వాకిలి » ఆనవాలు

లోపలి ప్రయాణాలూ సాహసయాత్రలే!

వాకిలి — Thu, 16 May 2013 19:29:30 +0000

Flash upon that inward eye
Which is the bliss of solitude.

టీనేజీ ఉరుకుల పరుగులలో ఈ వాక్యం మొదటి సారి విన్నప్పుడు ఆ solitude గానీ, ఆ inward eye గురించి గాని నాకు పెద్దగా తెలియదనే చెప్పాలి. కానీ, ఆ వాక్యం విన్నాక Wordsworth గురించి ఇంకా తెలుసుకోవాలనిపించింది. బాహ్యజీవితం అంత హుషారుగా అనిపించని ఆ కాలంలో నేను Wordsworth చేతివేలు పట్టుకొని ఏవేవో వూహారణ్యాల్లో దారి తప్పే వాణ్ని, అతనే చెప్పిన ఆ inward eye మెరుపులు చూపుల్ని వెలిగిస్తూ వుండగా!

నిజమే, జీవితం ఎవరికీ సాఫీగా వుండదు. పోనీ అని, సూఫీగానూ వుండలేం! కుదుపులు వుంటాయి, వొళ్లు కదుము కట్టే దిగుళ్లూ వుంటాయి. కానీ, వాటిని కూడా ఉత్సాహంగా తీసుకునే శక్తి సంపాదించుకుంటే…అప్పుడేం చేస్తుందీ పాడు బతుకు?!

అలా ఉత్సాహంగా తీసుకునే శక్తి వూరికే రాదు, inward eye తో మన లోపలి లోకాల్లోకి ప్రయాణాలు చేస్తున్నప్పుడే అది సాధ్యం! ఈ లోప్రయాణం ఎలా వుంటుంది? నిజంగా ఈ ప్రయాణానికి మనం ఎప్పుడేనా సిద్ధంగా వుండగలమా? వున్నా, ఆ ప్రయాణం తుదకంటా వెళ్లగలమా? వెళ్ళినా తిరిగి రాగలమా? రాగలగినా అంతకు ముందులాంటి జీవితాన్ని జీవించగలమా? ఇవి తేలికగా అనిపించే గట్టి ప్రశ్నలు. సమాధానాలు ఎవరిదగ్గిరా సిద్ధంగా వుండవు, సిద్ధంగా వున్న సమాధానాలు ఎవరినీ సమాధాన పరచలేవు. ఎందుకంటే, ఎవరి ప్రయాణం వాళ్ళదే! ఎవరి అనుభవం వాళ్ళదే! కానీ, అనుభవమున్న ఇంకో పూర్వయాత్రికుడు కొన్ని వెలుగురేఖలు చూపించవచ్చు. వేలు పట్టి నడిపించకపోయినా, ముందుకు నడిపించే వొక సంకేతాన్ని అందించవచ్చు. ఇలాంటి వొక సంకేతశిల్పి సాయికిరణ్! గత నెల రోజులుగా ఈ శిల్పి చెక్కిన వొక ‘అంతర్యాన’ చిత్రపటం చేతుల్లో పెట్టుకొని నేను గడిచివచ్చిన కొన్ని దారుల్ని చూపించాలని ఇక్కడ నా ప్రయత్నం. ఇది కేవలం నా దారి, నా ప్రయత్నం. మీ మీ ప్రయాణాలకు వాటి దిగుళ్ళకీ నేను ఏ రకంగానూ పూచీపడడం లేదు.

ఎక్కడయినా వొంటరిగా ప్రయాణానికి వెళ్ళేటప్పుడు వొకట్రెండు పుస్తకాలూ, కొన్ని ఆలోచనల్ని తోడు తీసుకెళ్ళడం నాకు అలవాటు. పోయిన నెల Raleigh-Durham వెళ్తూ, సాయికిరణ్ కవిత్వం ‘అంతర్యానం’ తోడు దొరికింది. ఇక ఆలోచనలు బోలెడు!

ప్రయాణం మొదలయిన కొద్ది సేపటికి ఆకాశ మార్గంలో విమానం కొన్ని మబ్బుల్లో చిక్కుకుంది. తలెత్తి చూస్తే మబ్బులు హడావుడిగా పరుగులు తీస్తున్నాయి. మబ్బుల మెట్ల మీంచి కిందికి దిగే ప్రయత్నంలో వుంది విమానం. అప్పుడు వొక్క కుదుపు ఇచ్చింది విమానం, వొక్కసారిగా రెండు మూడు మెట్లు దూకేసే అల్లరమ్మాయిలాగా! “ఎందుకింత తొందరా?!” అనుకుంటూ నేను అప్పటిదాకా నా లాప్ టాప్ లో చదువుతూ వున్న సాయికిరణ్ కవిత్వ పుస్తకాన్ని పక్కన పెట్టాను. కాసేపు నిబ్బరంగా వున్నాను కానీ, విమానంలోని అనౌన్సర్ ప్రకటనలూ, నా ఇరువేపులా ప్రయాణికుల కంగారూ చూసి నేనూ కాస్త కంగారు నటించక తప్పలేదు. అవును, నటనే! “ఏం ఈ మాత్రం కుదుపులు భరించలేమా?” అన్నది నా లోపలి పొగరుమోతు మోటు సమాధానం! ఆ సమాధానానికి లోపల్నించి సాయికిరణ్ వత్తాసు!

మబ్బుల రాపిళ్లకు
ఆకాశం
రంగు మార్చే లోపు
నీడ పొడవు
నిర్ధారించుకోవాలి.

అంటున్నాడు సాయికిరణ్. వూరికే అనడం లేదు, జీవితంతో చాలా పెద్ద లెక్క తేల్చుకోడానికి సిద్ధపడే ఇంత మాటా అంటున్నాడు. ఇలా అనడానికి సాఫీగా సాగే జీవితాన్నే కాదు, తట్టుకోలేని కుదుపుల్ని కూడా ఎన్నో చూసి వుండాలి సాయి. ఎంతో తట్టుకొని నిలబడితే తప్ప ఈ నిబ్బరపు పాఠం మనకి చెప్పలేడు కదా మరి! ఈ కాలపు కవిత్వంలో ఇదే సాయిమార్గం!

మీరు ఇప్పటికే ఈ పుస్తకం చూసి వుండకపోతే – వొక విషయం మీకు ముందే చెప్పాలి. ఈ పుస్తకాన్ని నేను వెనక నించి చదువుతున్నాను. ఇప్పుడు చెప్పిన కవిత ఈ పుస్తకానికి ‘ముగింపు.’ నాకూ సాయికి (?) కొన్ని సాధారణ అసాధారణ లక్షణాలున్నాయి. అందులో వొకటి: కవిత్వ పుస్తకాన్ని వెనక నించి చదవాలన్న తిక్క. అయితే, నేను వొకే పుస్తకాన్ని అనేక సార్లు చదివే అలవాటు వున్న వాడిని కాబట్టి, మొదటి సారి చదివినప్పుడు తిక్కగా వెనక నించి చదివి, రెండో సారి చదివేటప్పుడు చక్కగా ముందు పేజీ నించి చదువుతాను. ఈ అలవాటుకి కారణమేమిటంటే: నా మటుకు నాకు సస్పెన్సు తట్టుకునే శక్తి లేకపోవడమే! చివరికేమిటీ గొడవ అన్నది మొదలే తేలిపోయిందనుకోండి – సినిమా కవిగారెవరో చెప్పినట్టు- ‘మనసు కాస్త కుదుటపడతది.’ ఇలాంటి అసాధారణ లక్షణాన్ని సాయికిరణ్ చాలా అందంగా కవిత్వం చేశాడు ఇక్కడ –

పుస్తకంలా
విచ్చుకున్న ఆకాశం

ఎగురుతున్న కాగితంలా
సముద్రం

పాతుకుపోయిన కాళ్ళు
పెరుక్కోలేని చెట్టులా
నేను

ఎటు నుంచి చదవాల్సిన
పుస్తకం ఇది?

