ఇక్తొమి – నేటివ్ అమెరికన్ తెగల్లో ఒకటైన లకోట తెగ లెజండరీ హీరో. జనాన్ని బురిడీ కొట్టించి, అవహేళన చేసి మరీ పాఠాలు నేర్పిస్తుంటాడీ మాంత్రికుడు. కష్టాల్లో ఉన్నవాళ్లను ఆదుకోవడానికి తన ప్రాణం అడ్డం పెట్టడానికి వెనుకాడని వీరుడు.

ఇక్తొమి అంటే సాలీడు అని అర్థం. చెప్పాను కదా, వాడొక మాంత్రికుడు. వాడికి ఎన్నో రూపాలు. ఒకసారి మనిషిలాగా, ఇంకోసారి ఏదో జంతువులాగా, గాలి లాగా, మబ్బు లాగా – ఒక్కోసారి ఒక పాటై నిన్ను హత్తుకుంటాడు.

ఒక పాట. ఒక్క పాట – గుప్పెడు అక్షరాలు కలిసిన కొన్ని పదాలు. అంతే.

అంతేనా? అనుభవాల దారం పోగులను ఒక్కొక్కటి జత చేసి నీ చేతులతో నువ్వే అల్లుకునే జీవితంలో, ఒక్కోసారి సూరీడు వెళ్లిపోయి ఇక ఎప్పటికీ తిరిగిరాడనిపిస్తుంది. ఆ నొప్పికి, దుఃఖానికి ఒక్కొక్కరు ఒక్కోరకంగా స్పందిస్తారు. గుక్క తిరగక, దిక్కుతోచక సగంలో ఆగిపోయిన నీ అడుగులను పట్టి నేలమీద వుంచి, కొత్త ఊపిరులూదే పదం ఇక్తొమి. పాట ఇక్తొమి. పాటగాడు ఇక్తొమి.

“సూరీడు వెళ్లిపోయాడని దుఃఖపడకు. కన్నీళ్లు నక్షత్రాలను చూడనివ్వవు.” అంటుంది ఒక ఇక్తొమి. తన పేరు వియొలెత పర్ర.

వియొలెత పర్ర

ప్రేమ, దైనందిన జీవితం గురించిన పాటలే కాక రాజకీయ పోరాటాల గురించి ఎన్నో పాటలు రచించి, పాడటమే కాకుండా ఎంతోమంది యువకళాకారులకు మార్గదర్శి అయిన వియొలెత పర్ర అక్టోబర్ 4, 1917లో చిలీ లో పుట్టింది. ఆమె తండ్రి మ్యూజిక్ టీచర్, తల్లి పొలంలో పని చేసేది. కానీ అప్పుడప్పుడు గిటార్ అందుకుని పాటలు పాడేది. చిన్నవయసులో గిటార్ వాయించడంలో, పాటలు కట్టడంలో నిష్ణాతురాలైంది. ఆర్థికంగా ఎన్నో ఇబ్బందులు ఎదుర్కున్న కుంటుంబానికి చేయూతనివ్వడానికి హోటల్లలో, సర్కసుల్లో పాటలు పాడడం మొదలుపెట్టింది. వియోలెత పన్నేండేళ్ల వయసులో తండ్రి మరణించాడు. ఆ సంఘటన ఆమె కుటుంబానికి పెద్ద దెబ్బ అయింది. కొన్నేళ్లపాటు కుటుంబమంతా చెల్లాచెదురై ఎన్నో ఊర్లు తిరిగి, చివరికి సాంటియాగోలో స్థిరపడ్డారు. సోదరితో కలిసి సాంటియాగోలో ఎక్కడ వీలుదొరికితే అక్కడ పాటలు పాడేది.

వియొలెత తన మొదటి భర్తను కలిసాక, చిలీ కమ్యూనిస్టు పార్టీలో సభ్యురాలైంది. చిన్నతనంలోనే పేదరికాన్ని అనుభవించిన వియొలిత, ప్రజలందరికీ సమాన అవకాశాలు, హక్కులు ఉండాలని కోరుకుంది. ఆ భావాలన్నీ అమె పాటల్లో ప్రతిఫలించేవి. ఆ పాటల రిథం వేగవంతంగా ఉంటుంది. పాటలు నిరంకుశ ప్రభుత్వాన్ని నిలదీసి ప్రశ్నించినట్లు ఉంటాయి.

