బొమ్మలదేవుందిలే? నాకు తెలీని బొమ్మలా! పేరు ప్రఖ్యాతులదేవుందిలే? ఏ చరిత్రలో నువ్వు మిగిలేవుగనక! డబ్బుదేవుందిలే? కలిమిగలవాని బానిస కొడుకుగా జీవితాంతం సంపాదించుకుందేగా! దాన్నంతా ఇక్కడ ఎవడు లెక్క చేయవచ్చాడు గనక!

కానీ ఓ చిత్రకారుడా, నీలోనా నీబయటా నువ్వుగా కనపడే ఒక సౌకుమారత వున్నదే నీలో! నీ రేఖలో, నీ కుంచె చివరి నీలిమలో, దాన్ని మించి నీ బుద్దిలో నీకంటూ ఒక అరుదైన ఆలోచన వున్నదే, దాన్ని వ్యక్తిత్వం అంటాం. అది అందరికీ అబ్బేది కాదు. ఉన్నదందరిదీనూ వ్యక్తిత్వం కాదు. ఈ వ్యక్తిత్వపు అభివ్యక్తి పేరు పేరు హంపి. నేను ఈ తెలుగు జీవితంలో నా తరం చిత్రకారుల్లో చూసిన అరుదయిన ఒక ముగ్ధమూర్తి. రేఖలోనూ, రంగుల్లోనూ, పలుకులోనూ పొందికైన సుకుమారత్వముగల మనిషి.

హంపి అపుడపుడు హైద్రాబాద్ మహానగరానికి వచ్చేవాడు- చిత్రకారులు చంద్ర గారిని చూడ్డానికో, మోహాన్ గారిని కలవడానికో, గోపి గారిని పలకరించడానికో. అంతే అదొక్కట్టే పని. మానవుడు ఎలా వచ్చేవాడనుకున్నారు? మెల్లగా హాయిగా పసి పైరు పైని పసి గాలిలా నువ్వుతూ వచ్చేవాడు. ఎలా నడిచేవాడనుకున్నారు? “విష్ణుపత్ని నమస్తుభ్యం పాదస్పర్శం క్షమస్యమే” అని పదే పదే లెంపలేసుకుంటూ మెత్తగా నడిచేవాడు. కలవబోయే చిత్రకారులు ఉండేది ఒకటో లేదా నాలుగో ఫ్లోరో కానీ తను మాత్రం బిల్డింగ్ అడుగున చెప్పులు వదిలేవాడు. అందుబాటులో కుళాయి ఉంటే కాళ్ళు కడుక్కునేవాడు. ఏనాడు నేను చూడగా చెప్పుల కాళ్ళతో గురువులని కలిసింది లేదు. శిఖరం ముందు గులకరాయిలా ఒబ్బిడిగా కూచునేవాడు. నవ్విందే తప్పా నోరు విప్పగా చూసిన వారు లేరు, “ఒన్స్ ఏ వైస్ మాన్ సెడ్ నథింగ్” లా. ఎలా వచ్చాడో అలానే మెల్లిగా మర్లేవాడు. చీనియమయిన రేఖ చివరగా గీసే శిరోజపు చివరి అదృశ్యంలా. ఈతను ముగ్ద , సిగ్గరి, మనోహరుడు, మొండి, జ్ఞాని, చదువరి, సంభూతి. మౌనమే ఇతగాడి వ్యాఖ్యానము, ఇతను హంపి, చిత్రకారుడు.

నిజమైన కళాకారుడికి తన [...]]]>

బొమ్మలదేవుందిలే? నాకు తెలీని బొమ్మలా! పేరు ప్రఖ్యాతులదేవుందిలే? ఏ చరిత్రలో నువ్వు మిగిలేవుగనక! డబ్బుదేవుందిలే? కలిమిగలవాని బానిస కొడుకుగా జీవితాంతం సంపాదించుకుందేగా! దాన్నంతా ఇక్కడ ఎవడు లెక్క చేయవచ్చాడు గనక!

కానీ ఓ చిత్రకారుడా, నీలోనా నీబయటా నువ్వుగా కనపడే ఒక సౌకుమారత వున్నదే నీలో! నీ రేఖలో, నీ కుంచె చివరి నీలిమలో, దాన్ని మించి నీ బుద్దిలో నీకంటూ ఒక అరుదైన ఆలోచన వున్నదే, దాన్ని వ్యక్తిత్వం అంటాం. అది అందరికీ అబ్బేది కాదు. ఉన్నదందరిదీనూ వ్యక్తిత్వం కాదు. ఈ వ్యక్తిత్వపు అభివ్యక్తి పేరు పేరు హంపి. నేను ఈ తెలుగు జీవితంలో నా తరం చిత్రకారుల్లో చూసిన అరుదయిన ఒక ముగ్ధమూర్తి. రేఖలోనూ, రంగుల్లోనూ, పలుకులోనూ పొందికైన సుకుమారత్వముగల మనిషి.

హంపి అపుడపుడు హైద్రాబాద్ మహానగరానికి వచ్చేవాడు- చిత్రకారులు చంద్ర గారిని చూడ్డానికో, మోహాన్ గారిని కలవడానికో, గోపి గారిని పలకరించడానికో. అంతే అదొక్కట్టే పని. మానవుడు ఎలా వచ్చేవాడనుకున్నారు? మెల్లగా హాయిగా పసి పైరు పైని పసి గాలిలా నువ్వుతూ వచ్చేవాడు. ఎలా నడిచేవాడనుకున్నారు? “విష్ణుపత్ని నమస్తుభ్యం పాదస్పర్శం క్షమస్యమే” అని పదే పదే లెంపలేసుకుంటూ మెత్తగా నడిచేవాడు. కలవబోయే చిత్రకారులు ఉండేది ఒకటో లేదా నాలుగో ఫ్లోరో కానీ తను మాత్రం బిల్డింగ్ అడుగున చెప్పులు వదిలేవాడు. అందుబాటులో కుళాయి ఉంటే కాళ్ళు కడుక్కునేవాడు. ఏనాడు నేను చూడగా చెప్పుల కాళ్ళతో గురువులని కలిసింది లేదు. శిఖరం ముందు గులకరాయిలా ఒబ్బిడిగా కూచునేవాడు. నవ్విందే తప్పా నోరు విప్పగా చూసిన వారు లేరు, “ఒన్స్ ఏ వైస్ మాన్ సెడ్ నథింగ్” లా. ఎలా వచ్చాడో అలానే మెల్లిగా మర్లేవాడు. చీనియమయిన రేఖ చివరగా గీసే శిరోజపు చివరి అదృశ్యంలా. ఈతను ముగ్ద , సిగ్గరి, మనోహరుడు, మొండి, జ్ఞాని, చదువరి, సంభూతి. మౌనమే ఇతగాడి వ్యాఖ్యానము, ఇతను హంపి, చిత్రకారుడు.

నిజమైన కళాకారుడికి తన కళయొక్క ఔన్నత్యం సదా తెలిసియుంటుంది, చాలా తక్కువసార్లు మాత్రమే కళకు తన చిత్రకారుడి తపన ఎరుక కలుగుతుంది. ఈ పరస్పర స్పృహ కల్గిన కళ మరియు కళాకారుడు తామిరువురు ఒకరికొకరు ఎదురయ్యే అపురూప కాలం అనేది ఒకటి తగులుతుంది. అది ఆ మనుజుడికి ఎదురు వచ్చిన క్షణాన తన దివ్యాత్మను కళకు అంకితమిస్తాడు. (కళా, కళాకారుడు ఏకం అయ్యే సంఘటన ఒకటి చెబుతా. మొక్కపాటి కృష్ణమూర్తి గారి గురించి మాట్లాడుకుంటున్నాం నేను బాపు గారూనూ. బాపుగారు తెలుసా మీకు? మనిషి ఎవరెస్ట్ శిఖరమే కానీ మనిషి అయిదూ నాలుగో, అయిదు అయిదో ఎత్తు. పురాణ పాత్రలగురించి వచ్చింది ప్రస్తావన. తెలుసా! మీ జన్మలో ఊహించగలరా ఈ అపురూపాన్ని, భీష్ముడిని వర్ణిస్తున్నారు బాపుగారు “వారు యోధులండి! నిత్యం సాము గరిడలు చేసే వీరులండి! వారి చేతులు, భుజాలు చాతీ ఎట్లా వుంటాయో తెలుసా? కత్తి పట్టే ఆ పిడికిలి, నారి సారించే ఆ బాహువులు, కాయలు కాసిన ఆ చేతివేళ్ళు… ప్రతీది చేసి చూపిస్తున్నారు. మనిషి ఎలా వున్నాడో తెలుసా? మళ్ళీ మళ్ళీ తెలుసా? ఏడడుగుల పొడవైన వీరుడి రూపంలోకి ప్రవేశం అయిపోయాడు. ఒక చేత విల్లు ధరించి మరో చేతిని నేలపై ఆనించి నిస్సహాయ చూపులు చూసే వృద్ధభేరి భీష్ముడిలా మారిపోయి చూపారు. ఆ సమయంలో ఆయన భీష్ముడే అయిపోయాడు! అది కళా, కళకారుడు ఏకం కావడం అంటే! యదృశస్ చిత్రకరస్ తదృషే చిత్ర కర్మ రూప రేఖ.) అటువంటి శిల్పి ఆ చిత్రకారుడు. కళ తనకు ఇచ్చినదానిని కళకే అంకితం చేసే క్రమంలో తను దగ్ధం అయిపోతూ అజ్ఞాతంగా ఉండిపోతాడు, దానికి ఫలితం భారతదేశంలోని చాలమంది మాహా శిల్పుల, చిత్రకారుల విస్మృతిలో విలీనం అయిపోవడమే. ఇదే మహా స్తితి. బికారి మహా మహా బికారి అవడానికి నాంది. అపుడు నువ్వూ నేనూ లేదా రసికుడు కాదా వీక్షకుడు ఏం చెయాలి. ఆ తాపసిని ఆ కళాభిజ్ఞుఁడిని మనం సదా జాగ్రత్తగా కాపాడుకోవాలి.

హంపి బొమ్మలు వేయగా ప్రత్యక్షంగా నేను చూసినవాణ్ణి. ఆ సమయలో ఈ కళాకారుడు, తన కుంచె, ఆ చిత్ర రచనకు ఒదిగిన కాగితం- మూడు ఒకటయ్యేవి. ఆ సమయంలో ఇవికాకుండా ఏదీ ఈ మనిషి దరిచేరేది కాదు, మునుపు పలికినట్లు యదృశస్ చిత్రకరస్ తదృషే చిత్ర కర్మ రూప రేఖ (విష్ణు ధర్మోత్తరం). ఆ సమయంలో ఇతనూ ఒక మహర్షే.