ఈ కవితలో మొదటి రెండు – ఆకాశమూ, సముద్రమూ(అంటే – పుస్తకమూ, కాగితమూ) చలనశీలమైనవి కవి దృశ్యీకరించిన ప్రకారం చెట్టు (అంటే, ‘నేను’) చలనరహితం. మామూలుగా చెట్టు చలనరహితం కాదు. కాళ్ళు పెరుక్కోలేని తనం వున్నప్పటికీ చెట్టు నిలువునా కదులుతుంది. అయితే, ఈ కవితని కేవలం ఈ వాచ్యార్ధాలలో తేల్చుకోలేం. ఈ కవిత ప్రకృతిలో మన ఉనికి కంటే కూడా ఎక్కువగా మొత్తంగా కవిత్వ అనుభవంలో లేదా జీవిత అనుభవంలో మన ఉనికికి సంబంధించింది. కవిత్వం అనే అనుభవ మంటపంలో కూర్చున్నప్పుడు మనం ఎక్కడా అన్న ప్రశ్నకి సమాధానం వెతుక్కునే కవిత ఇది.

ఆ కవిత చదువుతున్నప్పుడు అందులోని వాక్య సముదాయాలు రేపే సంచలనం ముందు మనం కాసేపు నిశ్చలనంగానే వుండిపోవాలి. తప్పదు. తను ఆ అనుభవాన్ని ఎటు నించి చూడాలన్నది కూడా సందిగ్ధమే. అదీ తప్పదు. కవిత్వంలోని రహస్యం ఏమిటంటే అది అనేకర్ధాల తలుపులు తెరుచుకోడానికి సిద్ధంగా వుంటుంది. వాటిని మనస్ఫూర్తిగా వొప్పుకోవడంతో సాయి ‘అంతర్యానం’లోని వొక చిక్కుముడి ఇట్టే విడిపోతుంది మనకి! ఈ పుస్తకంలోని ఏ కవితనయినా మీరు వొకసారి చదివి పక్కన పెట్టలేరు. ఆ వొకసారి చదివిన అనుభవాన్ని అలా జాగ్రత్తచేసుకుంటున్నప్పుడే సాయి ఇంకోసారి చదివింపజేసుకొని ఇంకో అనుభవద్వారాన్ని తెరుస్తాడు. అందుకే, నేను ఈ కవిత్వాన్ని ఆగి ఆగి చదివాను. ముందుకీ వెనక్కీ వెళ్తూ చదివాను. కానీ, ప్రతిసారీ ‘ఎటు నించి చదవాల్సిన పుస్తకం ఇది?” అన్న ప్రశ్న నాకు మిగిలిపోయింది. తమ్ముడు ఇక్బాల్ చంద్ ఈ కవిత్వాన్ని ‘ప్యూర్ పొయెట్రీ’ అంటున్నాడు. అలా అంటున్నప్పుడు ఆ purity ని తమ్ముడు ఎలా అర్థం చేసుకున్నాడో తెలీదు కానీ, నాకు మాత్రం ఈ పఠనం వల్ల కలిగే వొక స్వచ్చమయిన మెరుపు -పొద్దుటి కొద్దిపాటి వానలో తడిసిన ఆకు – మాదిరిగా అనిపిస్తుంది.

సాయి కవిత్వంలో ఇంకో అందం ఏమిటంటే: అది మన అనుభవ క్షేత్రంలోనే సంచరిస్తుంది. ఈ నలభై పైగా కవితల్లో ప్రతీదీ మన అనుభవమే; వొక వేళ మన అనుభవంలో లేని విషయం ఏదన్నా చెబితే, దాన్ని వెంటనే మన అనుభవంలోకి తీసుకు వచ్చే సరళమయిన మనసూ, నిండయిన భాషా సాయి దగ్గిర వున్నాయి. ఉదాహరణకి: ‘వలయాలు’ లాంటి కవితలు.

చినుకు పోట్లకి
ఛిద్రమయిన సెలయేరులా
నా వలయంలో
నేను తిరుగుతూనే వుంటాను
చీకటి తెలియని
రాత్రి కోసం.

చదవడానికి తేలికగా అనిపించే కవిత ఇది. కానీ, ఇందులో శబ్ద/ అర్థ వలయాలు చుట్టుకుంటూ వెళ్తే, భారతీయ తత్వశాస్త్ర చరిత్ర అంతా కనిపిస్తుంది. చదువరి మనసు/ ఆలోచన రెండూ ఎంత దూరం వెళ్తే అంత దూరం లాక్కు వెళ్ళడం మంచి కవిత్వ లక్షణాల్లో వొకటని నా నమ్మకం. సాయి కవిత్వంలో అలాంటి ఉదాహరణలు చాలా దొరుకుతాయి. వూరికే వొక్క సారి చదివినప్పుడు సాయి మంచి అనుభూతి శకలం పట్టుకున్నాడే అనిపిస్తుంది. కానీ, ఆ శకలాన్ని పట్టుకుని ముందుకు వెళ్తే, పెద్ద డొంక ఏదో కదులుతుంది. అయితే, ఇది ముళ్ళ డొంక కాదు. జీవితాన్ని కంటి ముందు దృశ్యంలా పరచి అర్థాలు వెతుక్కోమనే పూలూ ముళ్లూ రాళ్లూ కలిసిన దారి. ఈ విషయం ఇంకా స్పష్టంగా తెలియాలంటే మీరు సాయి రాసిన ‘అంతర్యానం’ కవిత రెండు మూడు సార్లు చదవాలి. ఇందులో నాకు బాగా నచ్చిన పంక్తి ఇది:

సందేహ సముద్రంలో
చంద్రుడినై
అలల రాపిడి మధ్య
కాసేపు అస్తిత్వం కోల్పోతా.

ఈ వాక్యం నేను నాలోని భిన్న మానసిక/ భౌతిక స్థితులకు అన్వయించుకుంటూ కనీసం అరడజను సార్లు చదువుకున్నాను. గాయమ్మీద లేపనం రాసే వేళ్ళల్లో వుండే శక్తి ఏదో ఈ వాక్యాల్లో వుంది.

కవిత్వ వాక్యం మీద సాయికి చాలా పట్టింపు. వొక్క అనవసరమయిన పదమూ పడకుండా రాసింది కన్నా చెరిపింది ఎక్కువ అన్న భావం గట్టిగా కలుగుతుంది మొత్తం కవిత్వం చదివాక! ఇలాంటప్పుడు కూడా పునరుక్తి/ recurring images దొరక్కపోలేదు. పుస్తకం, జ్నాపకం, మబ్బు…ఇవి లేకుండా సాయి కవిత్వం రాయలేడా అనిపించింది కొన్ని సార్లు! ప్రతి రచయితకీ కొన్ని hanging words వుంటాయని బుచ్చిబాబు ఎక్కడో రాశాడు; అంటే, రచయిత ఉద్దేశపూర్వకంగానో, నిరుద్దేశపూర్వకంగానో కొన్ని పదాలలో repeat అవుతాడు. సాయి ‘అంతర్యానం’లో కూడా అలాంటి పదాలు దొరుకుతాయి. కానీ, అవి పంటి కింద రాయిలా తగలకుండా చూసుకోవడం సాయికి తెలుసు. అయినా సరే, అలాంటి పునరుక్తి లేని పునర్యానం కోసం ఎదురుచూస్తున్నా.

