాన్నీ చూసి పట్టుకు వేలాడతాను

హింసించబడ్డ నా నోటిని మూసేసినా
దాని ద్వారానే వందల వేలమంది అరుస్తారు

స్మరించుకునే ఈ దినాన వారిని నా కోసం ప్రార్ధించనీ,
వారి కోసం నేను ప్రార్ధిస్తున్నట్టు.

నే దేశం ఎప్పటికైనా నా పేరుమీద
ఒక స్మృతిచిహ్నాన్ని తయారుచేస్తే,

స్మృతిచిహ్నమే గనక నెలకొల్పుతే
నా జ్ఞాపకాన్ని గౌరవించినందుకు గర్వపడతాను

నేను కళ్లు తెరిచినప్పటి సముద్రానికి దగ్గర కాదు
సముద్రంతో నా చివరి సంబంధం ఎప్పుడో తెగిపోయింది –

లేక పవిత్రమైన మోడుకు దగ్గర త్సార్ తోటలో, ఎక్కడో
ఒక గాయపడ్డ నీడ నా శరీర వెచ్చదనం కోసం వెతుకుతుంది

కానీ ఇక్కడే, ఇక్కడే అనివార్యమైన ఇనప ఊచల ముందు
మూడువందల గంటలు నేను వరసలో నిల్చునే ఉన్నాను

ఎందుకంటే ఆహ్లాదకరమైన మృత్యువులోనైనా నాకు అనుమానమే
నల్ల మారియాస్ నది ప్రతిధ్వని కోల్పోతుందేమోనని

లేకపోతే ఆ రోతైన గేటు మోత
గాయపడ్డ మృగంలా పాత ముసలి కూత

నా నిశ్చలమైన కంచు మూతల గిన్నెనుండి కరుగుతున్న మంచు,
కన్నీరులా, బొట్లు బొట్లుగా నెమ్మదిగా కారనీ

ప్రవహిస్తున్న నేవా నదిలో పడవలు మెత్తగా సాగుతూ ఉంటే
జైలు పావురం ఎక్కడో మళ్లీ మళ్లీ కూయనీ

తీరాలంటే కాదు, నాకు సముద్రమంటేనే ప్రేమ!

వాకిలి — Thu, 21 Feb 2013 16:59:55 +0000

“కళాకారుడు ఎప్పుడూ విప్లవం వైపే ఉండాలి, కానీ విప్లవకారుడిలా కాదు. వాళ్లలా రాజకీయ భాష మాట్లాడలేడూ,రాజకీయ వాతావరణంలో జీవించనూ లేడు” – అంటాడు ప్రముఖ అరబ్ కవి అదోనీస్ . “కవిత్వం జీవితాన్ని మారుస్తుందని నాకు పెద్ద ఆశలు లేవు. జీవితాన్ని మార్చాలంటే దాని నిర్మాణాలు మార్చాలి – కుటుంబం, విద్య,రాజకీయాలు వగైరాలు – అది కళ తనంత తానుగా చేయలేదు. కానీ కళ ముఖ్యంగా కవిత్వం ,వస్తువులకూ, పదాలకూ మధ్య సంబంధాన్ని మార్చి ప్రపంచానికి కొత్త ప్రతిబింబాన్ని సృష్టించగలదు. కవిత్వం గురించి తాత్వీకరించడమంటే ప్రేమ గురించి మాట్లాడ్డం లాంటిది. కొన్నింటిని మనం వివరించలేము. ఈ ప్రపంచం అర్థం చేసుకోవడానికి సృష్టించబడలేదు. ఆలోచించడానికీ, ప్రశ్నించడానికీ ఉన్నదిది. “ అంటాడాయన. 83యేండ్ల అదోనీస్ తన 17 యేండ్ల వయసు నుండీ కవిత్వం రాస్తునారు. సిరియా లో జన్మించిన అదోనీస్ బలమైన సెకులర్ భావాలు కలవాడు. తనను తాను ‘pagan prophet’ గా అభివర్ణించుకునే అదోనీస్ అరబ్ కవిత్వం లో ఆధునిక విప్లవానికి నాయకత్వం వహించాడు. దివంగతుడైన పాలస్తీనా కవి దార్వీష్ తో కలిసి ఆధునిక అరబ్ కవిత్వంలో అనేక ప్రత్యేక అధ్యాయాలు లిఖించాడు. వలస గురించీ,ప్రవాసం గురించి – కేవలం వ్యక్తుల వలసో, ప్రవాసాల గురించో కాదు – మొత్తంగా భాషే తన దేశంలో తానే ప్రవాసం పొందిన ఒక అనూహ్య అరబ్ జీవితాల గురించి అదోనీస్ చాలా శక్తివంతమైన కవిత్వం రాసాడు. కళ్ళు జిగేల్మనే పద చిత్రాలతో, ఉత్ప్రేక్షలతో అదోనీస్ కవిత్వం మధ్యధరా సముద్ర జీవిత కెరటాలని అనేకానేక విభిన్న స్వరాలతో పాడుతుంది –మనల్ని మైమరిపిస్తుంది. ప్రదానంగా కొన్ని దేశాలవారినీ, కొన్ని వ్యవస్థానుకూల భావజాలాలు కల వాళ్ళనీ అనుగ్రహించే నోబెల్ బహుమానానికి దగ్గరగా దాదాపు ఐదు సార్లు వెళ్ళిన కవి, విమర్శకుడూ, భావ విప్లవకారుడూ, కోల్పోతున్న మధ్యధరా అరబ్ అస్తిత్వాలకోసం బలవంతపు ప్రవాసాలకు బలవన్మరణాలకూ గురౌతున్న అరబ్ జీవితాలకోసమూ కలం పట్టిన యోధుడు అదోనీస్ . ఆయన రాసిన న్యూయార్క్ అనే పద్యం చాలా పెద్ద దుమారాన్నే సృష్టించింది. అది అతి త్వరలో వాకిలి పాఠకులకు అందజేస్తాం. ఈ పద్యం లో అదోనీస్ అద్భుత ఉత్ప్రేక్షలనీ, తాత్వికతనీ అత్యంత ప్రతిభావంతంగా కలిపి మనకీ ప్రపంచపు కొత్త ప్రతిబింబాలని అందిస్తున్నాడు.