హంపి రేఖలు, రంగులు పూర్తి ప్రాచ్య రీతి. ఆ మనుషులు వారి చుట్టూ కట్టిన గీతలు, నిండిన రంగులు, కొప్పులో పూలు, కొమ్మ మీది నెమలి, దాని కంఠపు ధగధగల పచ్చదనం, కొకిలమ్మ వంటిన మెరిసే నలుపుదనపు నీలంపు సొగసు, బరంట్ యెల్లో గడ్డివామి అంచులపై కుప్పించి యెగసిన తపన మండలం కాంతి, గీసుకున్న తన చెల్లెలు నిలువెత్తు బొమ్మ పాదాల క్రింద మెత్తగా నలిగిన పచ్చిక పచ్చందనం అంతా తెలుగుందనం. బాపు, బాలి, చంద్ర… లు మనకు పరిచయం చేసిన కొన్ని మొహాలు, కొన్ని శరీరాలు, కళ్ళు, ఆ నడక, ఆ గుంపులు, వేపచెట్టు నీడ… వీటినుంచి ఎడంగా తన చిత్ర రచనా శాస్త్రాన్ని తను వేరుగా వ్రాసుకున్నాడు. హంపి బొమ్మల్లో కనపడే మూలాంశాలు అన్నీ తనవే, ఆ రంగు తను కలుపుకుందే, ఆ గీత తను తెలుసుకుందే, ఆ పర్స్పెక్టివ్ తను చూసిందే. రేఖ దాటని రంగు, రంగుని పొదువుకున్న రేఖ… నిజానికి హంపి ప్రతీ బొమ్మబొమ్మకు ప్రక్కన ఒక వ్యాఖ్యానం వ్రాయొచ్చు. కాని అది పాఠకుడికి అవమానం కదాని ఇక్కడ అటువంటి బోధించు పనులేం చెయబోవట్లేదు. హంపీ బొమ్మల్లో అంతా ఒక పద్దతి, డిసిప్లిన్ ఉంటుంది. ఎక్కడా కనికట్టు, ఇంద్రజాలం, టెక్నిక్, ఆక్సిడెంట్ కనపడదు. పూర్తిగా డ్రాయింగ్, పెన్సిల్ పై అదుపు ఉంటుంది. ఈ భాషంతా చిత్రకారులది. హంపీ సాధించిన ఈ ఎత్తు చూసి మాలో మేం ఎంత గింజుకుంటామో నాకే తెలుసు. ఆ విధంగా మిగతా గ్రుడ్డి లోకం ధన్యం.

ఎనిమిదవ తరగతి ప్రాయం నుంచి హంపి బొమ్మలు వేస్తూనే వున్నాడు. మా దగాకోరు బొమ్మల దునియాలో ఒక్క పెద్ద నోరు తనకోసం మాట చేసుకోలేదు. “మా పూలే, మా మహత్మా…” అని పూనకం ఊగే మనుషులెవరి చీకటి హృదయాలకు హంపి గీసిన పూలే చరిత్ర రంగుబొమ్మలు తాకలేదు. పూలే బొమ్మలు చూశారా? హంపి గీసినవి ఇదిగో ఇక్కడ వున్నాయి.

నాకు తెలిసిన చిత్రకార ప్రపంచంలో ఇంతకన్నా ఈ మహత్ముడి జీవితాన్ని ఏ ఇతర రేఖలరంగుకారుడు ఈ కూర్పు రూపొందించలేదు. ఇవి హంపి కొరకు తనకు తాను బొమ్మగా నడిచి వచ్చిన ఘట్టాలు. ఊరూరా కమ్యూనిటి కేంద్రాలలో ఈ బొమ్మలు పటాలకెక్కవలసినవి. ఈ బొమ్మలతో పుస్తకాలు చేతులు ధరించవలసినవి. ఈ మైనార్టీ వాడి వెర్రి కన్నీటి నవ్వు నీటి రంగులో కలిసిపోయింది.

అయినా బొమ్మని వెదుక్కుంటూ, బొమ్మలు గీసేవాళ్ళని శ్వాసించాలనుకుంటూ తను హైద్రాబాద్ నగరానికి పలుసార్లు మళ్ళీ మళ్ళీ వచ్చేవాడు. హంపిని, తన బొమ్మని నెత్తిన పెట్టుకున్న వాళ్ళు మనసున నింపుకున్న వాళ్ళు ఎవరూ నాకు తెలిసి ఎవరూ తగల్లా. (పాపము శమించు గాకా పాండు ఒకడుండేవాడు, కానీ వాడు బికారి, ఇతగాడు నిర్వికారి, ఇక రాలింది బూడిదే) ఈ మనిషి నవ్వే తీపి నవ్వులు ఎవడిక్కావాలి? అయినా పెదాలు నవ్వే ఎందుకు పూయాలి? కాపర్స్ మాట్లాడే చోట, సీసాల గల గలల చప్పుడులో ఈ పావురాయి కువ కువలు వినిపించుకునే చెవులు లేకపోయే. నడిసముద్రపు నావ రీతిగ సంచలిస్తూ ఉండేవాడు, పైకి పెదాలు నవ్వేవి, లోపల గుబులు కమ్మి దిగులు పడుతూ, దీనుడౌతూ మబ్బుపట్టీ , గాలికొట్టీ ,వాన కొట్టి, వరద కొట్టి మనిషి దూరం వెళ్ళిపోయాడు. ఏ మనసూ నొచ్చుకుంది లేదు. నగరం నవ్వుతూనే వుంది.

మనిషి ఒంటరి. సాక్షి పత్రికలో ఉన్నప్పుడు హైద్రాబాద్ బంజారా హిల్స్ లో డబల్ బెడ్రూం ఫ్లాట్ అద్దెకు తీసుకుంది ఎందుకని? ప్రపంచం మూల మూలలా హంపి ఎరుగని చిత్రకారుడు లేడు. స్టడీ చేయని చిత్రకళారీతి లేదు. తడిమి చూడని డ్రాయింగ్ అండ్ పెయింటింగ్ పుస్తకం లేదు. ఫ్లాట్ నిండా పుస్తకాలే. స్టడీ స్టడీ ఏక్దం స్టడి. పుస్తకాలు కాకుండా ఇంకేమన్నా ఆస్తా? అని చూస్తే అలసినపుడు వళ్ళు వాల్చడానికి ఒక చాప, దుప్పటి. ఒకటో రెండో జతల బట్టలు, కాసింత అందమైన గడ్డం ఆపైని బాదాము కళ్ళు అంతే. మూడుపూట్లా ఏం తినేవాడో తెలీదు. ప్రతి రోజూ పుస్తకాలు కొనేవాడు. హైద్రాబాద్ కాదనుకుని మళ్ళీ అమ్మ ఒడి రాజమండ్రికి మరలేటప్పుడు పుస్తకాలు తరలించడానికి లారీ కావాల్సి వచ్చింది. ముప్ఫైల్లో వయసు, పుస్తకాలు లారీడు, జేబులో డబ్బు నిల్లు, జ్ఞానం ఫుల్లు.

ఇక్కడే వుంటే ఎమయ్యేవాడో తెలీదు! అక్కడ వుండి ఏమవుతున్నాడో కూడా కూడా తెలీదు. రాజమండ్రిలో కూచుని ఏం గీస్తున్నాడో, ఏం చెరుపుతున్నాడో కూడా తెలీదు. హంపి బొమ్మతో తిలకం దిద్దించుకునే అదృష్టం కథా కవిత్వ పుస్తకాలకు కలగట్లేదని అచ్చైన ఏ పుస్తకం చూసినా తెలిసిపోతుంది. ఏ పత్రికా పేజీల్లోనూ తన రంగు రెపరెపలాడ్డం లేదని వెలసి పొయిన పత్రికల ఏ బోసి పేజీ చూసినా అర్థమైపోతుంది. దినపత్రికల ఆర్ట్ ఎక్జిబిషన్ కాలమ్స్ లలో హంపి పేరు ఎప్పుడూ చూళ్ళేదు.

ఏ తత్వం బోధపడిందో, లేదా పుట్టుకతోనే కూడి ఉన్నదో, హాంపి మన మధ్య దూరంగా మౌనంగా వున్నాడు. నేను అలా ఉండలేక ఇదంతా వ్రాస్తున్నా. ఇంత వ్రాసినా హంపి చదువుతాడనే నమ్మకం నాకు లేదు. చదివేవాడు ఎవడో ఒకడు చదువుతాడు. దామెర్ల రామారావు ఏ నది నీరు తాగాడో గానీ ఆ ఒడ్డున దప్పికతొ ఉన్న హంపిని కలవడానికి వెడతాడు. హంపి బొమ్మలని చూసి కనీసం చదువరి తన దాహం అయినా తీర్చుకుంటాడని నాదో ఊహ, ఆశ.

వ్యాస రచయిత బ్లాగు: http://thisisanwar.blogspot.in/

అమృతా ప్రీతమ్- ఎప్పుడు ఎలా పరిచయమైందో గాని చదివిన మొదటి సారే మనసుకి చాలా దగ్గరగా అనిపించిన రచయిత్రి. ఆలోచిస్తే గుర్తొచ్చింది, నా యునివర్సిటీ రోజులనుకుంటాను, ఒక వెన్నెల రాత్రి హాస్టల్లో చాలా మంది నిద్రపోతున్న వేళ, కొబ్బరాకు గలగలల మధ్య ఏదో పుస్తకం తిరగేస్తూ నడుస్తున్నాను-తడుస్తుంది, వెన్నెల్లో అనుకున్నాను కానీ… కాదు తన కవిత్వంలో! ఆ తడి నన్ను చాలా రోజులు వెంటాడింది.

కొందరు మన జీవితంలో ఎందుకు తారసపడతారో తెలీదు- వదల్లేం. వ్యక్తిగతంగా పరిచయం లేకపొయినా కొందరు కవులూ, రచయితలు కూడా అంతే.

అమృతప్రీతమ్ బాధని ఆస్వాదించారు. అదే విలువైనదని, తనమటుకు తనకు వాస్తవం ఏదైనా ఉందంటే అది ఒక రచయితగా తన అస్తిత్వమనీ అన్నారు. చాలా తేలికగా బాధని దిగమింగే తన వ్యక్తిత్వం, దాన్ని స్వీకరించిన తీరు, అందులోని ఒక రకమైన తెగింపు, నాకు తనని దగ్గర చేసాయనుకుంటాను.

తన గురించి చెప్తూ, తన ఒంటరితనం లోనించే కవిత్వం మొదలైంది అంటారామె. అమృత ఇంట్లో సాహిత్య వాతావరణం ఉండేది –ఆమె తండ్రి రచనావ్యాసంగమంతా రాత్రుళ్ళు సాగేది. అందువలన పగలంతా నిద్రపోయేవారాయన. ధనం, వైరాగ్యం సమపాళ్ళలో కలిసిన జీవితం తన తండ్రిది. “ఆయనకి బాహ్యప్రపంచం లో మిగిలిన ఒకేఒక బంధం నేను, అందులో బందీ అయినట్లు ఫీల్ అయ్యేవారేమో” అంటారు అమృత. కూతురి మీద ప్రేమ, దైనందిక విషయాలమీద వైరాగ్యం– ఈ రెండింటికీ మధ్య నలిగిపోయినట్లనిపించేవారట తన తండ్రి.