Abstract నుంచి concrete కి ఈ ముగ్గురి ప్రయాణం!

వాకిలి — Fri, 25 Jan 2013 01:00:47 +0000

1981 - రేవతీ దేవి కవిత్వ పుస్తకమూ, నాకు పదహారేళ్లూ వొక్క సారే వచ్చాయి!

ఇవి రెండూ వొక్క సారే జరగడం యాదృచ్ఛికమే కానీ, ఆ యాదృచ్చికత ఆ తరవాతి అనేక అనుభవాలకు మొదలుగా మారడం మాత్రం ఆశ్చర్యంగా వుంటుంది. కానీ, అలాంటి వొక యాదృచ్చికతకి కొనసాగింపు వూరికే జరగదు, ముఖ్యంగా కవిత్వం విషయంలో! ఆ పదహారేళ్ళ వయసు దాటిన తరవాత నా పాతికల్లోనూ, నా ముప్పయిల్లోనూ, నలభయిల్లోనూ ఎన్ని సార్లు రేవతీదేవి కవిత్వం చదివానో లెక్కలేదు. కానీ, చదివిన ప్రతిసారి నా పదహారేళ్ళప్పటి ఆ పఠన అనుభవమే పునరుక్తి అయినట్టుగా అనిపించింది నాకు!

ఎందుకు రేవతీదేవి నా మనసులో ఇంత గాఢంగా నిలిచిపోయింది?

కవిత్వం మన మీద ప్రభావం చూపించడానికి కేవలం కవిత్వ కారణాలే పనిచేయవు. మన వ్యక్తిగత జీవితమూ, బయటి అనుభవాల్ని మన సొంతం చేసుకోగలిగిన తనమూ – ఈ రెండూ బలంగా కవిత్వాన్ని మనకు సన్నిహితం చేస్తాయి. అందుకే, ప్రతి పఠన అనుభవమూ మన జీవన సందర్భం వల్ల పూర్ణవలయం అవుతుంది.

ఆ పదహారేళ్ళప్పుడు రేవతీదేవి కవిత్వం చదవడం వొక్కటే కాదు, నా వ్యక్తిగత జీవితంలో ఇంకా చాలా జరిగాయి. సాహిత్య పత్రిక పెట్టాలని నాన్నగారు పెట్టిన ప్రెస్ దివాళా తీసింది, వ్యాపారం చేయలేని ఆయన నిజాయితీ వల్ల మేము లక్షలకొద్దీ అప్పుల్లోకూరుకుపోయాం. ఏడాది కిందటే పెళ్ళయిన అక్కయ్య అత్తారింటి బాధలు పడలేక ఇల్లు చేరింది, ఆ పెళ్లికయిన అప్పు కూడా తీరకుండానే! దీంతో ఎప్పుడూ అందరినీ నవ్విస్తూ నవ్వుతూ తిరిగే అమ్మ ముఖమ్మీద ఆ నవ్వు చెరిగిపోయింది. నిరంతరం వచ్చీ పోయే సాహిత్య మిత్రుల మధ్య సంతోషంగా కవిత్వ కబుర్లు చెప్పుకుంటూ వుండిన నాన్నగారు సాహిత్యానికి నెమ్మదిగా దూరం జరగడం మొదలయ్యింది. వీటన్నిటి మధ్యా, బయటి విషాదాలు కొన్ని –‘నీకు ఆడ పేరు భలే పెట్టార్లే…అఫ్సర్ ఏక్ లడ్కీ హై!” అంటూ ఎప్పుడూ నన్ను ఆట పట్టిస్తూ నవ్వుతూ తుళ్లుతూ మా ఇంట వొక కెరటంలా రివ్వు రివ్వున తిరుగాడిన అనీస్ అనే మా పొరుగింటి అమ్మాయి వున్నట్టుండి ప్రాణం తీసేసుకుంది. ఇప్పటికీ తెలీదు అనీస్ ఎందుకు ఆత్మహత్య చేసుకుందో! ఇలా అనేక దుఖాల మధ్య చిక్కుకొని మా ఇల్లు వొక విధంగా శేషేంద్ర శర్మ ఏదో పాటలో రాసినట్టు ‘విఫలమయిన కోర్కెలు వేలాడే గుమ్మంలో..” అన్నట్టే కనిపించేది. వొక ఏడాది పాటు ప్రతి మనిషీ వొక failure symbol లాగా కనిపించే వాళ్ళు. ‘పదహారేళ్ళకు ఆ ప్రాయం చేసే చిలిపి పనులేమీ’ నా అనుభవంలో కనీసం వూహించనయినా వూహించే స్థితి లేదు. ఇంత చీకటిని తట్టుకోలేక, వొక్క చిరునవ్వు దీపం కూడా వెలిగించలేక కాలేజీ నించి రాగానే నేను వొక పుస్తకం పట్టుకుని మా వీధి చివరి నరసింహ స్వామి కొండ (రోజూ రెండు వందల మెట్లు ఎక్కడం/ దిగడం) ఎక్కి వో చెట్టు కింద కూర్చొని పుస్తకం చదువుతూనో, ఏదో ఆలోచిస్తూనో గడిపేవాణ్ణి. ఎవరినీ కలవాలనిపించేదీ కాదు.

ఆ స్థితిలో నా మనసు మూలమూలల్ని వెలిగించింది రేవతీదేవి కవిత్వం. కనీసం వొక ఏడాది పాటు ఆమె కవిత్వం చదువుతూ, మననం చేసుకుంటూనే గడిపేశాను. కవిత్వం వొక థెరపీ అయితే, వొక catharsis అయితే, మన నిట్టూర్పులు వినే వొక నేస్తం అయితే, మనతో మనమే మాట్లాడుకుని, ధైర్యం చెప్పుకునే ఆత్మీయ హస్తమయితే అలాంటి పనులన్నీ ఆ దశలో రేవతీదేవి కవిత్వం నాకు చేసి పెట్టింది.

అన్నిటికంటే ముఖ్యంగా, అసలు కవిత్వంలో abstractness ని concrete గా ఎలా చెప్పాలో నాకు రేవతీదేవి వాక్యాలే నేర్పాయి. ఆ విధంగా నాలోపల గూడు కట్టుకుంటున్న వొక abstract దిగులు నించి అవి నన్ను విముక్తుణ్ణి చేశాయి. వొక కవి తన దగ్గిర వున్న పిడికెడు మాటలతో గుప్పెడు గుండె గుట్టు ఎలా చెప్పగలదో, అసలు మనసు చిత్రం గీస్తే అది ఎలా వుంటుందో నేర్పింది కూడా ఆమె కవిత్వమే!

దిగులు
దిగులుదిగులుగా దిగులు
ఎందుకా
ఎందుకో చెప్పేవీలుంటే
దిగులెందుకు?