వియొలిత, తన కొడుకు అన్హెల్ పర్ర (Angel parra), కూతురు ఇసబెల్ పర్ర (isabelparra) లతో కలిసి, మరుగున పడిన చిలీ జానపద సంగీతాన్ని ఆ దేశానికి తిరిగి పరిచయం చేసింది. చిలీ ప్రజలు మరిచిపోయిన ఎన్నో వేల పాటలను సేకరించింది. జానపద సంగీతానికి, ప్రజాపోరాట స్పూర్తిని అద్దుతూ, ‘నుయెవే కాన్సియోన్ చిలీ’ (nuevecancionchileఅంటే ‘చిలీ కొత్త పాట’) పేరుతో నవ్య సంగీతోద్యమాన్ని ప్రారంభించింది. ‘నుయెవే కాన్సియోన్’ ఉద్యమం చిలీ దేశపు ఎల్లలు దాటి, ఉత్తర, దక్షిణ అమెరికాల్లోని ఉద్యమాలకు, పోరాటాలకు ఊపిరి పోసింది. విక్టర్ హర వంటి గాయకులకు పాటను ప్రజల దగ్గరకి తీసుకెళ్లగలిగే మాధ్యమమైంది. విక్టర్ హర ‘మ్యానిఫెస్టో’ అనే తన పాటలో “వియొలెత అన్నట్లు, నా పాట తన ప్రయోజనాన్ని కనుక్కుంది” అంటూ వియొలెత కు అద్భుతంగా నివాళి అర్పిస్తాడు . ‘నుయెవే కాన్సియోన్’ ఉద్యమానికి దేశాల సరిహద్దులే కాదు, స్థల కాలాల ఎల్లలు కూడా లేవు. ఇప్పటికీ సామాజిక స్ప్రహతో పాటలు పాడే ఎంతో మంది గాయనీ గాయకులు నుయెవే కాన్సియోన్ అడుగుజాడల్లోనే నడుస్తున్నారు.

ఆమె చివరి రోజుల్లో దేవుడిని ప్రస్తావిస్తూ కొన్ని పాటలు కూడా రాసింది. అయితే, వాటిలో కూడా పేదప్రజలకోసం ఆమె తపన కనిపిస్తుంది. ‘యో కాంతో ల డిఫరెంసియా’ అనే పాటలో, ‘సమాజంలోని వైరుధ్యాల గురించి పాడతాను’ అంటూ, ‘దేవుడా నా దృష్టి పేదల కష్టాలనుంచి మరలకుండా చూడు, రాజ్య దాష్టీకాన్ని సహించనివ్వకు’ అని అడుగుతుంది.

వియొలెత పర్ర రచించిన ఎన్నో పాటలు ఇప్పటికీ ప్రసిద్ధమే. అందులో ఒకటి, ‘గ్రాసియస్ అ ల వీద’ (జీవితమా, నీకు ధన్యవాదాలు). ఈ పాటను ఆమె తన జీవితం చివరికాలంలో రాసింది.

ఎంతో మందికి మార్గదర్శకురాలైన వియొలెత తన జీవితంతోనూ పలు పాఠాలు నేర్పింది. తన నలభయ్యవ ఏట యూరప్ లో పర్యటిస్తున్నప్పుడు గిల్బర్ట్ ఫవ్రె అనే స్విస్ దేశస్థుడిని ప్రేమించింది. రెండవ భర్త నుంచి విడాకులు తీసుకుని గిల్బర్ట్ తో కలిసి ఉంది. గిల్బర్ట్ వియొలెత కంటే ఇరవై ఏళ్లు చిన్నవాడు. వాళ్లు దాదాపు ఆరేళ్లు కలిసి ఉన్నారు. గిల్బర్ట్ తన సంగీతానికి బొలివియాలో మంచి స్పందన రావడంతో వియొలెతతో బంధం తెంచుకుని బొలివియా వెళ్లిపోయాడు. గిల్బర్ట్ తో విడిపోవడాన్ని తట్టుకోలేక పోయింది వియొలెత. అదే సమయంలో తన పాట పరంగా కూడా ఒంటరితనం అనుభవించింది. మొదటినుంచీ కమ్యూనిస్టులకు మద్దతునిస్తూ, యువ కార్యకర్తలకు తన వేదిక మీద అవకాశాలనిస్తున్న వియొలెత పాటలను, కమ్యూనిస్టు వ్యతిరేకులైన రేడియోలు
ఆమె పాటలు బ్రాడ్ కాస్ట్ చెయ్యడం తగ్గించాయి. ఆ కాలంలోనే వివిధ రంగాల్లో కళాకారులు తమ నైపుణ్యాన్ని ప్రదర్శించడానికి, మెరుగుపర్చుకోవాడనికి అవకాశంగా ఉంటుందని, ‘క్వీన్’ అనే టెంటును ఏర్పాటు చేసింది. మొదట్లో ఈ ఆలోచనకు మంచి స్పందన వచ్చినా, కొంతకాలం గడిచాక చాలా కొద్ది మంది అక్కడికి వచ్చేవారు. అన్ని వైపులనుంచీ ఒంటరితనం ఆమెను చుట్టుముట్టినట్లై డిప్రెషన్ లోకి వెళ్లిపోయింది.