వాడి వెంట నేను
————-

గాలి కూడా,
సీతాకోకచిలుకలు లాగే బండి కావాలనుకుంటుంది.

ఒక వెర్రి తనం నాకు గుర్తుంది.
మొదటి సారి,
మనసు దిండుకు తల ఆన్చినపుడు నేను నా శరీరంతో మాట్లాడుతున్నాను.

నేను ఎర్రగా రాసిన ఒక ఊహ
నా శరీరం.

ఎరుపు
అందమైన సూర్యుని సింహాసనం.
మిగతా అన్ని రంగులూ
ఎర్ర తివాచీలపై ప్రార్థిస్తాయి.

రాత్రి ఇంకో కొవ్వొత్తి!

ప్రతి కొమ్మలో ఒక బుజం, శూన్యంలో వ్యాపించిన సందేశం,
గాలి శరీరంలో ప్ర్సతిధ్వనిస్తుంది.

నన్ను కలిసినప్పుడల్లా
తనను తాను
పొగమంచులో కప్పుకోవాలని
సూర్యుని మొండితనం.
నన్ను కాంతి కోప్పడుతోందా?
నా గడచిన రోజులు నిద్రలో నడిచేవి,
నేను వాటి బుజానికి తలానించేవాడిని.
ప్రేమా కలలూ – రెండు బ్రాకెట్లు
వాటి మధ్య నా శరీరాన్ని ఉంచి
ఈ లోకాన్ని కనుక్కొంటాను.

అనేక సార్లు గాలి రెండు గడ్ది పాదాలతో ఎగరడం చూసాను.
తొవ్వ గాలి పాదాలతో నాట్యం చెయ్యడం చూసాను.
నా కోర్కెల పువ్వులు, నా శరీరమ్మీద మరకలు చేస్తున్నాయి.

యెప్పుడో,గాయపడ్డాను, గాయాలే నన్ను మలిచాయని అంతకు ముందే తెల్సుకున్నాను.
ఇప్పటికీ నాలో నడిచే
ఇప్పటికీ నాలో నడిచే పసివాడి వెంటనే నేను నడుస్తున్నాను.
వాడు
ఇప్పుడు
వెలుతురు మెట్ల కింద నిలబడి
విశ్రమించడానికి ఒక మూలను వెదుకుతూ,
రాత్రి ముఖాన్ని చదువుతున్నాడు.
చంద్రుడు ఒక ఇల్లైతే నా పాదాలు దాని
గడప కూడా తొక్కేందుకు నిరాకరిస్తాయి.
ఇప్పుడవి,
దుమ్ముతో నిండీ ఆరుకాలాల గాలికి నన్ను మోసుకెల్తాయి

ఒక చెయ్యి గాల్లో, ఇంకోటి కలల్లో – నేను నడుస్తాను.
శూన్య క్షేత్రాల్లో నక్షత్రం కూడా ఒక గులకరాయి!

దిగంతాలకు కలిసిన వాడు మాత్రమే
కొత్త తొవ్వలు వెయ్యగలడు.