అన్న ఎరుక నాలో కలిగించి చాలా అనుభవాలు భాషలో వొదగవు అని ముమ్మాటికీ చెప్పే కవిత్వం ఆమెది. వొక అనుభవాన్ని కాన్వాస్ మీద రంగులుగానో, అక్షరాలుగానో పరుస్తున్నప్పుడు ఆ కాన్వాస్, ఈ అక్షరాలూ రెండూ ఎంత పరిమితమయిన ప్రపంచాలో మనకి ఇట్టే తెలిసిపోతుంది. రేవతీదేవి మాటల్లో :

తన అక్షరాలు
అవటానికి
అవీ ఆ మురికి నిఘంటువులోవే గానీ
అదేమిటో వాటి రూపే మారిపోతుంది
తన పెదాల మీంచీ చేతుల్లోంచీ జారే సరికి…

తన అక్షరాలు పదబంధాలు
తేనెలా మంచులా వెన్నెలలా
అవసరమైతే అగ్నిశూలాల్లా
తన అక్షరాల పదబంధాలు
తనలాగానే.

జీవితంలో రెండు రకాల అనుభవాలు వుంటాయని నాకు అనిపిస్తుంది. వొకటి: కొలమానాలు వుండేది (measurable facet of experience), రెండు: కొలమానాలు లేనిది( immeasurable facet of experience ). కొలమానాలు వున్న అనుభవం చెప్తున్నప్పుడు అది concrete గా వుంటుంది. కొలమానాలు లేని అనుభవం చెప్తున్నప్పుడు అది abstract గా వుండక తప్పదు. రేవతీదేవి కవిత్వంలో ఈ రెండీటీ మధ్య వొక సందిగ్ధ ప్రయాణం కనిపిస్తుంది. ఆ రెండీటీ మధ్య వంతెన కట్టుకుంటూ రేవతీ దేవి abstract-concrete-abstract అనే triangle లోంచి కవిత్వాన్ని చదివే అలవాటు చేసింది నా మటుకు నాకు!

మళ్ళీ ఇన్నేళ్ల తరవాత ఇప్పుడు ఆ పరస్పర విరుద్ధ కోణాల మధ్య సమతూకం సాధిస్తున్న కవిత్వాన్ని వింటున్నాం. ఇలాంటి కవిత్వ శిల్ప సామర్ధ్యం సాధించిన కవయిత్రులలో ఇద్దరి గురించి ఈ సారి మాట్లాడుతున్నాను.

ఈ కవయిత్రుల గురించి మాట్లాడుతున్న ఈ క్షణాన ఎప్పుడో 1979లో కవిత్వం రాసి, చాలా మౌనంగా, ఎలాంటి చడీ చప్పుడూ లేకుండా అభివ్యక్తి స్వేచ్చకి రెక్కల్నిచ్చి వెళ్ళిపోయిన రేవతీదేవిని తలచుకోకుండా వుండలేకపోయాను. ఈ ఇద్దరు కవులు రేవతీదేవిని చదివి వుండకపోవచ్చు. వీళ్ళ ఇప్పటి కవిత్వ శైలి మీద రేవతీదేవి ప్రభావం ప్రత్యక్షంగా ఏమీ వుండకపోవచ్చు. కానీ, ఈ ఇద్దరి వాక్యాల నిర్మాణమూ, అభివ్యక్తి ధారలో రేవతీదేవి వొక అంతర్ గంగా ప్రవాహం.

పొగమంచుని తాకిన
పొద్దుటెండలోని మెత్తదనం…

నల్లని వర్షపు రాత్రులలో
తడితడిగా మునకలేసిన మోహాలు…
తుంపులు తుంపుల జ్ఞాపకాలూ…
గాఢమైన దిగుళ్ళూ…

మనసు పట్టక.. దేహపు అంచుల్ని దాటేసి
నింపాదిగా ప్రవహించే భావాలెన్నో!
తెల్సిన అక్షరాలు మాత్రం గుప్పెడే!!

ఈ వాక్యాలు నేరుగా రేవతీదేవికి కొనసాగింపు లాగానే అనిపించాయి మొదటి సారి చదివినప్పుడు- ఈ కవిత చదివిన తరవాతనే నాకు ‘నిషిగంధ’ నిజంగా పరిచయమయింది. ఈ కవిత తరవాత ఆమె ఇతర కవితల్ని వెతుక్కుంటూ వెళ్లినప్పుడు, ఆమె బ్లాగు(‘మానస వీణ’) నాకు కొత్త కవిత్వ స్వరాన్ని వినిపించింది. నిషిగంధ (కిరణ్మయి యలమంచిలి) నిజానికి వొక abstract painter తన కవిత్వంలో! ఈ అనుభూతికి ఆకారం ఇవ్వలేము అనుకున్న abstract వస్తువుని తీసుకుని, దానికి వొక concrete రూపం తొడిగే పదచిత్రకారిణి నిషిగంధ. పైన ఉదాహరించిన పంక్తుల్ని చదివినప్పుడు ఈ విషయం స్పష్టంగా తెలిసిపోతుంది మనకు! వొక ప్రతిభావంతురాలయిన చిత్రకారిణి తన రంగుల చిటికెన వేలు మనకిచ్చి వొక అనుభవ మహారణ్యంలోకి దారితప్పకుండా నడిపించుకు వెళ్తున్నట్టు కవిత అంతా అలవోకగా నడిపిస్తుంది నిషిగంధ. మచ్చుకి వొకటి:

ఆకాశదీపాలన్నీ వెలిగాక

నీ ఆనవాలేదో
తలుపు తోసుకుంటూ చుట్టుముడుతుంది..

కళ్ళూ కళ్ళూ కలవగానే
సిద్ధంగా ఉన్న సగం నవ్వు
పెదవులపైకి జారుతుంది…
అలసట జతగా తెచ్చుకున్న అసహనం
మాటల్ని ముక్కలు చేసి విసిరేస్తోంది..

ఈ కవిత చదువుతున్నప్పుడు దాన్ని వెంటనే నేనొక పెయింటింగ్ లోకి తర్జుమా చేసుకున్నా. నిషిగంధ బ్లాగులో మొత్తం కవిత్వమే వుంటే ఎంత బాగుణ్ణు అనిపించేలా వొక్క రోజులో ఆమె కవితలన్నీ చదివేశాను. వొక్క వాక్యంలో ఆమె కవిత్వ విజయాన్ని గురించి చెప్పాలంటే: ప్రతి కవితలోనూ వొక కొత్త చిత్రాన్ని ఆవిష్కరిస్తూనే, తన/మన మనసులోని అవ్యక్త భావాలకు ఫ్రేమ్ కట్టే ప్రయత్నం చేస్తుంది నిషిగంధ. వొక ఇంప్రెషనిస్ట్ చిత్రశిల్ప రహస్యం ఇది.

కవిత్వం మన బౌద్ధికమయిన జ్నానానికి అతీతంగా ప్రయాణిస్తుంది. మేధస్సుకి భిన్నమయిన intuition కవిత్వ వాక్యాల్ని ముందుకు నడిపిస్తుంది. Kenneth Burke అంటాడొక చోట: the poem is something extra, something by nature beyond the reach of a purely critical rationale; hence, in the intuiting of it, there is always something which the critical treatment cannot equal. నిషిగంధ గీసిన ఈ చిత్రాల్ని చదివేటప్పుడు మనలోపలి ఆ intuitive power పెరుగుతుంది. ఆమె కవితల చివరి వాక్యాలన్నీ – దాదాపు అన్నీ – ఆ intuitive power ని కాపాడుకోవలసిన అవసరాన్ని మనకి చెప్తాయి.