చిన్నతనంలోనే తల్లిని కోల్పోయిన తనకు సమయమంతా పుస్తకాలమధ్య గడిచేది. అంత చిన్న వయసులో Acceptance మరియు Rejection ల మధ్య కొట్టుమిట్టాడేవారామె. యాభై సంవత్సరాల తరువాత అదే పరిస్థితి లో తనున్నానని చెప్పుకున్నారు. చిన్నప్పుడు తన తండ్రి ఇష్టానికి విరుద్దంగా ఏదీ చేయని అమృత, జీపితంలో ముందుకెళ్ళే కొద్దీ తన ఇష్టానికి మనస్సాక్షికి నచ్చనిదేదీ చేయలేదు. తనకి నచ్చినట్లు తన జీవితాన్ని [...]]]>

ఒక వేసవి సాయంకాలం కురిసిన ఎదురుచూడని వర్షం- అమృత!

అమృతా ప్రీతమ్- ఎప్పుడు ఎలా పరిచయమైందో గాని చదివిన మొదటి సారే మనసుకి చాలా దగ్గరగా అనిపించిన రచయిత్రి. ఆలోచిస్తే గుర్తొచ్చింది, నా యునివర్సిటీ రోజులనుకుంటాను, ఒక వెన్నెల రాత్రి హాస్టల్లో చాలా మంది నిద్రపోతున్న వేళ, కొబ్బరాకు గలగలల మధ్య ఏదో పుస్తకం తిరగేస్తూ నడుస్తున్నాను-తడుస్తుంది, వెన్నెల్లో అనుకున్నాను కానీ… కాదు తన కవిత్వంలో! ఆ తడి నన్ను చాలా రోజులు వెంటాడింది.

కొందరు మన జీవితంలో ఎందుకు తారసపడతారో తెలీదు- వదల్లేం. వ్యక్తిగతంగా పరిచయం లేకపొయినా కొందరు కవులూ, రచయితలు కూడా అంతే.

అమృతప్రీతమ్ బాధని ఆస్వాదించారు. అదే విలువైనదని, తనమటుకు తనకు వాస్తవం ఏదైనా ఉందంటే అది ఒక రచయితగా తన అస్తిత్వమనీ అన్నారు. చాలా తేలికగా బాధని దిగమింగే తన వ్యక్తిత్వం, దాన్ని స్వీకరించిన తీరు, అందులోని ఒక రకమైన తెగింపు, నాకు తనని దగ్గర చేసాయనుకుంటాను.

తన గురించి చెప్తూ, తన ఒంటరితనం లోనించే కవిత్వం మొదలైంది అంటారామె. అమృత ఇంట్లో సాహిత్య వాతావరణం ఉండేది –ఆమె తండ్రి రచనావ్యాసంగమంతా రాత్రుళ్ళు సాగేది. అందువలన పగలంతా నిద్రపోయేవారాయన. ధనం, వైరాగ్యం సమపాళ్ళలో కలిసిన జీవితం తన తండ్రిది. “ఆయనకి బాహ్యప్రపంచం లో మిగిలిన ఒకేఒక బంధం నేను, అందులో బందీ అయినట్లు ఫీల్ అయ్యేవారేమో” అంటారు అమృత. కూతురి మీద ప్రేమ, దైనందిక విషయాలమీద వైరాగ్యం– ఈ రెండింటికీ మధ్య నలిగిపోయినట్లనిపించేవారట తన తండ్రి.

చిన్నతనంలోనే తల్లిని కోల్పోయిన తనకు సమయమంతా పుస్తకాలమధ్య గడిచేది. అంత చిన్న వయసులో Acceptance మరియు Rejection ల మధ్య కొట్టుమిట్టాడేవారామె. యాభై సంవత్సరాల తరువాత అదే పరిస్థితి లో తనున్నానని చెప్పుకున్నారు. చిన్నప్పుడు తన తండ్రి ఇష్టానికి విరుద్దంగా ఏదీ చేయని అమృత, జీపితంలో ముందుకెళ్ళే కొద్దీ తన ఇష్టానికి మనస్సాక్షికి నచ్చనిదేదీ చేయలేదు. తనకి నచ్చినట్లు తన జీవితాన్ని గడిపారు. ఇటువంటి పరిస్థితి ఎదురయ్యే మనుషులని, జీవితాల్ని బహుశా మనంకూడా దగ్గరగా చూస్తూనే ఉంటాం.

పంజాబీలో అధ్భుతంగా రచనలు చేసిన స్త్రీలల్లో అమృతది మొదటి స్థానం. ప్రస్తుతం పాకిస్తాన్ లోని భాగమైన పంజాబులో 1919 ఆగష్టు 31న జన్మించారు అమృత. పదకొండేళ్ళ వయసులో తల్లిని కోల్పోయి, పెద్దరికం వహించాల్సివచ్చిన సందర్భంలోనే వ్రాయడం మొదలు పెట్టారు. తన మొదటి కవితా సంకలనం ప్రచురించినప్పుడు తన వయసు కేవలం పదహారు. ప్రీతమ్ సింగ్ తో తన వివాహం జరిగిన సంవత్సరం కూడా అదే!

“Like a thief came my sixteenth year, stealthily like a prowler in the
night, stealing in through the open window of the head of my bed…”

అమృత దృష్టిలో నైరూప్యత(Abstraction)కి అర్థం లేదు. ప్రతిదానికి రూపం, భావం ఉండాలంటారు. అనుభూతి తన దృష్టిలో చాలా ముఖ్యం. తన నమ్మకాలని ప్రశ్నించుకునే విచక్షణ, మార్పుని మనస్ఫూర్తిగా అంగీకరించే వ్యక్తిత్వం- అమృత ఎదుగుదలకి ఒక పునాది. దేశ విభజన ఆమెలో కలిగించిన బాధ ‘పింజర్’ గా రూపు దిద్దుకుంది.

***

ఒక మనిషి జీవితంలో, అందునా ఒక అమ్మాయి జీవితంలో, ప్రేమని మించిన యుద్దం ఏముంటుంది? మనసులో, మనసు బయటా కూడా యుద్దం! పదహారేళ్ళకే పెళ్ళైపోయిన సున్నితమనస్కురాలైన యువతికి, ప్రేమ ఆనవాలే లేని వివాహ సంబంధంలో కట్టుబడి పోయాక, అనునిత్యం సంఘర్షణే! కానీ ఇదే సంఘర్షణ, మనసుని నింపేసే అలజడి ఒక రచయితకి ఎంతో అవసరమైన లక్షణాలు. ఈ రెండూ కొంతైనా లేకుండా ఎటువంటి రచనా ప్రాణం పోసుకోగలదని నేననుకోను.

ఎవరికోసమైతే నాలుగక్షరాలు రాస్తామో, వాళ్ళ కంట్లో అవి పడనప్పుడూ- ఎన్ని అవార్డులు వచ్చినా ఎందరు ప్రశంసించినా ఏమీ అనిపించదు. 1957 లో ‘సునెహ్రె’ కి సాహిత్య అకాడెమీ అవార్డు వచ్చినపుడు, అమృత అంతరంగమిదే.

మనసంతా శూన్యం నిండి, మళ్ళీ దాన్నిండా ఒక్క మనిషిని నింపేస్తే- అన్యమనస్కంగా చేసే ప్రతిపని లోనూ ఆపేరే జపమై పోదూ! అవార్డు తీసుకున్న సందర్భంగా ఇంటర్వ్యూ తీసుకునేందుకు వచ్చిన ఒక రిపోర్టర్ ఏదో వ్రాస్తున్నట్లు ఫోజ్ ఇమ్మంటే, ఎదురుగానున్న పేపర్ లో ఆగకుండా, అలోచించకుండా ఏదో లోకంలో ఉన్నట్లు, అమృత నింపిన పేరు – సాహిర్. ఆయన అన్యమనస్కంగా అమృత నింపిన కాగితంలోనే కాదు, ఆవిడ కలంలో కూడా నిండిపోయారు.

ఇంకాచెప్పాలంటే తన కొన్ని రచనలలో, పాత్రల్లోనూ ఇమిడిపోయారు- మచ్చుకు Ashoo, Ik Si Anita, Dilli Diyan Gallian లాంటివి కొన్ని.

బల్గేరియాలో ఒక సముద్రం ఒకవైపు, పర్వతాలు మరో వైపు ఉన్న రమణీయమైన ప్రశాంతతలో కూడా తన ఆలోచనల్లో అల్లుకున్న కవిత్వంలోని మొదటి లైన్లు… “Long have thoughts of you lain in exile..”

నిజానికి మనస్ఫూర్తిగా, నిశ్శబ్దంలో కూడా తను ప్రేమించిన వ్యక్తి సాహిర్ లూధియన్వి! చాలా సంవత్సరాలు గాఢంగా సాగిన ప్రేమ వాళ్ళది.అమృతకి సంబంధించినంతవరకూ, ఎవరినీ మధ్యకి రానివ్వనంతగా సాగిన ప్రేమ, సర్వం తానే అయిన ప్రేమ. అమృత జీవితంనిండా ఊహలు నిండిపోయిన కాలంలో- సాహిర్ గురించి చెప్తూ అమృత అంటుంది-

Like divinity aiming at the creation of a wonderful one…
Free from the claims of the flesh…
Free from all that flesh and blood has been heir to
From the dawn of creation…

సాహిర్ ఊహల్లో నిండిపోయిన ఆమెకి, అప్పుడే పుట్టిన తన కొడుకులోను సాహిర్ ముఖమే కనిపించిందట. అతనితో ఉన్న సమయంలో ఆమెకేదీ గుర్తుకురాదు. ఒక్కమాట కూడా లేకుండా ఎన్నో గంటలు నిశ్శబ్దంలో, సాహిర్ కాల్చే సిగరెట్ పొగ మధ్యలో అతనితో గడిపేవారామె.

There was a grief I smoked
In silence, like a cigarette
Only a few poems fell
Out of the ash I flicked from it

అమృత రాసిన ప్రతీ పదం కూడా సాహిర్ తన లోకమవడాన్నీ, తనకి సొంతమవడాన్ని ఇష్టపడ్తుందనుకుంటా. అలాంటిది ఒకసారి, పేపర్ లో సాహిర్ పక్కన ఒకమ్మాయి ఫోటో చూసి పిచ్చెక్కిపోయి చనిపోయినంత పని చేసింది. ప్రేమ ఇవ్వగలిగే ప్రశాంతత ఏ స్థాయిలో ఉంటుందో, అది దూరమవుతూ మిగిల్చే అశాంతి , రగిల్చే తుఫాను రెట్టింపు స్థాయిలో ఉంటాయి. ఇది జరిగిన సంవత్సరం 1960 ని తన జీవితంలో అత్యంత విషాదకరమైనది అంటారామె. అటువంటి తనని మళ్ళీ మామూలు మనిషిని చేసింది తన కవిత్వమే. అంతటి దిగులుని కాసింత తేలిక చేసింది కవిత్వమే.