నేను పుట్టిన ఇంటి శిథిలాల్లో
వదిలేసిన నా శరీరానికేమని చెప్పను? తన పైన మినుకు మినుకుమంటూ,
సాయంత్రపు తొవ్వలవెంట
అడుగుజాడలు వదిలే
చుక్కలు మాత్రమే నా బాల్యాన్ని చెప్పగలవు.
నాకు తెలవని, నాకు పేరు పెట్టిన దోసిట్లోని కాంతిలో జన్మిస్తోంది
నా బాల్యం ఇప్పటికీ…

ఆ నదిలోంచి వాడో అద్దాన్ని చేసి
తన విషాదం గురించి అడిగాడు.
తన దిగులులోంచి వానని కురిపించి మబ్బుల్ని అనుకరించాడు.
నీ బాల్యం ఒక ఊరు.
ఎంత దూరం వెళ్ళినా
నువ్వు దాని
పొలిమేర కూడా దాటలేవు!

వాడి రోజులు చెరువులు.
వాడి జ్ఞాపకాలు తేలుతున్న శరీరాలు.
గతం కొండలమీద నుండి
దిగుతున్న వాడివి
నువ్వు మళ్ళా వాటినే ఎట్లా ఎక్కగలవు?
ఎందుకు ఎక్కుతావు ఐనా?

కాలం నేను తెరవలేవి తలుపు.
నా కనికట్టు ఐపోయింది.
నా మంత్రాలు నిద్రపొయ్యాయి.
చిన్న రహస్య గర్భం లాంటి
వూళ్ళొ పుట్టాన్నేను -
దాన్నెప్పుడూ వదలలేదు.
తీరాలంటే కాదు, నాకు సముద్రమంటేనే ప్రేమ.

లీ…ఆమెకు కవిత్వమే ఇల్లూ వాకిలీ!

వాకిలి — Tue, 18 Dec 2012 19:16:49 +0000

వొక మధ్యాన్నపు ఆలోచన: ఖాళీల్ని పూరించడం వొక కళ. ఏ ఖాళీనైనా భర్తీ చేయడం కష్టమే! కానీ, బలవంతాన అయినా దాన్ని భర్తీ చేయలేకపోతే జీవితమే చేజారిపోతుంది.

- ఈ మధ్యాన్నపు ఆలోచనలోంచి నేను వొక హీబ్రూ కవయిత్రి ఆకాశంలోకి పక్షిలా ఎగురుకుంటూ వెళ్ళాను.

ఎప్పుడూ నాలో అలజడి రేపే నా గురువారం మధ్యాన్నాలు ఇప్పుడు వున్నట్టుండి వొంటరి అయిపోయాయి.

ఇప్పుడు మాకు చలికాలం సెలవులు. మామూలుగా క్లాసులు జరుగుతున్న రోజుల్లో గురువారం మధ్యాన్నాలు వొక గంట నా ఆఫీస్ అవర్. ఆ గంట నాకు ఊపిరాడదు, నన్ను రకరకాలుగా ఉల్లాసపరిచీ, ఉత్సాహపరచీ నా లోపలి నేనుని అనేక ప్రశ్నలతో, కొన్ని సార్లు ఆశ్చర్యకరమయిన సమాధానాలతో! ఆ గంట నేను నా ఆఫీసులో పూర్తిగా నా విద్యార్థులకి నేనిచ్చే వ్యక్తిగత సమయం. వాళ్ళు రాయబోతున్న థీసిస్ ల గురించి, వాళ్ళు రేపు చదవబోతున్న పుస్తకాల గురించి, కొన్ని సార్లు వాళ్ళ వాళ్ళ వ్యక్తిగత విషయాలతో సహా నాతో చెప్పుకుంటారు. అది వొక విధంగా నన్ను బాగా motivate చేసి, నా గురించి నేను కూడా ఆలోచించుకునే గంట! ఈ సెలవుల్లో ఆ బాహ్య/ లోపలి సంభాషణలకి సెలవు!

ఈ గంటని ఎలా భర్తీ చేయాలన్న ఆలోచనలో వున్నప్పుడు నా చేతులు చాలా యాంత్రికంగా హిబ్రూ కవయిత్రి లీ గోల్డ్ బెర్గ్ కొత్త పుస్తకం with this night ని తెరిచాయి. ఆమె మొదటి వాక్యంతోనే నన్ను ఆకట్టుకుంది. “ A poet finds corresponding sounds in language the way a sculptor finds in a block of marble.” అని రాసుకుంది తన గురించే కాకపోయినా, తన గురించే అన్నంత తీవ్రంగా!