5 ఫిబ్రవరి 1967:
వియొలెత మానసికంగా కుంగిపోయినప్పుడు చాలామంది స్నేహితులు ఆమెకు తోడుగా నిలిచారు. కానీ, “1973 ఎంతో దూరం లేదు. నీ పాట ఇంకెంత అవసరం అవుతుందో నీకు తెలీదు. చిలీ నేల మీద ఎర్రని వాన కురవబోతోంది. ఈ ఒక్క రాత్రి గడవనీ. కన్నీళ్లు తుడుచుకో వియొలెత!” అని అప్పుడు ఆమెకు ఎవరైనా చెప్పి వుంటే బాగుండేది. ఎవరి మాటా వినరానంత దూరం వెళ్లిపోయింది వియొలెత.

వెళ్లిపోయిందా? వియొలెత పాటను అప్పుడే ఇంకో ఇక్తొమి గొంతు అందుకుంది.

మెర్సిడెస్ సోస! వాయిస్ ఆఫ్ అమెరికా!

మెర్సిడెస్ సోస పాటలు రాయదు. పాటలు మరుగున పడకుండా, వాటికి తన గొంతునిచ్చి కొత్త ఊపిరి పోస్తుంది. ఆమె గొంతు విప్పగానే ఆ పాట నీలో మమేకమవుతుంది. మొద్దుబారిన నరాల్లోకి విద్యుత్తులా పాకుతుంది. ఇక జ్వలించడమే నీకు మిగిలే ఒకే ఒక్క ఆప్షన్.

మెర్సిడెస్ సోస 1935లో జులై 9 న అర్జెంటినాలో పుట్టింది. దియగ్విత అమెరిండియన్, మెస్తిసొ, స్పానిష్, ఫ్రెంచ్ కలగలిసిన రక్తం ఆమెది. ఆమె తల్లిదండ్రులు పెరొనిస్టా సానుభూతిపరులు. ప్రజాస్వామ్యం అంటే ఏమిటో అర్జెంటినాకు రుచి చూపించినవాడు ప్రెసిడెంట్ పెరొనిస్టా.

1960 ల నుంచే మెర్సిడెస్, తన భర్త మానుయెల్ ఆస్కర్ మతుస్ (Manuel Oscar Matus)తో కలిసి ‘నుయెవే కాన్సియోన్’ ఉద్యమాన్ని అర్జెంటినాకు పరిచయం చేసింది (అర్జెంటినాలో ఈ ఉద్యమాన్ని ‘నుయెవే కన్సియొనెరొ’ అంటారు.) 1971 లో వియొలీత పర్ర జ్ఞాపకార్థం ఒక రికార్డింగ్ చేసింది మెర్సిడెస్. అప్పటినుంచి మెర్సిడెస్ తన ప్రతి కాన్సర్ట్ లో ‘గ్రాసియస్ అ ల వీద’ పాట తప్పకుండా పాడుతుంది.