“When you cannot fill the goblet of night with the nectar of life:
When you cannot taste the honey life offers you,
You cannot call it tragedy…
Tragedy is, when you write your life’s letter to your love and you
Yourself go and lose his address…”

***

అమృత జీవితాన్ని నాలుగు భాగాలుగా చూడాలనిపిస్తుంది నాకు- తన బాల్యం, పెళ్ళి, సాహిర్ ఇంకా ఇమ్రోజ్. నిశ్శబ్దాన్ని ఎలాంటి ఇబ్బంది లేకుండా పంచుకోగల బంధం ఇమ్రోజ్ తో ఆమెకు ఉండింది. తను రాసుకున్న ఆటోబయోగ్రఫీలో మాత్రం ఆవిడ విభజించుకున్న నాలుగు భాగాలు వేరు-

మొదట్లో బోధిసత్వలా జీవితంలో ప్రతి క్షణాన్ని ఒక అద్భుతంలా చూశానంటారు అమృత. రెండో భాగంలో కాస్త తెలివి తెచ్చుకుని సమాజానికి ఎదురు తిరిగే ధైర్యాన్ని దిక్సూచిగా తలచి ముందుకెళ్ళానంటారు. మూడో భాగం వర్తమానాన్ని మర్చిపోయి, అవసరమైతే అంతం చేసుకుని, నచ్చిన భవిష్యత్తుని నిర్మించుకునే తెగింపు, కలల్ని అతి తేలిగ్గ కల్లలు చేసుకున్నా కూడా మళ్ళీ పేకాటలా
కార్డులు పరిచి ఆట మొదలుపెట్టే ధైర్యం, ఓడిపొయిన ప్రతిసారీ సరికొత్త ఆశ, అదృష్టం మీద అమితమైన నమ్మకం. చివరగా మిగిలిన భాగమంతా సెన్సాఫ్ ఐసొలేషన్!

1960 చివరలో సాహిర్ వల్ల కలిగిన బాధకు అమృత కు సైకియాట్రిక్ ట్రీట్ మెంట్ అవసరమైంది. అదే సమయంలో తన మానసిక స్థితిని అర్థం చేసుకునే ప్రయత్నంలో సైకాలజీకి సంబంధించిన చాలా పుస్తకాలు చదివారామె!అలాంటి స్థితి లోకూడా ఒక కవితా పురస్కారం అందుకోడానికి నేపాల్ వెళ్ళింది. అక్కడి నుండీ, ఇమ్రోజ్ కి రాసిన ఒక కవితలో…

“Way farer! Why did you the first time meet me at an evening hour!
I am approaching the turning point of my life.
If you had to meet me at all why did you not meet me at high noon when
You would have felt its heat”

తరువాతి దశాబ్దం సాహితీపరంగా అమృతకు చాలా ఆక్టివ్ గా నడిచిన రోజులు- వివిధ దేశాలకి చెందిన రచయితలు, కవులతో తన పరిచయాన్ని, తను పాల్గొన్న కవి సమ్మేళనాల్ని ఎంతో ఇష్టంగా వివరిస్తారామె. ఉజ్బెకిస్తాన్ లోని ‘వెర్జాబ్’ అనే నదీతీరంలో తను పాల్గొన్న ఒక కార్యక్రమం గురించి వివరిస్తూ అందులో చదివిన కొన్ని కవితల్ని ప్రస్తావిస్తారు.

Because a drop of your love got mixed in my cup
I could drink the bitters of life…..
But now a great many more drops are mixed….
And life’s cup is a lot sweeter.

తన స్నేహితురాలైన జుల్ఫియా ఖానుమ్ గురించి చెప్తూ…

“When the tears are understood, the relationship deepens, does it not?”
When pen embraces paper, earlier silences are forgotten
Love reveals its secrets;
In Uzbek or in Punjabi, the rhyme is the same.”

తాష్కెంట్ లో అమృత అశువుగా చదివిన కొన్ని లైన్లు.

కొందరు బల్గేరియన్ కవుల కవితల్ని అనువదించారామె అలాంటి ఒక ‘ఇరాన్ వజోవ్’ కవిత-

My faith
That tomorrow
Life will be finer
Life will be wiser

My faith has strong armour
In my sturdy breast
And bullets that could shatter
My faith
Do not exist
Do not exist!

తన ‘రషీదీ టికెట్’ (Revenue Stamp) లో Ho Chi Minh వ్యక్తిత్వం ప్రభావం తన మీద ఎంత ఉందీ అనేదానికి ఉదాహరణ గా- ఆయనన్న మాటలు “మనిద్దరం పోరాడుతున్నాం, చెడ్డ విలువలతో- నువ్వు నీ కలంతో, నేను నా కత్తితో..” ఆయనకోసం Aashma రాశారావిడ.

క్వీన్ ఎలిజబెత్ సినిమానుండీ తను నేర్చుకున్న పాఠం “Your Majesty! Look a bit higher” అనే డైలాగ్ నుండీ అని చదివినప్పుడు, అరె నాక్కూడా ఇలానే అనిపించింది కదా అనుకున్నపుడు.. ఆమృత లాంటి రచయితలు ఇంకా దగ్గరవుతారు-
మనసుకు! ఎంత యాధృచ్ఛికమయినా కూడా!

In Silence Passion Smote అనే భాగంలో అంటారు- ఒక రచయిత జీవితంలోని చిన్న చిన్నముక్కలన్నీ కధల్లో కవితల్లో చేరిపోతాయని. ఆమె జీవితం అంతే. ఎన్నో మానవ సంబంధాల సమ్మేళనం. స్నేహానికి ప్రాణమిచ్చే మనిషి ఆమె.

సజ్జాద్ హైదర్ ఒక పాకిస్తాన్ రచయిత. అమృత సాహిర్ కోసమ్ వ్రాసిన ‘Seven Years’ చదివి, సజ్జాద్ ఆమెను కలవాలనుకుంటున్నట్లు తన ఉత్తరంలో రాసాడు.. అలా వారి స్నేహం మొదలైంది. దేశవిభజన సమయంలో, ఆయన అమృత కోసం కర్ఫ్యూ ఎత్తివేసినపుడల్లా ఢిల్లీ వచ్చెళ్ళేవారు.

ఒక రోజు అమృత కొడుకుకి జ్వరంగా ఉన్నపుడు, సజ్జాద్ తనకోసం ప్రార్థించి, ఒక ఉత్తరంలో రాస్తాడు- “రాత్రంతా నీ కొడుక్కి నయమైపోవాలని ప్రార్థిస్తూనే ఉన్నాను, అరబిక్ వాళ్ళ నమ్మకంలా, మనకోసం మన శత్రువు ప్రార్థిస్తే, ఆ ప్రార్థనను దేవుడు వెంటనే వింటాడట.”  అంతటి సామీప్యత ఉండేది వారిద్దరి స్నేహంలో.

“Buy me a pair of wings, stranger or come and live with me”

ప్రేమ మాత్రమే కాదు ఒక మంచి స్నేహం కూడా కవిత్వాన్ని సృష్టించగలదని అమృత రాసిన కొన్ని లైన్లు చదివితే అనిపిస్తుంది.

“When pen embraces page, earlier silence are forgotten
Love reveals its secrets”

ప్రేమ ఒక వాస్తవమా?వాస్తవమైన కల్పనా? లేక కల్పన అయిన వాస్తవమా? ఒక జీవిత కాలం సరిపోదేమో ఈ అన్వేషణకి! వెతికినంత మాత్రాన దొరకనిదీ, దొరికిన తరువాత మళ్ళీ వెతికే ప్రయత్నం చేయకుండా నిలిపేదీ ప్రేమ.

“Yeh mein hoon yeh tu hai, aur beech mein hai sapana” (This is me and that’s you and in the chasm is the dream)

ఒక జీవిత కాలమంత సాగిన తన ప్రేమాన్వేషణకి….ఇమ్రోజ్ ముగింపు. ఒక నిజమైన స్నేహితుడు, ఒక మనసుకి చేరువైన బంధం, స్వఛ్ఛమైన ప్రేమకి ప్రతిరూపం. ప్రతి మనిషి కోరుకునేది ఈ ప్రపంచంలో కనీసం ఒక్కరి దగ్గరైనా నేను నేనుగా ఎటువంటి ముసుగులు వేసుకోకుండా ఉండాలని, ఒక్కరైనా నన్ను నన్నుగా అంగీకరించాలని, నాకోసం ఒక అద్దంలా మిగలాలనీ.. ప్రతి మనిషికీ ఏదో ఒక సందర్భంలో ఇలా అనిపించినా చాలా కొద్దిమందికే ఆ అదృష్టం దక్కుతుంది. అమృతా ప్రీతమ్ కి ఇవన్నీ లభించింది ఇమ్రోజ్ వల్ల! అతను నీడలా ఆమెని అంటి పెట్టుకున్న వ్యక్తి. ఆమెని సంపూర్తిగా అంగీకరించి ప్రక్కన నిలబడిన వ్యక్తి.

ఒక ఇద్దరు పిల్లల తల్లి అయిన అమృతను, తనకంటే వయసులో చాలా పెద్దదైనా కూడా- మనస్పూర్తిగా ప్రేమించి జీవితమంతా తోడై నిలిచిన ప్రేమ అతడిది.ఇమ్రోజ్ ఒక ఆర్టిస్టు. అక్షరాలకి రంగులకీ మధ్య అల్లుకున్న అపురూపమైన బంధం అది.వారిమధ్య సాగిన ఉత్తరాలన్నీ సున్నితమైన భావాల బరువుతో నిండిపోయేవి. అంతే కాదు చాలా భిన్నమైన విషయాలమీద చర్చలు అభిప్రాయాలు కూడా మధ్యమధ్య చొరబడేవి.