ఉద్వేగం వున్న చోటనే కాదు, కాస్త లోతయిన భావాలు సంచరించే చోట కూడా abstractness వుంటుంది. నిషిగంధ కవిత్వం వొక impression ని మనసులో తడి అడుగు జాడలా ముద్రపడేట్టుగా చెప్తే, జయశ్రీ నాయుడు కవిత్వం అదే ఉద్వేగాన్ని ఇంకా కొన్ని మెట్లు పైకి ఎక్కించి, ఆ ఉద్వేగాన్ని వొక sublime power గా మారుస్తుంది. అలా కొన్ని మెట్లు ఎక్కి మాట్లాడినప్పుడు ఆ దూరం వల్ల కవిత్వంలో minute details జారిపోతాయి. అయినా సరే, జయశ్రీ కవిత్వం చదవడం మొదలెట్టాక మనం ఇంకో అనుభవ లోకంలో కళ్ళు తెరుచుకుంటాం. Details ని దాటి వెళ్ళే వొక విహంగావలోకనంలా వుంటుంది జయశ్రీ కవిత్వం చదవడం! జీవితం విలువని అతిపదిలంగా చెప్పాలన్న తపన ఆమె వాక్యాల్లో కనిపిస్తుంది. వొక్క మాటలో చెప్పాలంటే ఉన్నతీకరించబడిన ఉద్వేగం జయశ్రీ కవిత్వం.

రోజులెన్నో వస్తుంటాయి వెళ్తుంటాయి…
జీవితాన్ని మలుపు తిప్పే ఘడియల్ని యే రోజు మోసుకొస్తుందో

యే రూపం ఆ నవ్వుల్ని ఎదురు తెస్తుందో..
చెరిపేసి పాతను కొత్తదనపు కౌగిలి అవుతుందో..

ఆ రోజు వరకూ తెలీదు..
కరగని మంచు కూడా అరనిమిషంలో ఆవిరయ్యే
ఆర్ద్రతల్ని అద్దే తోడవుతుందని

కలల వరకూ వెంటొచ్చి
గుండెకు గీతాన్నిచ్చి
గుప్పిట్లో వెలుగై ఇమిడిపోతుంది…

ఇక రొజులై క్షణాలూ
జ్ఞాపకాల జాజులూ
కళ్ళకు సీతాకోక చిలుకల పాటలూ!

ఈ వాక్యాల వెనక వున్న వుద్వేగాన్ని మనం వూహించుకోవాల్సిందే కానీ, తన వ్యక్తీకరణలో ఆ వుద్వేగాన్ని రానివ్వకపోవడం జయశ్రీ బలమూ బలహీనత కూడా! అనేక అనుభూతుల సారం వడగట్టిన తరవాత పొదుపుగా వాడిన కొన్ని వాక్యాల సమూహం ఆమె ఈ కవిత్వం. ఇది ఇప్పుడు రాస్తున్న ఇతర కవులకు చాలా భిన్నమయిన దారి. వొక అనుభూతి మీద దృష్టి నిలిపి, ఆ అనుభూతి చిత్రపటాన్ని ఉద్వేగ తీవ్రతతో విస్తరించి చెప్పడం ఇప్పటి ఎక్కువ మంది లో కనిపిస్తుంది.

కవయిత్రిగా జయశ్రీని నడిపించే శక్తి ఏమిటా అని ఆమె కవిత్వం అంతా చదివాక ఆలోచిస్తే, బుద్ధిజీవిగా, కవిగా జయశ్రీ సంచరించే ప్రదేశాలే భిన్నమయినవని అనిపించింది. సహనంతో నిండిన వొక కరుణా, చిన్న అంశాన్ని కూడా వొక vision లోంచి చూసే అంతర్వీక్షణం, మహా పొదుపుగా వాడే మాటలూ… ఇదీ ఆ భిన్నమయిన కవిత్వ ప్రదేశం.

ప్రేమ నీరెండలా పరుచుకుంది..

ఇద్దరి మధ్యా నిశ్శబ్దంలో… ఒక్కర్నే చూశాం

—-

ఒక్కొక్క క్షణాన్నీ.. పేని
గుజ్జనగూడు కట్టాను..

యెలా కదిలి పోయాయో తెలీదు..
చూపుల మర్మాలూ..
మూగగా మాట్లాడిన స్పర్శలూ

వెన్నెల్లా మంద్రంగా కనిపించిన నీ ఆర్ద్రత..
దూరాన్నుండే కౌగిలించావు..

ఈ కవితలో వొక అనుభూతిని నిర్దిష్టమయిన పదచిత్రాలతో జయశ్రీ అల్లిన నిర్మాణ సంవిధానం ఆమెలోని ఉద్వేగ తీవ్రతని చెప్తూనే, ఆ ఉద్వేగాన్ని వాక్యాల్లో పొదిగే బాలన్సు ని చూపిస్తాయి. ఈ కవితలో ఇద్దరే పాత్రధారులు. కానీ, జయశ్రీ ఇతర కవితల్లో ‘నువ్వు’ ‘నేను’ అనే పాత్రలే కాకుండా, ఇతర పాత్రలు అనేకం వుంటాయి. ఆ మాటకొస్తే, సమూహం కూడా ఆమెకు వొక పాత్రే! సమూహంలోని భిన్న వ్యక్తిత్వాల వైవిధ్యాన్ని జయశ్రీ కవితలు ప్రతిబింబిస్తాయి. ఆమె కవిత్వం చదవగానే ఆలోచనల్లో, ఆవేశాల్లో మనలో ఇంత వైవిధ్యమూ, వైరుద్ధ్యమూ వున్నాయా అనిపిస్తాయి. అంతే కాదు, మన లోపలి అనేక ‘నేను’లు పరిచయం అవుతాయి. చూడండి జయశ్రీ అంటున్న ఈ మాటలు:

తీరం ఎదురు చూసిన అలలా

వెన్నెల వెతుక్కున్న ఆకాశంలా

ఆత్మను నింపుకున్న దేహంలా

ఆ వెలుగు లో వేల ‘నేను‘లు చూసుకున్నా

కవిత్వం మాత్రమే చదివే ఏకధ్రువ జీవులకు ఇది చెంపపెట్టు. జయశ్రీ రాస్తున్న ఈ వాక్యాలలో పెల్లుబుకుతున్న శక్తి ఆమె నిరంతర పఠనమూ, సునిశితమయిన ఆలోచనల మేలు కలయిక.

మన గ్లాసులో వొంపుకున్నవే నీళ్ళు అనుకుంటాం చాలా సార్లు. కానీ, నదుల్లో, సముద్రాల్లో ప్రవహించే నీళ్ళనీ- కళ్ళల్లోంచి , ఆకాశంలోంచి రాలే నీళ్లని ఎట్లా నిర్వచించాలో మనకి భాష లేదు. జీవితానికి ఆ నీటి గుణమే వుంది. జీవితంలో ఎన్ని అనుభవాలు వాక్యంగా, వాచ్యంగా చెప్పగలమో తెలీదు. అసలు ఎన్ని అనుభవాలకు వొక ఆకృతి వుందో తెలీదు. ఆ అనుభవాల నైరూప్యత మాత్రం మనల్ని ప్రశాంతంగా వుండనివ్వదు. రేవతీ దేవి నించి జయశ్రీ దాకా ఈ సంఘర్షణ అలాగే వుంది. రూపం లేదు కదా అని వాటి వునికిని కాదనలేం కదా! అలా కాదనలేని పరిస్థితిలో కవిత్వం రాసుకున్నారు రేవతీదేవి, నిషిగంధ, జయశ్రీ. నైరూప్య నిర్దిష్టతని తెలుగు కవితకి కానుకగా ఇచ్చిన రేవతీ దేవి మన మధ్యలో లేకపోవడం విషాదమే. ఆమె అడుగుల్లో తెలిసో తెలియకో అడుగులు పడిన నిషిగంధ, జయశ్రీలు భవిష్యత్తులో గీయబోయే అక్షర చిత్రాల గురించి నాకు చాలా ఆసక్తి వుంది. వాళ్ళు ఏ కుంచెతో ఏ రంగులతో ఏ జీవన మహారణ్యంలో సంచరిస్తూ ఏ అనుభవాలని అక్షరాల్లోకి వొంపుతారో వినాలని వుంది.