1976 లో అర్జెంటీనాలో జార్జ్ విదేల నిరంకుశ పాలన మొదలయ్యింది. సామాజిక సమస్యల మీద పాటలు పాడే మెర్సిడెస్ సోస మీద, ఆమె కుటుంబం మీద హత్యా ప్రయత్నాలు మొదలయ్యాయి. అయినా ఆమె దేశం వదిలి వెళ్లలేదు. 1979 లో ఆమె కాన్సర్ట్ జరుగుతున్నప్పుడు స్టేజి మీదనే ఆమెను అరెస్టు చేశారు. అంతర్జాతీయ జోక్యం వల్ల ఆమెను విడుదల చేసి దేశం నుంచి బహిష్కరించారు. 1982 చివర, నిరంకుశపాలన చివరి దశలో దేశానికి తిరిగి వచ్చేసింది. దేశానికి వచ్చీ రాగానే యువ గాయనీ గాయకులతో కలిసి వరస పెట్టి దేశమంతా కాన్సర్టులు ఇచ్చింది. తన పాటతో దక్షిణ అమెరికాలో నియంతలకు ఎదురొడ్డి నిలిచిన మెర్సిడెస్ సోస ఎంతోమంది యువ గాయనీ గాయకులకు, సామాజిక కార్యకర్తలకు ప్రేరణగా నిలిచింది.

జీవితమంతా వామపక్ష కార్యక్రమాలకే ఉపయోగించింది మెర్సిడెస్ సోస. 2009లో 74 ఏళ్ల వయసులో అనారోగ్యం వల్ల మరణించింది.

‘గ్రాసియస్ అ ల వీద’… పాటను మెర్సిడెస్ సోసతో కలిసి పాడి, ఆ పాటకు కొత్త ఊపిరి పోసి తన కాన్సర్ట్ లో ఒక ‘సంతకం’ లాగా ఇప్పటికీ పాడుతోంది ఇంకో ఇక్తొమి జొయాన్ బయేజ్!

జొయాన్ బయేజ్!

తనకే ప్రత్యేకమైన తీక్షణమైన స్వరంతో సామ్రాజ్యవాదం కళ్ల ముందు పిడికిలెత్తి పాడుతోంది జొయాన్ బయేజ్.

అమెరికాలోని న్యూయార్క్ లో జనవరి 9 న 1941లో పుట్టింది. 13 ఏళ్లప్పుడు పీట్ సీగర్ పాటలు విని ఆయన సంగీతం వైపు ఆకర్షితురాలైంది. 15 వ ఏట పౌర హక్కుల ఉద్యమ నాయకుడు మార్టిన్ లూథర్ కింగ్ జూనియర్ ను కలవడం ఆమె జీవిత గమ్యాన్ని నిర్దేశించింది. 1963లో, తన ఇరవై రెండవ ఏట, ‘గ్రేట్ మార్చ్ ఆన్ వాషింగ్టన్’ (Great March on Washington) సందర్భంగా పీట్ సీగర్ రాసిన పాట ‘వి షల్ ఓవర్ కమ్’ ను పాడి అందరి మన్ననలు అందుకుంది. “I Have A Dream” అంటూ మార్టిన్ లూథర్ కింగ్ ప్రసంగించింది ఈ మార్చ్ లోనే. అప్పట్నుంచి ఇప్పటిదాకా, అహింస, పేదరికం, పౌర హక్కులు, మానవహక్కులు, LGBT హక్కులు, పర్యావరణం వంటి ఉద్యమాలకు తన గొంతును అంకితం చేసింది. బాబ్ డిలన్ వంటి కొత్త గాయకులను తన స్వంత కాన్సర్టుల్లో పరిచయం చేసేది.

జొయాన్ బయేజ్ తో బాబ్ డిలన్ రెండేళ్లు కలిసి ఉన్నాడు. కొంత పేరు వచ్చాక బాబ్ డిలన్ ఆమెను వదిలి వెళ్లిపోయాడన్న ప్రచారం ఉంది. ఆ సంబంధం వీగిపోయిన కొన్నేళ్లకు ఆమె డేవిడ్ హారిస్ ను పెళ్లి చేసుకుంది. డేవిడ్ హారిస్ వియత్నాం యుద్ధం కోసం అమెరికా ప్రభుత్వం సైనికులను తరలించడాన్ని వ్యతిరేకిస్తూ జైలు కెళ్లాడు. అదే సందర్భంలో జొయాన్ కూడా అరెస్ట్ అయింది. డేవిడ్ తో సంబంధం కూడా ఎక్కువ రోజులు నిలువలేదు.