ఇమ్రోజ్ కి సంబంధించినంత వరకూ అమృత చనిపోలేదు. ఒక ఇంటర్వ్యూ లో అతనంటాడు- “నేను బ్రతికి ఉండగా అమృత ఎలా చనిపోతుంది? ఎన్నో అందమైన క్షణాల్ని పంచుకున్నాం మేమిద్దరమూ, ఇంకా పంచుకుంటూనే ఉంటాం! నా ఉనికిలోనే అమృత జీవించి ఉంది”

***

అమృత- సాహిర్
కొంతమంది ఒక్క స్పర్శతో స్త్రీలోని పరిపూర్ణత్వానికి కారణమవుతారు.
అమృత- ఇమ్రోజ్
ఇంకొంతమంది స్పర్శించకనే, స్త్రీ తనలోని నిజమైన స్త్రీత్వాన్ని పునరావిష్కరించుకునేందుకు పునాది అవుతారు.
అమృత-
తన మరణం తరువాత- మిగిలిపోయిన యే అక్షరాల్లోనో, గుల్జార్ గొంతులోనో, స్పందించిన హృదయాల్లోనో మిగిలిపోయిన అమృత! అవును. మరికొంతమంది ఆమెని గుండెలో దాచుకుంటారు. తన పేరుకి అర్ధం తెలుసుకుంటారు.

ఈ మధ్య గుల్జార్ రిలీజ్ చేసిన ఒక ఆల్బమ్ లో, తన గొంతుతో అమృత కవితల్ని చదివారు. ఆయన మాటల్లో- “అమృతాజీ ఇరవయ్యో శతాబ్దమంతా, పంజాబీ కవిత్వపు పేజీలపైన ప్రయాణించారు, శతాబ్దాంతంలో మాత్రం, శరీరం క్షీణించిపోయినా, ఆత్మఒకప్పటికంటే ఉల్లాసంగా నడక ఆరంభించింది. జీవిత ప్రయాణం లో తన సహచరుడైన ఇమ్రొజ్ చేయి పట్టుకుని ఆపడానికి ప్రయత్నించినప్పుడు, నడుస్తున్న ఆమె వెనక్కి తిరిగి “మళ్ళీ నిన్ను కలుస్తానన్నారట” (I will meet you again).

Mein tainu pher Milan gi (I will meet you yet again)

“ఎక్కడో ఎలాగో తెలీదు
నిన్నుమాత్రం కలుస్తాను

ఊహలోనో
కాన్వాసుమీదనుండి
నిన్నే చూసే
వివర్ణరేఖలోనో

నిల్చునో
విస్తరిస్తూనో

ఎలాగో తెలీదు
పొడ ఎండలా నీ వేళ్ళని తాకి
రంగుల్తో నన్ను నేను చిత్రించుకుంటూనో
స్నానమాడిన తుంపర ఒంటిని
చల్లటి వసంతమై తుడుచుకుంటూనో
వెచ్చటి నీ ఛాతిపై వాలిపోతూనో

ఈ దేహం ఉన్నంతసేపే
జీవితం నాతో నడుస్తుందని తెలుసు
ఉన్నంతలో జ్ఞాపకాల్ని
అల్లుతూపోవడమూ తెల్సు

గుర్తుల్ని యేరుకుంటూ,కుదురుగా అల్లుకుంటూ
ఎక్కడో ఎలాగో తెలీదు
నిన్నుమాత్రం కలుస్తాను
మళ్ళీ తప్పకుండా నిన్ను కలుసుకుంటాను

…. నదీవనంలో, సువిశాల మైదానంలో కురిసే పున్నమి వెన్నెల్ని, దోసిట్లో పట్టి చూపెట్టామంటే ఎలా సాధ్యం? అమృత గురించి ఎంత వ్రాయాలన్నా నా మటుకు నాకు అదే పరిస్థితి!.

**** (*) ****

అమృతా ప్రీతమ్ Imroz కి రాసిన ఉత్తరాలు:

1.

ఇప్పుడెందుకు కలిసావు నన్ను?
ఇంత ఆలస్యంగా, ఈ సుర్యాస్తమయ వేళ
ఈ ప్రయాణం ముగిసిపోయే తరుణంలో!
నేను పయనమై వెళ్ళే సమయం దగ్గర పడినప్పుడు!
ఒకవేళ మన కలయిక విధి నిర్ణయమైతే,
అపరాహ్ణపు వేళలో నువ్వు తారసపడి ఉండాల్సింది.
వెచ్చని కిరణాల కింద జీవితాన్ని పరిచేందుకు…
(ఖాట్మండులో ఎవరో ఈ కవితని హిందీలో చదివారు).

మనసుకి కలిగే బాధని, దుఃఖాన్నీ మనుషులంతా ఒకేరకంగా అనుభవిస్తారుగా.భూమ్మీద ఎక్కడైనా ఎడబాటు రేపేబాధ ఒకటేగా! చల్లదనం నిండిపోయిన నా ఈ జీవనసంధ్యలో ఇక పెద్దగా ఎదురుచూడాల్సినవి ఏవీ లేవు- సూర్యకిరణాల్లాంటి నీ అక్షరాలు..నన్ను వెచ్చబెట్టుకునే ఆ పదాలు తప్ప!

ఎంతో క్రూరమైనవి కదూ బాంబే సిటీ కైవారాలు? నా సున్నితమైన భావాలన్నీ వాటికి తగిలి గాయపడినట్లు ఏదో భావన.
ఇప్పటికే పధ్నాలుగు సంవత్సరాలు ప్రవాసంలో గడిపాను, నా ప్రేమకి.. ప్రాణానికి… దూరంగా! వనవాసం అయిపోయినట్టు లేదు.మిగిలిన యేళ్ళు కూడా ఇలానే, ఇదే విరహంతోనే గడుస్తాయంటావా?

ఇన్నాళ్ళలో నీనుండి ఒకే ఒక్క ఉత్తరం వచ్చింది. నా ఖాట్మండు అడ్రెస్ మర్చిపోయావా? ప్రతిరోజూ నీ నుండి కనీసం ఒక్క పదమైనా వస్తుందేమో అని ఎదురుచూపులు! ఇక్కడి జనమంతా ఏవేవో చాలా చెప్తారు నా గురించి,నా రచనల గురించి, మనసుని తాకేలా…కానీ అదేంటో ఆ పొగడ్తలన్నీ నీ మీద నా విరహాన్నిఎక్కువచేసాయేగానీ తగ్గించలేదు.

నాకు నేను మిగుల్తానా? ఈ భావోద్వేగంలో, మోహంలో కాలిపోతూ , ఎంత కాలమని ఉండగలను? గత మూడు రోజుల్నించీ ఆత్రంగాఎదురు చూపులు….ఈ రోజేమో నిండా జ్వరం.నిన్నే ఖాట్మండు నుండి వచ్చాను, రాత్రి తొమ్మిది తరువాత! డైరెక్టు ఫ్లైటు దొరక్క, మధ్యలో ఇంకో విమానం మారాల్సి వచ్చింది. విపరీతమైన దాహంతో ఉన్నపుడు, ఒక్క నీటి చుక్కకోసం ఎలానో ఎదురుచూస్తాం కదా? చెప్పాలంటే నా పరిస్థితీ అదే! ఒకేఒక్క పదమైనా నీ నుండి వస్తుందని! ఇంత పొదుపు ఎప్పటినుండమ్మా…..నీ అక్షరాల్లో కూడా!
–
అదిగో…పోష్టుమాన్ వచ్చినట్టుంది. అడుగులు దగ్గరవుతున్నాయి..ఊహు! వెళ్ళిపోయాడు. నా తలుపు దగ్గర ఆగిన దాఖలాలేం లేవు. .ఒకసారి నాతో అన్నావు గుర్తుందా? నా ప్రశ్నలన్నింటికీ ‘నువ్వే’ జవాబు అని; మరి అలాంటి నాకు ‘జవాబు’గా మౌనం….?

01.02.1960

***

2.

ఏం చేస్తావ్ నువ్వు? నా పాటల్లో ప్రాణాన్ని నింపుతావు.

ఈరోజే నీ నుండి ఉత్తరం వచ్చింది. నా ఉత్తరాలకి జవాబులు వచ్చినందుకు, ఈ జీవితం అంటే
చాలా కృతజ్ణతగా ఉంది. కానీ ఇన్నాళ్ళు నా ఉత్తరాలన్నీ నీకు ఎందుకు చేరలేదు?
మనసంతా విషాదాన్ని నింపుకుని రాసిన అక్షరాలవన్నీ..

“నా జీవితపు
ఉత్తరం గాలికి కొట్టుకు పోతున్నప్పుడు, అది చేరాల్సిన మనిషి పేరుని, నా ప్రాణాధికమైన
పేరుని, నా రక్తంతో రాసి ఉన్న నీ పేరుని చదవడం విధికి చేతకాలేదు,

ఇప్పుడు ఆ పేరేదో తెలిసిపోయింది కానీ, పరిస్థితులన్నీ
విధితోనే చేతులు కలిపాయేమో, ఆ పేరుని వేరెవరూ చదవలేకపోతున్నారు.”

నేపాల్ లో టాగూర్ వ్రాసిన ఒక పాటని చదివానుః

“నువ్వే నా సాగరానివి , నా నావికుడవు కూడా నువ్వే.
నేనో పడవనైతే తీరం వైపు చూడటమెందుకట?
మునిగినా, అది నీలోనే !
నా సాగరంలోనే కదా!”

5.02.1960

***

These two letters are from the book ‘ In the times of Love and Longing – Amrita and Imroz’
A collection of letters exchanged between the most prominent Punjabi poet, essayist and novelist, Amrita
Pritam and Imroz – painter and artist.

**** (*) ***

రచయితలు మనుషులుగా నిష్క్రమించినా, రచనలుగా ఎప్పటికీ మిగిలే ఉంటారు. కొన్ని పుస్తకాలు చదువుతుంటే, అయ్యో వీళ్ళు బతికుండగా కలుసుకోలేక పోయినా కనీసం సమకాలికులుగా అయినా లేమే? అనిపిస్తుంది. అలాటి వాళ్లలో జాక్ లండన్, హెమింగ్వే తప్పకుండా ఉంటారు నా లిస్టులో. స్వేచ్ఛా ప్రవృత్తితో ఇష్టమైన జీవితాన్ని బతికినన్నాళ్ళూ గడిపిన వాళ్ళే ఇద్దరూ! జాక్ లండన్ కి రిగ్రెట్స్ ఏమీ లేవేమో గానీ హెమింగ్వే జీవితాన్ని, తనకు తానే రాసుకున్న మరణ శాసనాన్ని చూస్తే ఉన్నాయేమో అనిపిస్తుంది. సొసైటీ లో ఉన్న పేరు ప్రఖ్యాతుల్ని, తమ నిష్క్రమణ వెనుక సాగబోయే ఊహాగానాల్ని లెక్క చేయక మరణాన్ని కౌగిలించుకునే సెలెబ్రిటీల మనసుల్లో దాగున్న అగాథాలేమిటో, ఎంత లోతైనవో, ఎన్ని అగ్ని పర్వాతలను దాచుకున్నవో!