ఆ వాక్యం విన్న తరవాత ఆమె కవిత్వంలోకి ప్రయాణం పెద్ద కష్టమేమీ కాలేదు నాకు. ఆమె భిన్న సంస్కృతి, ఆమె పరాయీ భాష నాకేమీ అడ్డంకి కాలేదు. ఆ గురువారం వొకటి రెండు గంటల్లో ఆ చిన్ని పుస్తకాన్ని పూర్తి చేశానన్నది నిజమే కానీ..అసలు చదవడం అన్నది, అదీ కవిత్వ పుస్తకం చదవడం అన్నది…. ఆ పుస్తకం మూసేసిన తరవాతనే మొదలవుతుందని ఇంకో సారి గట్టిగా అనిపించింది నాకు. ఆమె వాక్యాలు నాలోపల తిరిగి నన్ను వుక్కిరిబిక్కిరి చేయడమూ, వాటిని నేను పదే పదే మననం చేసుకుంటూ ఆమె కవిత్వ లోకంలోనే బతకడమూ…అందులోంచి నన్ను బయటికి లాక్కు రావడానికి మూణ్ణాలుగు రోజులు పట్టింది నాకు. ఎప్పుడయినా ఆమె కవిత్వాన్ని పూర్తిగా అనువాదం చేయాలని వుంది కానీ, ఇప్పుడీ కొన్ని పంక్తులు మీదాకా తీసుకు రాకపోతే నాకు మనశ్శాంతి లేదు!

లీ కవిత్వం నల్లేరు మీద నడక కాదు. ఆమె జీవితంలో సుఖంగా గడిచిన పేజీ వొక్కటీ లేదు. హింస, కన్నీళ్లు, మరణాలు ఇవన్నీ చుట్టుముట్టిన ఏకాంతంలో ఆమె తనకంటూ వొక నేలనీ, వొక ఆకాశాన్నీ, వొక ప్రపంచాన్ని సృష్టించుకుంది. బయటి జీవితం సృష్టించిన ఖాళీలని పూరించడానికి ఆమె ఆ లోకంలోకి వెళ్ళి వస్తూ వుండేది. కేవలం మగ వాళ్ళు మాత్రమే రాజ్యం చేస్తూ వుండిన ఆధునిక హిబ్రూ సాహిత్యంలో కలం పట్టి కవిత్వం రాసిన మొదటి తరం స్త్రీ లీ! ఆమె కవిత అచ్చయిన రోజు అక్కడి వార్తా పత్రికలు కేకేసాయంట – వొక ఆడది కవిత రాసింది – అని! కానీ, ఆ ఆనందం ఎంతో కాలం నిలవలేదు. ఆమె స్వేచ్చా స్వరాన్ని అక్కడి పురుష ప్రపంచం భరించలేకపోయింది. ఆమె గొంతుని నొక్కి పెట్టింది. ఆమె రచనల్ని తొక్కి పెట్టింది. అంత అణచివేతలోనూ ఆమె స్వరం ఆగలేదు. ‘నీ ఇల్లూ వాకిలి ఏది?” అని ఎవరైనా అడిగితే, ఆమె నిస్సంకోచంగా చెప్పేదట – ‘కవిత్వమే నా ఇల్లూ వాకిలి” – అని! యూనివర్సిటీలో కవిత్వ పాఠాలు చెప్పాలన్న వొకే వొక్క కలతో బతికిన లీ చివరికి ఆ కల తీరబోయే ముందు శ్వాసకోశ వ్యాధితో 1970 లో చనిపోయింది. ఆమె ఈ చివరి వాక్యాలు చూడండి:

You’ll remember for fondly

As it was I who brought you pain,

Since for you, I remain

A living well of suffering.

లీ కవితలు కొన్ని

నువ్వు లేనప్పుడు

నేను నేనే కాదు

నాకో చెట్టు లేదు

గాలిలో ఎగిరే ఆకునయినా కాలేను.

నాకు మాటలుండవు

కనీసం …ఆ చిన్న మాట ‘లేదు’

అన్న మాట కూడా నాలోంచి రాదు.

అవున్నిజమే కదా:

ఎవరినైనా నిరాకరించగలనా నేను?

నిన్ను మరచిపోలేదనే అనుకో

నా నాలుక నా అంగిలికి పైకి అతుక్కుపోతుంది.

ఈ చీకటి గుండెల్లోంచి

నీ జ్నాపకాలేవీ నేను

తెంపుకోలేదే అనుకో,

నా ఎముకలు కూడా

పాడాల్సిందేదో మరచి పోతాయి.

ఎడారిలో ఎండు ముళ్ళ కుప్ప:

ఎవరిక్కావాలిలే చలి మంటలు?

అయినా, కాల్చి బూడిద చెయ్యడానికయినా ఏముందిలే?

మన మధ్య

అదేదో భీకర సముద్రం వుందనుకుంటున్నావా నువ్వు?

మన మధ్య

అదేదో అంతుపట్టని అగాధం వుందనా అనుకుంటున్నావ్ నువ్వు?

మన మధ్య

అసలేమీ తేల్చని కాలం వుందనేనా నువ్వంటున్నావ్?!

కాదు, కాదు, కాదు

మన మధ్యా వున్నది కేవలం మనిద్దరం మాత్రమే!