వ్యక్తిగత జీవితంలోని నిరాశానిస్పృహలకు విరుగుడు, పని చెయ్యడమే అని నమ్ముతుంది జొయాన్. ‘గ్రాసియస్ అ ల వీద’… అంటూ వొయొలెత రాసిన సూయిసైడ్ నోటును తలకిందులు చేసి, జీవితాన్ని సెలబ్రేట్ చెయ్యమని, అడుగు ముందుకు వేయమని గొంతెత్తి పాడుతుంది జోయాన్. వియొలెత పర్ర గొంతులోని మెలాంకలీ, మెర్సిడెస్ స్వరంలోని జ్వలనం తో పాటు జీవితం పట్ల ఉరకలేసే ఉత్సాహం జొయాన్ గొంతులో పలుకుతుంది.

సరైన సమయంలో నా జీవితంలోకి వచ్చిన పాటకు, ఆ మూడు గొంతులకు ధన్యవాదాలు తెలుపుతూ,’ గ్రాసియాస్ అ ల వీద‘ కు నా స్వేచ్చానువాదం:

జీవితానికి ధన్యవాదాలు

జీవితానికీ, జీవితమిమిచ్చిన అన్నిటికీ ధన్యవాదాలు
జీవితం నాకు రెండు నక్షత్రాలను ఇచ్చింది, వాటిని విప్పినప్పుడు
తెలుపు నుంచి నలుపును విడదీయగలుగుతున్నాను
రాత్రి ఆకాశం నిండా నక్షత్రాలు వెదజల్లి ఉండడం చూడగలుగుతున్నాను.
సమూహంలో కూడా నా ప్రియ స్నేహితుడిని కనుక్కోగలుగుతున్నాను.

జీవితానికీ, జీవితమిమిచ్చిన అన్నిటికీ ధన్యవాదాలు
అన్ని రకాల శబ్దాలను వినగలిగే నిజమైన బహుమతిని ఇచ్చింది జీవితం
రాత్రీ పగలూ కీచురాళ్ల రొదనూ, కానరీ పక్షుల సంగీతాన్నీ
ట్రాఫిక్ రొదనూ, నిర్మాణాల శబ్దాలనూ, మొరిగే కుక్కలనూ, హఠాత్తుగా కురిసే వర్షాన్నీ
నాకు ప్రియస్నేహితుడి మృదు స్వరాల్ని వినగలుగుతున్నాను

జీవితానికీ, జీవితమిమిచ్చిన అన్నిటికీ ధన్యవాదాలు
అమ్మ, స్నేహితుడు, అన్న, నాకు ప్రియమైన వారిభావోద్వేగాల్ని
వారి ఆధ్యాత్మిక మార్గాన్ని వెలిగించిన కాంతి యోచనల్ని చెప్పడానికి
నా గొంతుకు ఒక శబ్ద శక్తినీ, భాషనూ బహుమతిగా ఇచ్చింది జీవితం

జీవితానికీ, జీవితమిచ్చిన అన్నిటికీ ధన్యవాదాలు
మహానగరాలు, నీటి గుంటలు, సముద్ర తీరాలు, ఎడారులు, ఎత్తైన శిఖరాలు,
మైదానాల మీదుగా మీ వీధిదాకా, మీ ఇంటి గుమ్మం దాకా
అలసిన ఈ పాదాలతోనే ముందుకు నడిచే కోరికను ఇచ్చింది జీవితం

జీవితానికీ, జీవితమిచ్చిన అన్నిటికీ ధన్యవాదాలు
నా చుట్టూ సంఘటనలను చూసి చలించే హృదయాన్ని
మనిషి జ్ఞానం నుంచి పుట్టిన సమస్తాన్ని అస్వాదిస్తాను
చెడుకు మంచికి మధ్య దూరం లెక్క పెట్టగలుగుతున్నాను
నిర్మలమైన మీ కళ్లలో కళ్లు పెట్టి చూడగలుగుతున్నాను

జీవితానికీ, జీవితమిచ్చిన అన్నిటికీ ధన్యవాదాలు
జీవితం నాకు నవ్వులిచ్చింది, కన్నీళ్లనిచ్చింది, వాటి వల్లనే నాకు
హృదయం ఉప్పొంగడానికీ, బద్దలవడానికీ మధ్య తేడా తెలిస్తోంది
అవే కదూ నా పాట లోని రెండు జీవన సత్యాలు
అదే నీ పాట, అదే అందరిదీ, ఔను అదే నా పాట.