ఈ ఇద్దరి కవిత్వాల మీది ప్రేమతోనే, అటు నిషిగంధకీ, ఇటు జయశ్రీకి చెరో మాట చెప్పి తీరాలి – కవిత్వంలో తాత్వికత తప్పదు, కానీ, తాత్విక భారం అనవసరం. అలాగే, కవిత్వంలో పదును అంటే సంస్కృత పదాల భారం కాదు.

ఇటీవలి జయశ్రీ రాసిన కొన్ని కవితలు ఆ తాత్విక భారంతో వంగిపోవడం చూస్తున్నాను. నా మటుకు నాకు – కవిత్వంలో తాత్వికత అనేది అంతర్ ప్రవాహం (undercurrent) గా వుంటేనే బాగుంటుంది. నిషిగంధ కవిత్వంలో కూడా ఇలాంటి వొక లోపం వుంది. గొప్ప ఉద్వేగాన్ని పదునుగా చెప్పాలి అనుకున్నప్పుడు నిషిగంధ అక్కడ పదును అంటే బరువు అనేసుకొని వొక సంస్కృత పదం వాడేస్తుంది. అయితే, ఏది సంస్కృత పదం, ఏది తెలుగు పదం అనే స్పృహ వుండడం కూడా అవసరమే. మరీ అవసరమయితే తప్ప సంస్కృత పదం వాడకూడదు అన్న ఎరుక వుంటే బాగుంటుంది.

కచ్చితంగా ఇది తెలుసుకోవడం కోసమే మనం మళ్ళీ రేవతీదేవిని చదవాలి.

ఇసుక మీద సముద్రం గీసిన స్కెచ్- ఈ కవిత్వం

వాకిలి — Sun, 09 Dec 2012 15:33:30 +0000

Jack Kerouac నన్ను వెంటాడే అమెరికన్ కవి. వచన రచయిత.

ఆ పేరు వినగానే అతనంటే వొక్కో సారి కేవలం కవి కాదనిపిస్తుంది నాకు. కవిత్వం రాసినా, వొట్టి వచనమే రాసినా, అతని వాక్యాల కింద వుండే చలనం వొక తాత్విక సారంగా ప్రవహిస్తుంది.

మొదట్లో కొంతకాలం ఆవేశంగా రాస్తాం కవిత్వం. అప్పుడు ఉద్వేగం ఉప్పెనై ముంచెత్తుతుంది. రాయకపోతే వొక రకమయిన వొంటరితనం బాధిస్తుంది. నిజమే! కానీ, ఆ ఆవేశం యెప్పుడో వొకప్పుడు ఆరిపోతుంది. ఆరిపోయిన తరవాత మనలోపలి నిప్పు కణమేదో రాలిపోయినట్టే వుంటుంది. వొక రాయలేనితనం లోపల గుబులు పుట్టిస్తుంది. Kerouac అలాంటి అనుభవాలెన్నో చూశాడు, అనుభవించాడు. అలాంటి సమయంలో అతనిలోపల చెలరేగే అలజడి –పులిపాటి గురుస్వామి వొక కవితలో చెప్పినట్టు- ‘కుతకుత వుడికే ఆ సముద్రం’ – అతన్ని చుట్టుముట్టేస్తుంది. అతనప్పుడు మన గురుస్వామిలాగే కచ్చితంగా ఇలా అనుకునే వుంటాడు:

సమాధానమొక సముద్రం లోపలి
అలజడే అయితే
లోలోపల కుతకుత లాడటమే
విస్ఫోటనం కంటే మేలు –

అలాంటి వొక స్థితిలో Kerouac ని ఎడ్ వైట్ అనే చిత్రకారుడు, స్నేహితుడూ తన స్కెచ్ బుక్ చూపించి, అడిగాడట – “why don’t you sketch in the street like a painter, but with words? – అని.

Sketching- ఆ ఆలోచన బావుంది కదా అనుకున్నాడు Kerouac. తన లోపల ఉడికిపోతున్న సముద్రానికి వొక భాష దొరికిందనిపించింది. ఆ స్థితిలో అతని తక్షణ వాక్యం: “నా లోపలి సంగీతం మేలుకుంది.”

అతనంటాడొక చోట: the sound in your mind/is the first sound/that you could sing.

మామూలుగా ప్రతి కవీ తను రాసిన వాక్యాల్ని వొకటికి పది సార్లు చెక్కుకుంటాడు. భావం పలికే దాకా వాక్యాల్ని తిరగరాస్తాడు. అలాంటి దశలో అతను కాసేపు కవి అనే స్థానం నించి పక్కకి తొలగి, పాఠకుడై, తనని తాని చదువుకుంటాడు. తన వాక్యాలలో తన ప్రతిబింబాన్ని తరచి చూసుకుంటాడు. తన భావనల ప్రభావాన్ని పరీక్షించి చూసుకుంటాడు. ఇంకా ముందుకు వెళ్ళి తానే ఎడిటర్ అయి, వాటికి post-mortem చేసుకుంటాడు. మంచి కవిత తయారవడానికి ఇవన్నీ అవసరమే! కానీ, కొన్ని వేళల్లో జీవితం అనుకూలించదు. కవిత్వ రూపం విసుగు పుట్టిస్తుంది. అలాంటి స్థితిలో ఏం చేస్తాడు కవి? తన పదాల్ని కూడదీసుకుంటాడు. తన భావాన్ని పరిమితమయిన/ తేలికపాటి రేఖల్లో వెతుక్కుంటాడు.

అలాంటి స్థితిని Sketching అని పిలిచాడు Kerouac. అలా వొక మెరుపు లాంటి ఆలోచన తరవాత్తరవాత -Joyce Johnson అనే సాహిత్య చరిత్రకారిణి చెప్పినట్టు- “a whole new movement of American literature (spontaneous prose and poetry)” అవుతుందని అతను వూహించనే లేదు. కానీ, వూహించనివి జరగడం వల్లనే కదా చరిత్రకయినా, జీవితానికయినా అంత అందం! అలాంటప్పుడు ఇలా కూడా అనిపిస్తుంది. మళ్ళీ గురుస్వామి మాటల్లోనే:

బహుళ ప్రేమల్లో
కలకలల వెలుగుల్లో
మెదలక పోతేనేమి?
అక్షరాల వెంట
చలనం ఉంటుంది
అది నీ ఆత్మ సారమే.