ఒకప్పుడు ఇతర భాషల గొప్ప సాహిత్యం ఏ నాండిటెయిల్ పుస్తకాల ద్వారానో పరిచయం కావడం, ఆ సమయానికి ఆయా రచయితలంతా మన గత జన్మలోని వాళ్ళు కావడం, తర్వాతెప్పుడో వాళ్ల పుస్తకాలను తీరిగ్గా చదువుకునేటప్పుడు “అబ్బబ్బా, ఇన్నాళ్ళూ వదిలి చాలా పొరపాటు చేశాను” అనుకోడం మామూలు ! పదో క్లాస్ లో అనుకుంటా “అతడు అడవిని జయించాడు” చదవడం ఫలితంగా హెమింగ్వే పరిచయం అయ్యాడు. అయితే ఆయన పుస్తకాలేవీ ఆ వెంటనే చదవలేదు. తర్వాత యూనివర్సిటీ రోజుల్లో ఎలాగో దొరికించుకుని చదివామనుకోండి.

గొప్ప రచయితల జీవన శైలి, వ్యక్తిగత వివరాలు తెలుసుకోవడం పట్ల సగటు పాఠకుడికి ఎప్పుడూ ఆసక్తే ఉంటుంది! మన దేశంలో రచయితల జీవిత విశేషాలను భద్రపరిచిన లోకల్ ప్రభుత్వాలు కనపడవు. గురజాడ ఇల్లో, చలం ఇల్లో, మ్యూజియాలుగా మార్చినా వాటిని ఎంత శ్రద్ధగా చూస్తున్నారు, వాటిని టూరిస్ట్ లకు ఇంటరెస్టింగ్ పాయింట్ గా ఎంతవరకూ అభివృద్ధి చేసి వాటిని టూరిజం బ్రోచర్స్ లో చేరుస్తున్నారో, అసలు ఎంతమంది పాఠకులు వాటి కోసం చూస్తారు?…ఇవన్నీ అంతుపట్టే విషయాలు కావు. అమెరికాలో భౌతికంగా కనుమరుగైన దాదాపు అందరు రచయితల ఇళ్ళను మ్యూజియాలుగా [...]]]>

ఒక రోడ్డు, పార్కు, గుడి, హాస్పిటల్, ఆఫీస్, బాంక్, పబ్, చివరికి స్మశానం…

ఒక రచయితకి ముడిసరుకు దొరకని చోటేదైనా ఉంటుందా? అలాంటి చాలా చోట్లకి తిరిగారు రాజిరెడ్డి. రచయితగా కాదు, జనంలో ఒకడిగా. ముడిసరుకుని పోగుచేసుకుని వాటిని కథలుగా మలుచుకునేందుకు కాదు. రచయిత తాలూకూ లోలోపలి వ్యాఖ్యానాన్ని అదిమిపెట్టి ఒక కెమెరాలాగా, ఒక టేప్ రికార్డర్ లాగా తనకి ఎదురైన అనుభవాల్ని నమోదు చేసుకునేందుకు. ఆయా చోట్లలో తారసపడ్డ విషయాల్ని ఉన్నదివున్నట్టు పాఠకుల ముందు ఉంచేందుకు. ఇదొక సెల్ఫ్ చెక్, సోషల్ చెక్, రియాలిటీ చెక్. మనకి సీదా సాదాగా ఒకే డైమెన్షన్ లో కనిపించేదే రాజిరెడ్డికళ్ళతో చూసినపుడు బహుమితీయంగా, ఫిలాసాఫికల్ లోతులు తొడుక్కుని కనిపిస్తుంది. మనం రోజూ చూసే అవకాశమున్నా దారిపక్కనుంచీ తప్పిపోతున్న ప్రదేశాల్ని, మనుషుల్నీ, జీవితాల్ని కాస్త దగ్గరగా చూపించిన పుస్తకం పూడూరి రాజిరెడ్డి ‘రియాలిటీ చెక్‘. ‘రియాలిటీ చెక్’ పుస్తకానికి తెలుగు యూనివర్సిటీ పురస్కారం ప్రకటించిన సందర్భంగా అందులోంచి గుప్పెడు రియాలిటీ… మీకోసం.

త్వరగా ఇల్లు చేరాలన్న తొందరలేని ఒక ఒంటరి ఆదివారం పూట–
అసెంబ్లీ నుంచి రవీంద్రభారతి మీదుగా ట్యాంక్‌బండ్‌ వైపు సోమరి నడక సాగిస్తుండగా–
రిజర్వ్‌బ్యాంకు ప్రహారీకి కొట్టిన ఈ నోటీస్‌ బోర్డు కనిపించింది.

‘బ్యాంకు ఆవరణలో మరియు పరిసరములలో నోట్లు అమ్మడం, కొనడం నిషిద్ధం’.

ఒకటి చేయకూడదు, అని ఎవరైనా ఎక్కడైనా హెచ్చరిక పెట్టారంటే, అదేదో జరుగుతోందని అర్థం!
మరేం జరుగుతోందిక్కడ? నోట్లు అమ్మడమేంటి? కొనడమేంటి?
అది తెలుసుకోవడానికి బ్యాంకు పనిదినాల్లో ఒకరోజైన శుక్రవారం వెళ్లాను.

***

ఉదయం పదిన్నర అయింది. బయట జనం ఎవ్వరూ కనబడలేదు. బ్యాంకు గేట్లు తెరిచివున్నాయి. కాపలాగా పోలీసులున్నారు. లోపలికి వెళ్లొచ్చా? వెళ్లకూడదా? రిజర్వ్‌ బ్యాంకంటే ఏవో గంభీరమైన కార్యకలాపాలు చేస్తూవుంటుందన్న ఊహ ఒకటి ఉంటుంది కదా!
పావు క్షణం తటపటాయించి గేటు దగ్గరకు వెళ్లాను. [...]]]>

పుస్తకం: రియాలిటీ చెక్
రచయిత: పూడూరి రాజిరెడ్డి
పబ్లిషర్: తెనాలి ప్రచురణలు
వెల: రూ. 250 (హార్డ్‌బౌండ్ ఎడిషన్)
ప్రతులకు: అన్ని ప్రధాన పుస్తక కేంద్రాలు
వివరాలకు: 9705553567

రాయప్రోలు సుబ్బారావుగారి ప్రభావంతో ఆధునిక కావ్యాలలో వియోగ శృంగారానికి ప్రాధాన్యం వచ్చింది. నవరసాలలో ప్రప్రథమంగా చెప్పదగినది శృంగారం. ఇది సంభోగం, విప్రలంభం అని రెండు విధాలు. విప్రలంభ శృంగారం ఐదు విధాలని మమ్మటాదుల అభిప్రాయం. అవి 1. అభిలాష 2. విరహం 3. ఈర్ష్య 4. ప్రవాసం 5. శాపం. ఇందులో ప్రవాసం కృష్ణశాస్త్రి కావ్య పరిశీలనకి అవసరం. ‘అనురక్తులైన నాయికా నాయకులు కార్యాంతర వశమున దేశాంతరగతులగుట ప్రవాసము’.

కాళిదాసు మేఘసందేశం ప్రవాస విప్రలంభానికి చెందిన కావ్యం.

‘త్వా మాలిఖ్య ప్రణయ కుపితాం ధాతురాగైః శిలయా
మాత్మానంతే చరణపతితం యావదిచ్చామి కర్తుమ్
అస్త్రైస్తావమమ్హరు ప చితై ర్దృష్టి రాలుప్యతే మే
క్రూరస్త స్మిన్నపి న సహతీ సంగమం నౌకృతాంతః’

కుబేరుని శాపానికి గురైన యక్షుడొకడు రామగిర్యాశ్రమంలో నివసిస్తూ మేఘుని చేత తన ప్రియురాలికి పంపిన సందేశమిది. ప్రియురాలా!

ప్రణయ కుపితవై యున్న నీ రూపాన్ని, ధాతురాగాలచే శిలపై రాసి, నేను నీ పాదాలపై పడాలనుకునేంతలో మరల మరల ఉబికే కన్నీటిచే నా చూపు లోపిస్తుంది. క్రూరమైన దైవం చిత్రంలో కూడా మన సంబంధాన్ని సహింపలేకున్నది.

హృదయాన్ని కరిగించేలా కాళిదాసు చిత్రించిన ప్రవాస విప్రలంభమిది.

సీతారాముల శృంగారం ధర్మశృంగారం. బాహ్య సౌందర్యము చేతనే కాక ఆత్మ సౌందర్యాన్ని పెంపొందించుకోవడం, క్షణిక సౌఖ్యాన్ని కాక భవిష్యత్ శ్రేయస్సు దృష్టిలో పెట్టుకొనుట ఈ ధర్మశృంగార లక్షణాలు.

శృంగార రసాన్ని రసరాజమన్నవాడు భోజుడు. శృంగారానికి అహంకారం, అభిమానం, రసం పర్యాయ వాచకాలు.

ఆధునిక యుగంలో అమలిన శృంగార చర్చ చేసినవారు రాయప్రోలువారు. తృణకంకణం, లలిత, స్నేహలతాదేవి లేఖ వంటి ప్రణయ కావ్యాలలో భావకవిత్వానికి రూపురేఖలు దిద్దినవారు. కరుణ, శృంగారరసాలు రెండే రసావిష్కరణకి సమర్థాలని అభిప్రాయపడినవారు వీరు. పూర్ణానందాస్వాదానికి శృంగారం, మనో దోష శుద్ధికి కరుణ ఉపయుక్తాలని వీరి భావం. శృంగార రసానికి సంభోగమవధి అన్న పూర్వుల సిద్ధాంతాన్ని వీరు తిరస్కరించారు. ఉపాధి మాత్రమైనది కాబట్టి [...]]]>

‘Longing for the unattainable ideal; and the feeling that the sensitive artistic genius is bound to be destroyed by the material crowd’

ప్రపంచం నిర్జీవంగా కనిపించి, కృష్ణశాస్త్రి సంధ్యా సమీరాన్ని ఉద్దేశించి ఇలా అంటారు.

‘ఓయి సంధ్యా సమీరణా, రేయి తోడ
కారు చీకటి తోడ దుఃఖమ్ము కూడ
పరువు పరువున నాకొరకరుగు దెంచు
నీదు నునులేత రెక్కలమీద వడిగ
నెత్తికొన పోవరాదె నన్నెచటి కేని
నిత్య తేజోమయానంద నిలయమునకు’

ఆదర్శ సౌందర్యం కోసం అన్వేషించే కవి దుఃఖాన్ని ఆహ్వానిస్తున్నాడు. అసలు ఈ దుఃఖం స్వభావమేమిటో పరిశీలిస్తే కాని, కవి దుఃఖించటానికి కారణం తెలీదు.

కవి భార్య విషయంలో పాపం చేశాననే బాధతో, బాధని అనుభవించి తీరాలనే దృఢ నిశ్చయంతో జీవించి ఉన్నాడు. ఫ్రెంచి కవి బోదెలైర్ బాధ గురించి ఇలా అంటాడు. ‘Suffering was a new lyric theme in 19th century French Poetry’. మనిషి తను చేసిన పాపాన్ని గుర్తించి, బాధతో, కన్నీళ్లతో హృదయాన్ని పరిశుభ్రపరచుకోవాలని అంటాడు.