**** (*) ****

పోర్టరికొ! స్పానిష్ ఆక్రమణదారులు మంత్రాలదీవి అని ప్రేమగా పిలుచుకున్న ద్వీపం. ప్రస్తుతం అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల ఆధిపత్యంలో ఒక కామన్ వెల్త్. అమెరికన్ ప్రజలకు అత్యంత ఇష్టమైన ట్రావెల్ డెస్టినేషన్. అందమైన ఈ ద్వీపం కంటే మనోహరమైన మనసున్న వాళ్లు ద్వీప వాసులు.

ఈ చిన్న ద్వీపంలో తప్పకుండా సందర్శించాల్సిన ప్రదేశాలెన్నో ఉన్నాయి. ఒక సందర్శన స్థలం నుంచి ఇంకో స్థలానికి వెళ్తున్న హడావిడిలో రోడ్డు పక్కన మామిడిపళ్లు అమ్ముతున్న యువకుడ్ని పలకరించి చూడు. నీకు ముందు సమాధానమిస్తుంది అతని చిరునవ్వు. అతనితో మాటలెలా కలపాలో తికమకగా వుందా? అతని ఇంగ్లీషు, నీ స్పానిష్ మామిడి పండు అమ్మడం/కొనడం వరకే పరిమితమవుతున్నాయా? అయితే, “లొలీత లెబ్రోన్” అనేసి అతన్ని గమనించు. అతనే కాదు, ఈ ద్వీపవాసి ఎవరి దగ్గరైనా ఆ పేరెత్తు. అతని/ఆమె కళ్లల్లో మెరుపు నిన్ను సూటిగా తాకుతుంది. తన ఆలోచనలని కూడగట్టుకోవడానికి వాళ్లకు అరనిమిషం పట్టదు. లొలీత లెబ్రోన్ గురించి చెప్పడం ఎక్కడనుంచి మొదలుపెడతారు? “సరే అయితే, నేనోక్కదాన్నే వెళతాను”, “!వివా పోర్ట రికొ లిబ్రె!”(స్వతంత్ర పోర్ట రికో వర్ధిల్లాలి) ఆమె అన్న ప్రసిద్ధ వాక్యాల నుంచి మొదలుపెడతారేమో. వాళ్లే నేనైతే ఈ ఇక్తోమి గురించి చెప్పడం “యో నొ వీనె అ మతార్. “ నుంచి మొదలు పెడతాను.

“యో నో వినె మతార్. యో వినే అ మొరిర్” (నేను చంపడానికి రాలేదు. చచ్చిపోవడానికి వచ్చాను) – మార్చి 1, 1954. తనను అరెస్టు చెయ్యడానికి వచ్చిన అమెరికన్ పోలీసులకు ధిక్కారంగా ముప్పై నాలుగేళ్ల లొలీత లెబ్రోన్ అన్న మాటలు.

ఎందుకు మృత్యువును లెక్కచెయ్యని ఆ ధిక్కారం, అంత తెగింపు?

తైనో అనే నేటివ్ అమెరికన్ తెగ ప్రజలు ఈ ద్వీపానికి మూలవాసులు. 1493 లో కొలంబస్ ఈ ద్వీపం ఇక స్పెయిన్ రాజ్యానికి చెందినదని ప్రకటించాడు. స్పానియార్డుల పాలనలో తైనో తెగ పూర్తిగా నశించిందనే అనుకున్నారు ఆక్రమణదారులు. కానీ వాళ్ళు కొండల్లో, అడవుల్లో దాక్కుని కొంతమందైనా మిగిలారు. 1898 లో స్పానిష్-అమెరికన్ యుద్ధంలో ద్వీపాన్ని అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల పరం చేసింది స్పెయిన్. 1917 లో కొన్ని రాజ్యంగ హక్కులను పోర్ట రికొ ప్రజలకు ఇచ్చింది అమెరికా ప్రభుత్వం. కానీ ఆ హక్కులకు ఎన్నో షరతులు విధించారు. ఉదాహరణకు తమకూ పాలకుడైన అమెరికా అధ్యక్షుడిని, ఉపాధ్యక్షుడిని ఎన్నుకునే ఓటు హక్కు వీరికి లేదు. కానీ ప్రపంచం నలుమూలల్లో అమెరికా నెరిపే యుద్ధాల్లో సైనికులౌతారు. 1947 లో వారి గవర్నర్ ను ఎన్నుకునే హక్కు ఇచ్చింది అమెరికా ప్రభుత్వం. ద్వీప ప్రజలు కామన్ వెల్త్ ప్రభుత్వానికి కట్టాల్సిన పన్నులే కాకుండా అమెరికా ప్రభుత్వానికి కూడా పన్నులు కట్టాల్సివుంది. అమెరికా పౌరులైనా తీవ్ర జాతి వివక్షకు లోనవుతుంటారు.