ఇటీవలి తెలుగు కవిత్వం చదువుతున్నప్పుడు మనం అలాంటి ఆకస్మిక క్షణాల spontaneous movement కి చేరువలో వున్నామని నాకు అనిపిస్తోంది. ఇప్పుడు వినిపిస్తున్న కవిత్వ వాక్యాలలోని spontaneity నన్ను కాసేపు ఆశ్చర్యంలో పడేస్తుంది. ఈ spontaneity లోని అక్షరాల వెంట – ఆత్మ సారం – వినిపిస్తుందా అని వొకింత సందేహంగా వున్నా, ఈ స్వరాల్లో వొక నమ్మకమేదో నన్ను ఆ సందేహాల్ని గడ్డిపోచల్లా అవతలకి విసిరెయ్యమంటోంది.

Sketching, spontaneity – ఈ రెండు భావనలకి ఇంకా కొన్ని విశేషణాలు జోడిస్తే, ఇవి సంకేతాల వంటి రేఖలు, మనసులోంచి పెల్లుబికిన సహజ వెల్లువ.

ఇప్పుడు వస్తున్న కొత్త కవిత్వానికి కొన్ని ఆనవాళ్ళు చెప్పమని ఎవరైనా అడిగితే నా మటుకు నాకు వెంటనే తట్టే రెండు లక్షణాలు ఇవి. ఈ రెండు మరీ కొత్త లక్షణాలా అంటే కాకపోవచ్చు. కానీ, ఎప్పుడూ పూర్తి కొత్తదనం అనేది వుండదన్నది నిజం. పాతలోంచి ఎంతో కొంత మనం అనుకునే కొత్తదనంలోకి తప్పక ప్రవహిస్తుంది.

ముందు ఈ spontaneity సంగతి చూద్దాం. చాలా కారణాల వల్ల తెలుగు కవిత్వం వొక అసహజమయిన “వృత్తి”గా మారింది. ముఖ్యంగా కవిత్వంలో భాష ఎలాంటి పని చేయాలన్న విషయం మీద మనకి కొన్ని అసహజమయిన భావనలు పేరుకుపోయాయి. అందులో వొకటి: కవిత్వ భాష అత్యంత గంభీరంగా వుండాలన్న భావన. కవిత్వపు తొలి మజిలీలో వున్న కవులు అనివార్యంగా ఈ భాషా బంధనాల్లో ఇరుక్కుపోయారు. మౌలికంగా బరువయిన పదాల సమూహమే కవిత్వ వాక్యం అనుకునే దాకా వెళ్లారు.

దీనికి భిన్నంగా, కవిత్వంలో శబ్దం కంటే నిశ్శబ్దం చేసే పనే ఎక్కువగా వుంటుందన్న విషయాన్ని ఇప్పుడిప్పుడే కొందరయినా గ్రహిస్తున్నారన్న నమ్మకం కలుగుతోంది – ఈ మధ్య కనీసం పది పదిహేను మంది కొత్త తరం కవుల్ని చదువుతున్నప్పుడు! ఆ పదిహేను మంది గురించి తరవాత మాట్లాడతాను. ముఖ్యంగా ఇప్పుడు కెక్యూబ్ వర్మ, వంశీధర్ లాంటి కవుల కవితల్లో కనిపిస్తున్న Sketching, spontaneity అనే రెండు లక్షణాల గురించి మాట్లాడ్తాను ఈ సారి.

కుమార్ వర్మ (కెక్యూబ్ వర్మ) కవిత్వం కనీసం మూడేళ్ళ నించి చదువుతున్నా. ఈ మూడేళ్లలో వర్మ కవిత్వం చాలా మారింది. ముఖ్యంగా మొదట్లో అతని కవిత్వం కొంచెం గరుకుగా వుండేది. వొక విధమయిన భావజాలం పునాదిగా పెరిగిన తరంలో ఆ గరుకుతనం కొంత తప్పదు. చాలా తక్కువ మంది కవులు ఆ గరుకు పదాల బారి నించి తప్పించుకోగలిగారు. వర్మ చాలా విజయవంతంగా ఆ అడ్డంకిని దాటుకుంటూ తన వాక్యాలకు వొక కొత్త సునిశితత్వాన్ని నేర్పాడు. ఉదాహరణకి వేరే ఎన్నో కవితలు చూపించవచ్చు. కానీ, ఇప్పుడు మాత్రం ‘గాలి గోపురం’ కవిత తీసుకుంటా.

ఓ చిన్న పొరపాటో తడబాటో

ముక్కలై గుచ్చుకుంటుంది….

తీరం చేరనీయని

ఆవేదన మిగులుతుంది….

ఉబకని కన్నీరు ఎద సంద్రంలో

తుఫాను సృష్టిస్తుంది….

నిలిచిన గాలి గోపురం

ఒక్కసారిగా ఒరిగి పోతుంది….

దిగులుతనం దీపపు సమ్మె క్రింద

నీడలా మిగులుతుంది….

కాలికింద నేల ఊబిలా

లోలోపలికి ఇంకిపోతుంది….

చినిగిన తెరచాపను అంటిన

కలల రెపరెపల రంగుల కాగితం…

ఎద తడపని వాన చినుకు

ఇగిరి పోయి బీడవుతుంది….

మళ్ళీ నీ చిరునవ్వే కదా

నాలో వెన్నెల కురిపించేది నేస్తం…

ఈ కవితలో భావాన్ని గురించి నేనేమీ విడమరచి చెప్పక్కర్లేదు. వొక బరువయిన భావానికి అతి తేలికయిన స్కెచ్ గీస్తున్నాడు వర్మ. నాకు బాగా నచ్చిందేమిటంటే ముందుగా: ఎక్కడా భావ గాంభీర్యాన్ని భాషా గాంభీర్యంగా మార్చకపోవడం; తరవాత: ‘అలా’, ‘ఇలా’ అని బోలెడు ‘లా’లు పోలికలూ లేకుండా సూటిగా చెప్పడం. ఈ కవితని ఎంత పొడిగించినా ఎంతో కొంత అదనపు అందాన్ని, భారాన్ని సంతరించుకునే అవకాశం వుంది. కానీ, ఉద్దేశపూర్వకంగానే ఆ మాయకి దూరంగా రాయగలగడం వర్మ సాధించిన శిల్ప విజయం.

ఇదే వరసలో ఇంకా కొంచెం ధైర్యంగా నిలబడ్తాడు వంశీధర్. వంశీ కవిత్వం వొక షాక్ ట్రీట్మెంట్. కవిత్వ పరంగా ఎలాంటి మొహమాటాలూ లేవు తనకి- తను రాయాలనుకున్నది ఎట్లా అయినా సరే రాసేస్తాడు. తను రాయాలనుకున్నదే రాస్తాడు ఎవరెన్ని చెప్పినా! మనసుని disturb చేసే వొక అందమయిన నిట్టూర్పు వుంటుంది అతని వాక్యాల్లో! అదే వొక అనూహ్యమయిన spontaneity కి దారి తీస్తుంది. వొక మంచి స్నేహితుడు మన ముందు కూర్చొని మన మనసు లోతులు తరచి చూస్తూ మాట్లాడుతున్నంత సహజంగా వుంటాయి వంశీ ఆలోచనలు. అతనివి నిజానికి ప్రతి కవితా ఇక్కడ కోట్ చేయాల్సిందే కానీ, ఈ వొక్క ఉదాహరణ చూడండి.