బాధ కవికి అంతర్దృష్టిని ఇస్తుంది. అంతర్దృష్టి భావనని మేల్కొలుపుతుంది. అంతే కాదు, సృజనకి పదును పెడుతుంది. సత్య దర్శనానికి మార్గాలు విచ్చుకునేలా చేస్తుంది. బాధపడేవాడు లోపలికి కూడా చూసుకుంటాడు. అక్కడి అసమగ్రతనీ, అజ్ఞానాన్నీ అంధకారాన్నీ చూసి, ఇతరులతో తనకుగల సామ్యాన్ని గ్రహిస్తాడు. అణకువతో కుంగిపోతాడు. దీనివలన ప్రేమ వికసిస్తుందన్నది కృష్ణశాస్త్రి తాత్వికత. ఆయన దార్శనికత ఏమిటంటే, ప్రేమ, వేదన రెండూ లోకానికి రెండు కళ్లు. ప్రేమార్హులైన ప్రేయసీప్రియులకు దుఃఖమే [...]]]>

కృష్ణశాస్త్రి కవిత్వంలో దుఃఖం కొత్త తరహాలో రూపుదిద్దుకుంది. భావకవులు బాధని వరంగా భావించారు. రొమాంటిక్ కవులూ, ఫ్రెంచి కవులూ తమ తమ కవితాప్రస్థానంలో దుఃఖానికి తగిన స్థానాన్నిచ్చారు. ఆంగ్ల సాహిత్యంలో ఈ రకమైన దుఃఖాన్ని రొమాంటిక్ మెలంకలీ అంటారు. దీని తత్వం ఇలా ఉంటుంది.

‘Longing for the unattainable ideal; and the feeling that the sensitive artistic genius is bound to be destroyed by the material crowd’

ప్రపంచం నిర్జీవంగా కనిపించి, కృష్ణశాస్త్రి సంధ్యా సమీరాన్ని ఉద్దేశించి ఇలా అంటారు.

‘ఓయి సంధ్యా సమీరణా, రేయి తోడ
కారు చీకటి తోడ దుఃఖమ్ము కూడ
పరువు పరువున నాకొరకరుగు దెంచు
నీదు నునులేత రెక్కలమీద వడిగ
నెత్తికొన పోవరాదె నన్నెచటి కేని
నిత్య తేజోమయానంద నిలయమునకు’

ఆదర్శ సౌందర్యం కోసం అన్వేషించే కవి దుఃఖాన్ని ఆహ్వానిస్తున్నాడు. అసలు ఈ దుఃఖం స్వభావమేమిటో పరిశీలిస్తే కాని, కవి దుఃఖించటానికి కారణం తెలీదు.

కవి భార్య విషయంలో పాపం చేశాననే బాధతో, బాధని అనుభవించి తీరాలనే దృఢ నిశ్చయంతో జీవించి ఉన్నాడు. ఫ్రెంచి కవి బోదెలైర్ బాధ గురించి ఇలా అంటాడు. ‘Suffering was a new lyric theme in 19th century French Poetry’. మనిషి తను చేసిన పాపాన్ని గుర్తించి, బాధతో, కన్నీళ్లతో హృదయాన్ని పరిశుభ్రపరచుకోవాలని అంటాడు.

బాధ కవికి అంతర్దృష్టిని ఇస్తుంది. అంతర్దృష్టి భావనని మేల్కొలుపుతుంది. అంతే కాదు, సృజనకి పదును పెడుతుంది. సత్య దర్శనానికి మార్గాలు విచ్చుకునేలా చేస్తుంది. బాధపడేవాడు లోపలికి కూడా చూసుకుంటాడు. అక్కడి అసమగ్రతనీ, అజ్ఞానాన్నీ అంధకారాన్నీ చూసి, ఇతరులతో తనకుగల సామ్యాన్ని గ్రహిస్తాడు. అణకువతో కుంగిపోతాడు. దీనివలన ప్రేమ వికసిస్తుందన్నది కృష్ణశాస్త్రి తాత్వికత. ఆయన దార్శనికత ఏమిటంటే, ప్రేమ, వేదన రెండూ లోకానికి రెండు కళ్లు. ప్రేమార్హులైన ప్రేయసీప్రియులకు దుఃఖమే కిరీటమంటాడు.

కృష్ణశాస్త్రి విరహానిదో ప్రత్యేక తరహా. అది ప్రబంధాల విరహం లాంటిది కాదు. అక్కడ విరహానికి ఉపశమనం ఉంది. ఇక్కడ విరహాగ్నిని వృద్ధి చేయడం ఉంది. దీనివలన దుఃఖం పెరుగుతుంది. దుఃఖం ఆనందస్థాయికి చేరుకుంటుంది. ‘ప్రాణకాంత’ ఖండికలో మలయ పవనాలనీ, హిమకణాలనీ, తేనేచినుకులనీ, తుమ్మెదలనీ, కోయిలనీ పిలిచి మరీ విరహాన్ని వృద్ధి చేసుకుంటున్నాడు కవి.

‘ప్రాణమునకును ప్రాణమౌ ప్రాణకాంత
యెడద శోధించి యశ్రులై పడిరె యిచట’

అని అనడంలో దుఃఖం పట్ల కవికి ఎంత ఆసక్తి ఉందో తెలుస్తుంది.

ఆంగ్లకవులలో కీట్స్ ‘Ode on Melancholy’ అనే ఖండికలో

‘But when the Melancholy fit shall fall
Sudden from heaven like a weeping cloud’

అని రచిస్తే, కృష్ణశాస్త్రి

‘ఎంత బరువయ్యెనో గాని యెడద వెలికి
తొలగి పారని దుఃఖాశ్రు జలమువలన
ప్రావృడంభోధరస్వామి! నీవు కూడ
నావలెనె జాలి వొడమ వాపోవుచుంటి’

అని అంటూ, ‘ జీవనంపు భారము తొలంగి పోవ నెవ్వారికేని కోరి నీ సొదలను చెప్పికొందువేమొ -’ అని అంటారు.

దుఃఖం కళాకారుని మనస్సుని నిశితం చేస్తుంది. ప్రకృతితో తాదాత్మ్యం చెంది, మానవ దుఃఖాలకి శాశ్వతమైన అనుకంప కోసం వెతికే తపన కలిగిస్తుంది.

Keats రచించిన ‘Ode on Melancholy’ గురించి William H. Marshall ఇలా అంటాడు.

‘Here the speaker, by contemplating the paradox that for man melancholy is at the heart of his brief vision of Beauty, creates the self absorbing poem, a work of art and thus a form of beauty, that will defy time, from the joylessness of his first recognition he derives joy in art and a moment of truth, at the heart of which perception he again finds his melancholy recognition of his own human impermanence.’

ఆనందంలేని స్థితిలోంచి సత్య దర్శనం కోసం కళలో పొందే ఆనందం . ఇదే విషాద సుఖం.

కృష్ణశాస్త్రి ‘దుఃఖము’ అనే ఖండికలో రోజంతా సూర్యుని వేడి కిరణాలకి వేగి, చీకటి పడగానే చల్లగా కనుమోడ్చిన నా హృదయకుసుమం నీకు జాలి కలిగించడం లేదా?

……………………..నీవేల స్వప్న
మటుల లోలోన కలచి, చీకటి ముసుంగు
నొత్తిగిలద్రోసి, వదలని పొత్తు గోరి
తొంగి తొంగి చూచెదవయ్యో! దుఃఖమా! యొ
కించుకైనను జాలి వహించవేమి? అంటారు.

ఆయన హృదయసుమము ఆయన ప్రియురాలు.

‘ఎవ్వరని యెంతురో నన్ను? ఏననంత
శోకభీకర తిమిర లోకైక పతిని!
నాకు నిశ్వాస తాళవృంతాలు కలవు
నాకు కన్నీటి సరుల దొంతరలు కలవు
నాకమూల్య మపూర్వ మానంద మొసగు
నిరుపమ నితాంత దుఃఖంపు నిధులు కలవు’

కవి సమాజం నుంచి వేరుపడి, దుఃఖ సామ్రాజ్యానికి తనని తాను అధిపతిగా ప్రకటించుకుంటున్నాడు. ఈ పద్యంలో paradox ఏమిటంటే , ఆనందాన్ని కలిగించే దుఃఖ నిధులు తనకి కలవని కవి చెప్పటం. ఇదే రొమాంటిక్ మెలంకలి. తనని చూసి ఎవరూ జాలిపడనవసరం లేదనీ, తనకి నిట్టూర్పుల విసనకర్రలున్నాయనీ, కన్నీటి ముత్యాల హారాలున్నాయనీ, గొప్ప విలువైన అపూర్వమైన ఆనందాన్ని కలిగించే సాటిలేని దుఃఖంపు నిధులు తనకి ఉన్నాయని కవి అంటాడు.

ఈ రకమైన భావంతో పద్యరచన తెలుగు సారస్వతంలో పూర్వమెపుడూ లేదు. కృష్ణశాస్త్రి మాటల్లోనే చెప్పాలంటే, ‘ బాధంతా ఘనీభవించి దుఃఖమైపోయి బ్రతుకంతా నిండిపోయింది.’ ఇది ప్రాయశ్చిత్తమని కవి గ్రహించాడు. ‘కంటక కిరీటధారినై’, ‘ఏకాంత గోష్ఠి’ జరుపుతానంటాడు. ‘దుఃఖమే తోడునీడగా’ రాత్రులు గడుపుతానంటాడు. లేకపోతే ఎడతెగని యాత్రనిట్లు సాగింపలేక యేడ్వగాలేక కృశియింతు నేనొకండ!’ అని అంటాడు. మానవ హృదయం ఉన్నతమైన స్థితికి చేరుకొనే ప్రయత్నమిది.

ఒంటరి తనాన్ని కోరుకోవడం కూడా భావకవిత్వంలో ప్రాధాన్యాన్ని కలిగి ఉంది. అమితమైన దుఃఖాన్ని భరించలేని కవి

‘మీరు మనసారగా నేడ్వనీరు నన్ను -
నన్ను విడువుడు! ఒకసారి నన్ను విడిచి
నంత నేకాంత యవనికాభ్యంతరమున
వెక్కి వెక్కి రోదింతును – ‘

అంటాడు. కళాకారుడు స్వతహాగా ప్రేమికుడు. అంతేకాదు, భావుకుడు కూడా. యౌవనంలో విఫల ప్రేమికుడయ్యాడు. దానికి స్వయంకృతాపరాధమే కారణమని గుర్తించాడు. అందుకే కన్నీళ్లతో హృదయాన్ని శుభ్రం చేసి, కొత్త చూపుకోసం ఆరాటపడుతున్నాడు. ఇది గుర్తించని లోకం ఆయనని హింసించింది. అందుకే చలంగారు ఇలా అంటారు.

‘ఎవరో రాస్తున్నారు. కృష్ణశాస్త్రి కవిత్వం వెనుక చూపని. నీకూ, నీ చీమలపుట్టకీ, గింజలకోసం వెతికీ, రాసే నీ రెండంగుళాల దృష్టికీ శాస్త్రిగారి కవిత్వం వెనకచూపు. కాదు. అసలు చూపే లేదు. శాస్త్రి ఎందుకు ‘యేడ్వగనీరు’ అంటున్నాడో చెప్పాలిట. ఎందుకు ఏడుస్తున్నాడు? నీకోసం,నాకోసం, లోకంకోసం, ఇట్లా ఇంత బాగా తనని అర్ధం చేసుకొనే విమర్శకుల కోసం.’

వ్యక్తిగతమైన ప్రేమానుభవం నుండి విశ్వజనీనమైన ప్రేమ కోసం పరితపించే కృష్ణశాస్త్రి హృదయాన్ని అర్థం చేసుకున్నవారిలో చలం ముఖ్యులు. బాధ అనంతమైన ప్రేమకి దారి తీస్తుంది.

‘ Pain on that scale has its harmony in great love; for by hurting love it reveals the infinity of love in all its truth and beauty’ అని టాగూర్ అంటారు.

ఎప్పుడైతే ప్రేమ ఆఘాతానికి గురవుతుందో, ఆ బాధ ప్రేమ యొక్క అనంతత్వాన్ని విశదీకరిస్తుందని టాగూర్ అభిప్రాయపడుతున్నారు. ఆ సందర్భంలో ప్రేమలో ఉండే సత్యమూ, సౌందర్యమూ విశ్వవ్యాపితమౌతాయి.

విశ్వనాథ సత్యనారాయణగారిని ఎంతగానో కదిలించిన పద్యం కృష్ణశాస్త్రి రచించిన ‘అబ్బ’! అనేది. కవితా ప్రసంగాలు చేస్తూ బందరులో విశ్వనాథవారికి వినిపించిన పద్యమిది.

‘హృదయ వనజాత సుమ
మృదు మనోహర దళము
లదయతను ద్రుంచినారే
పెంధూళి
చిదిమి వెదజల్లినారే!
హృదయ శోణిత ధార
నెదుగు జీవిత వల్లి
మొదలంట దూల్చినారే
భయదాన్ని
కీలలను వ్రేల్చినారే!’

భావకవిత్వ జీవలక్షణం ఈ ఖండికలో ఉంది. కవి హృదయం చాలా సున్నితం. సృజనలో ఉన్నతం. ప్రేమ వంటి మృదువైన భావాలకి కాణాచి. ప్రకృతినీ, మానవ ప్రపంచాన్నీ సమన్వయం చేసే దార్శనికతకి కేంద్రం. అటువంటి హృదయం లోకనిందలకి గురయింది. దయలేని వారి క్రూరత్వానికీ, దుర్మార్గానికీ హృదయం ఛిన్నాభిన్నమైన తీరుని కృష్ణశాస్త్రి చిత్రించారు. అనుభూతికీ, భావనకీ నెలవైన హృదయ ప్రాధాన్యాన్ని వివరించిన పద్ధతి కృష్ణశాస్త్రి కవితా శిల్పానికి మచ్చుతునక.

దుఃఖంతో కవి హృదయం ‘అంతు లేని దారిలేని శోకంపు టెడారి’ గా మారిపోయింది. కవికి పాడాలని ఉంది. బాధతో ఘనీభవించిన గొంతులో మాట పెగలడంలేదు. ఆ స్థితిని కృష్ణశాస్త్రి

‘మూగవోయిన నాగళమ్మునను గూడ
నిదురవోయిన సెలయేటి రొదలు కలవు -
ఐన నేమాయె ‘-

‘ఐననేమాయె’ అనడంలో మించిపోయింది లేదు అనే అర్థం స్పురిస్తుంది. ఎప్పటికైనా ఆయన గళంలోని పాట, నిదరోయే సెలయేరు లోకం దాహం తీరుస్తాయన్న ఆశ కలిగిస్తున్నాయి. కృష్ణపక్షం రాస్తున్న రోజుల్లో గళం మూగవోతుందని అనడం , ఆయన జీవితంలో గొంతు మూగవోవడం చిత్రమైన పరిస్థితి. ‘ఐననేమాయె’ అని ఆయనే అన్నట్లుగా గొంతు మూగవోయినా, ఆయన ఎన్నో మంచి పాటలు రాసి, తెలుగు కవితాప్రియుల హృదయాలని రంజింపజేశారు.

కృష్ణశాస్త్రి యౌవనదశలో రాసిన ఈ కావ్యాలలో ఇంత దుఃఖం ఉండటానికి కారణం ఏమిటి? యౌవనంలో ఉత్సాహం, ఉద్వేగం, ఆశ, ఆనందం, జీవితం పట్ల పరిపూర్ణ విశ్వాసం, మనోధైర్యం వ్యక్తిత్వాన్ని తీర్చి దిద్దుతాయి. అయినా కృష్ణశాస్త్రి కవిత్వం బాధ, దుఃఖం, నిరాశలలో నిండి ఉంది. దీనికి కారణాలు చెబుతూ నవలా రచయిత బుచ్చిబాబు (శివరాజు వెంకటసుబ్బారావు) ఇలా అంటారు.

‘ఆనాడు దేశానికింకా స్వరాజ్యం రాలేదు. తనకి స్వేచ్ఛ లేదు. భావ స్వాతంత్ర్యం లేదు . అనువైన ఉద్యోగం లేదు. తను ప్రేమించిన స్త్రీకి తను అక్కరలేదు; ఆదర్శమూర్తిని తనదిగా చెసుకొనే పరిస్థితి లేదు. పరిసరాలలో సౌందర్యం లేదు. సమాజంలో వైజ్ఞానిక తృష్ణ, దానితో వచ్చే నిజాయితీ లేవు. ఇవి ఆతని బాధకి కారణాలు కావచ్చు.’

బుచ్చిబాబు చెప్పిన కారణాలన్నీ భౌతికమైనవి. కృష్ణశాస్త్రి ప్రధానంగా రొమాంటిసిస్టు.

తన ప్రియురాలు లేకుండా కవి ఉండలేకపోతున్నాడు. ‘ఇదె వచ్చుచున్నాను’ ఖండికలో కృష్ణశాస్త్రి

‘శూన్యలోకము దాటి శుష్కదేహము దాటి
యన్యోన్య నిబిడ నిత్యాశ్లేష కాంక్షతో
ఇదె…’ అంటారు.

లోకం కంటే, దేహం కంటే శాశ్వతమైన సత్యాన్వేషణలో అలమటిస్తున్న కవి హృదయం ప్రియురాలి హృదయంతో ఐక్యాన్ని కోరుకుంటోంది. దుఃఖంతో శరీరాన్ని నాశనం చేసి హృదయాన్ని స్ఫురింపజేయడమే కవి ఉద్దేశ్యం. అందుకే భగవంతుని ధ్యానంలో పడతాడు కవి. యౌవనంలో అహంకారంతో దైవాన్ని నిరాకరించిన కవి ‘ఎట్లు నిన్నూహ సేయుటో యెరుగలేక వంగి వంగి శిరము వొంచి కుంగిపోతు’ నంటాడు. ‘మనసారా, వలపూర, కలత తీర కాన్కగా ఏమొసంగగా గలను’ ‘గాఢ లజ్జానుతాప సంకలిత హృదయ నీరజదళాల రాలు కన్నీటిచుక్క తప్ప’ అని అంటాడు. భక్తి రవళించిన ఆత్మానుభవం దుఃఖం లక్ష్యం నెరవేర్చింది. ‘కన్నీరు’ ఖండికలో ఇంకా ఇలా అంటాడు.

‘కలుష దుర్దాంత పంక సంకలిత కుహర
ముల జనించు మదీయాశ్రు మలిన ధార
స్వామి భవదీయ పాద దేశమున పారి
పరమ పావన జాహ్నవీ ప్రతిభ గాంచు’

పశ్చాత్తాపం కవిని భగవంతుని సాన్నిధ్యాన్ని కోరేలా చేస్తోంది. క్షణికమైన ఆనందాన్ని కోరి, ఎండమావుల వెంట పరుగెత్తిన కవి బ్రహ్మసమాజ భావాలలో హృదయ పరివర్తనం తెచ్చుకొని, పాత అనుభవాలకి వీడ్కోలు పలుకుతూ – ‘నిర్యాణము’ ఖండికలో,

‘చల్లగా నున్నదీ సుప్రశాంత వేళ
చల్లగా సాగునీ సుప్రశాంత పథము
బయలు దేరుము దూరంపు బయనమునకు
వలదు తడయగు, దవ్వేగ వలయునేడు’

‘పరమపద శాంతి పూర్ణ నిర్వాణగీతి’ ఆలపిస్తున్నాడు.

కృష్ణశాస్త్రి దుఃఖ గీతాలలో అలౌకికమైన ప్రేమ, భావ ఔన్నత్యం ఉన్నాయి. అసలు ఈ గీతాలు కవి తన హృదయభారాన్ని దింపుకోవడానికేననిపిస్తుంది. కవికి ప్రాణమిత్రుని వంటి ప్రకృతి, సర్వాధికారి ఈశ్వరుడు ఉన్నాడు.
కృష్ణశాస్త్రిగారు ఇలా అంటారు.

‘నా ప్రేమగీతాలలో, నా శోకగీతాలలో నాకు ఈ సామాన్య లోకం లేదు. వాటిని నాకో, నాలాగే స్వచ్ఛందమైన మూర్తి యైన ప్రకృతికో ఆలపించేవాణ్ణి. పరమేశ్వరుని పాదరేణువునో ప్రార్థించేవాణ్ణి, అనుకంప కొరకు’

ప్రేమకు బదులు రాకపోతే హృదయం ఎంత దహించుకు పోతుందో కవి గ్రహించాడు.

‘కృష్ణపక్షం’ అని పేరు పెట్టడంలోనే ఔచిత్యం ఉంది. ఇందులో కవే కథానాయకుడు. స్వేచ్ఛకీ, ప్రేమకీ సంబంధించిన అనుభవాలతో, ఆత్మీయుల మరణంతో కవి కృష్ణపక్షంలో పడిపోయాడు. ‘కృష్ణ భక్తి తత్వం’ ఆసరా దొరికింది. అన్వేషణకి మార్గం సుగమమైంది. రొమాంటిక్ కవితలో దుఃఖం హృదయాన్ని ఎలా క్షాళన చేస్తుందో గ్రహించాం. అదే దుఃఖం కవిని ప్రవాసిని చేసింది.

**** (*) ****