తనే, నిజంగా, తనే..నా…
ఎనిమిదేళ్ళ క్రితం వొదిలి పోయిన
మంచువర్షం తిరిగి కురుస్తూ,
మంచిముత్యం మరల మెరుస్తూ,

ప్రేమలన్నింటికీ పెళ్ళవదు, అలాగే,
అన్ని పెళ్ళిళ్ళూ ప్రేమల్ని మరిపించలేవేమో,
“ఎలా ఉన్నావ్, పిల్లలూ? ఆయన?”
ఇలాంట్రోజొకటొస్తే చావాలనుకున్నా, కానీ,
తన్తో మాట్లాడాకా బ్రతకాలన్పిస్తూ,

దిగులు మొహంతో, వొణికే వేళ్ళతో,
నిన్నటి నా దేవత, శవంలా నేడు
-”బావున్నాను, పిల్లల్లేరు”
కాల్చిన గాయాల చేతిని చీరతో కప్పేస్తూ,
కూలిన ఆశల చెట్టుని, రాని నవ్వుతో, చిగురించేందుక్కష్టపడ్తూ,
నిజమేనా అన్న నా చూపుకి,
నిజంచెప్పాలనుకుంటూ,
-”వాడో శాడిశ్ట్, ఇంపొటెంట్,
పరిస్థితులకు భయపడి నిన్నొదులుకున్నందుకు…..”
ఎప్పుడూ ఏడవన్నన్నేడిపిస్తూ,
కురిసిన తన కళ్ళు,
-”చేసిన తప్పుకు, నన్ను చూడలేక,
జారిన నా కలల్ని తిరిగివ్వలేక,
అమ్మ, నాన్న, కాలంతో ఓడి పో..యా..రు..
నాకంటూ మిగిలింది నా నీడ, నాటి నువ్వు,
ఇన్నాళ్ళకు రాగలిగాను బంధాల బందీలోంచి,
నిన్ను నమ్మించాలని కాదు, నిజం నమ్ము,”
నల్లకోటు లేని న్యాయంలా నా తను,

“నాన్నా” పరిగెత్తుకొస్తూ, నాలుగేళ్ళ నా కూతురు
అమ్మ దగ్గరికెపుడు తీస్కెళ్తావ్ అన్నన్నడుగుతూ,
ఆశ్చర్యంగా, ఏమైందని కళ్ళతో అడుగుతున్న “తన”కి,
చూపులాకాశానికి చేర్చి బదులిస్తూ,
అదిగోరా అమ్మ అంటూ , “తన”ని చూపించిన్నేను..,

పాపని హత్తుకుని వెచ్చగా విచ్చుకున్న తన నవ్వు,
పాప బుగ్గ మీదుగా నా నుదుటిని తాకి వేడి చెమ్మ మిగిల్చి…
రాదనుకున్న వసంతం వరించినట్టు,
లేదనుకున్న సమస్తం స్వాగతించినట్టు…

ఈ కవితలో భావం స్పష్టమే. కానీ, ఈ కవిత నిర్మాణంలోకి వొక సారి చూడండి. అతి క్లిష్టమయిన విరోధాభాసని (paradox) చూపిస్తూ ఈ కవితలో వంశీ ప్రతి వాక్యాన్నీ వొక అనూహ్యమయిన కథనశక్తితో నిలబెట్టాడు. అసలు ఇలాంటి ఆలోచన ఎలా పుడ్తుందన్న విస్మయం కలిగించేలా భాషకీ, భావానికీ మధ్య లంగరేశాడు. మొదటి కవితలో వర్మ పదునయిన వాక్యాలతో సాధించిన శక్తిని, ఈ కవితలో వొక కథ ద్వారా, సంభాషణ ద్వారా సాధిచాడు వంశీ.

ఇద్దరు సన్నిహితుల మధ్యా జరిగే సంభాషణల్లో కొంత వచనమూ, కొంత కవిత్వమూ కలిసి వుంటాయి. ఉద్వేగంతో సాగే వాక్యాల్లో తెలియని వొక లోతు వుంటుంది. అలాంటి సంభాషణని ఆసరా తీసుకుని, అసలు కవిత్వ వాక్యాన్ని కొత్తగా వూహిస్తాడు వంశీ. భావాన్ని ఎటు నించి నరుక్కు వస్తాడో తెలియనివ్వని వొక ఉత్కంఠని సృష్టిస్తాడు. ఆ కథనాత్మక ఉత్కంఠలోనే అతని కవిత్వ రహస్యం వుంది.

ఇలాంటి కవితల్ని వర్ణనలూ, అలంకారాలూ పెట్టి ఎంత దూరమయినా సాగదీయవచ్చు. కానీ, ఈ ఇద్దరు కవులూ అలా చేయలేదు. వాటిని అంత సాగదీయలేదు. కొద్ది పదాలలో లోతయిన భావాల స్కెచ్ గీశారు. ఆ స్కెచ్ లోనే అనేక వర్ణాల అనుభవ చాయల్ని చూపించారు.

పైన నేను చెప్పిన రెండు లక్షణాలు- Sketching, spontaneity- కవిత్వంలో సాధించడానికి జీవితాన్ని దగ్గిరగా చదవగలిగే సహనం వుండాలి. వొక తాజా కంటితో వాస్తవికతని చూసే ధైర్యమూ వుండాలి. అన్నిటికంటే ముందు, క్లిష్టమయిన భాష పట్ల వుండే విపరీతమయిన ఆకర్షణ తొలగిపోవాలి. లేకపోతే, రెండో వాక్యం పుట్టే లోగా మొదటి వాక్యం జారుకుంటుంది. వొక భావం చెప్పేలోగా ఇంకో భావం దారి తప్పుతుంది.

ప్రతి కవీ మనకి వొక శిల్ప రహస్యం చెప్తాడు,ఆ వాక్యాల వెంట నడిచే తీరిక మనకి వుంటే!

ఇతరుల అనుభవాల నించి నేర్చుకునే నిర్మలమయిన మనసు కవికి చాలా అవసరం. వాళ్ళ బలాల్నీ, బలహీనతల్నీ సమానంగా ప్రేమించే సమహృదయమూ అవసరం. ఎందుకంటే, మన అనుభవాల్లో ఎన్ని నిజంగా కవితలుగా మార్చగలమో గ్యారంటీగా చెప్పలేం. కొన్ని అనుభవాలు అవ్యక్తంగానే మిగిలిపోవచ్చు. కొన్ని వ్యక్తమయినా సంతృప్తి మిగలకపోవచ్చు. అన్నిటికీ మించి, మనసులోని ప్రతీదీ వాక్యం చేయడానికి జీవితం వొప్పుకోకపోవచ్చు. జీవితంలోకి వెళ్ళే కొద్దీ మనం ముడుచుకుపోతాం. అనుభవాలు కొన్ని తలుపుల్ని మూసేస్తాయి. బంధాలు కొన్ని భావాల్ని బంధించేస్తాయి. వాస్తవం విపరీతంగా బాధిస్తుంది. అప్పుడు కవి చేయగలిగింది వొక స్కెచ్ గీసుకోవడం! మొత్తం అనుభవంలోని సాంద్రతని వ్యక్తం చేయలేని నిస్సహాయత్వంలో రేఖామాత్రంగా ఆ అనుభవం చెప్పడం! అదే స్కెచింగ్ అని నేను అంటున్నాను.

అటు వంశీ గానీ, ఇటు వర్మ గాని ఇన్ని అరుదయిన వాక్యాల సమూహంలోకి మనల్ని తీసుకువెళ్తున్నారంటే దానికి కారణం- ఆ ఇద్దరూ అటు జీవితాన్ని, ఇటు సాహిత్యాన్ని సహనంగా చదువుతున్నారు కనుకనే!

(వచ్చే “ఆనవాలు” – Abstract ని concrete చేస్తున్న ఆ ముగ్గురు కవయిత్రులు!)