1868లో పోర్ట రికొ ప్రజలు స్పానిష్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా పోరాడిన లరేస్ అనే టౌన్ లో 1919 లో పుట్టింది లొలీత. ఆమె పుట్టినప్పటి పేరు, డోలరెస్ లొలీత సొటొమయోర్. రఫయేల సొటొ లుసియానో, గొంసాలో లెబ్రోన్ బెర్నాల్ ఆమె తల్లిదండ్రులు. లేత వయసులోనే లిబరల్ పార్టీలో సభ్యత్వం ఉన్నా మొదట్లో రాజకీయాల్లో ఎక్కువగా పాల్గొనలేదు లొలీత. తనకు పజ్జెనిమిదేళ్లప్పుడు జరిగిన పోన్సె-సామూహిక హత్య ఆమెలో తీవ్ర మార్పు తెచ్చింది. మార్చి 21, 1937 లో పోర్ట రికన్ నేషనలిస్ట్ పార్టీ నేత టొమాస్ లోపెస్ దె విక్టోరియా (Tomas Lopez De Victoria) నాయకత్వంలో శాంతియుత పాదయాత్రపై పోలీసులు కాల్పులు జరిపారు. అక్కడికక్కడే ఎంతో మంది చనిపోయారు. ఇంతకీ ఆ పాదయాత్రకు పోన్సె నగర మేయర్ నుంచి నిర్వాహకులు అనుమతి తెచ్చుకున్నారు. చివరి నిమిషంలో ఆ అనుమతిని రద్దు చేశాడు పోర్ట రికో గవర్నర్ విన్షిప్. పాదయాత్ర ప్రారంభమైన కొన్ని నిమిషాల్లోనే పోలీసు కాల్పులు మొదలయ్యాయి. కాల్పులు తప్పించుకున్న కొంతమందిని వాళ్ల ఇళ్ల దాక తరిమి మరీ చంపారు. గాయపడిన వాళ్లను కూడా కాల్చి చంపారు. బోలివార్ మార్కెజ్ అనే యువకుడు ఒక గోడ దగ్గరికి పాకుతూ వెళ్లి గోడ మీద తన రక్తంతో రాశాడు:

“!వివా ల రిపబ్లికా, అబాహో లాస్ అసెసినోస్!” (రిపబ్లిక్ వర్థిల్లాలి. హంతకులు నశించాలి)

నేషనలిస్ట్ పార్టీ సభ్యులు కొంతమంది మొదట కాల్పులు జరిపారని గవర్నర్ అమెరికా ప్రభుత్వానికి చెప్పాడు. ఈ తప్పుడు సమాచారాన్ని న్యూ యార్క్ టైమ్స్, వాషింగ్టన్ పోస్ట్ మొదలగు పత్రికలు ‘నేషనలిస్ట్ పొలిటికల్ రివోల్ట్ పజ్జెనిమిది మంది చావుకు కారణమయింద’ని ప్రచురించాయి. కానీ సంఘటన ఇన్వెస్టిగేషన్లో నేషనలిస్ట్ పార్టీ తప్పేమీ లేదని, పోలీసులు నిరాయుధులైన నేషనలిస్టులమీద కాల్పులు జరిపారని తేలింది. చివరికి గవర్నర్ కు గానీ, కాల్పుల్లో పాల్గొన్నారని నిరూపించబడ్డ పోలీసులకు గానీ ఎలాంటి శిక్ష పడలేదు. అమెరికా ప్రభుత్వం వారిపై ఎలాంటి చర్యలు తీసుకోలేదు.

ఈ సంఘటన లొలీత మీద తీవ్ర ప్రభావం చూపింది. ఆ సమయంలోనే ఒక ఇంజనీరును పెళ్లి చేసుకుంది. ఒక పాపకు తల్లి అయ్యింది. త్వరలోనే అతనితో సంబంధం వీగిపోయి పాపను తల్లి దగ్గర వదిలి న్యూ యార్క్ నగరానికి వెళ్లింది. అక్కడ ఆమెకు ఎప్పటికో గానీ ఉద్యోగం దొరకలేదు. తను స్పానిష్ మాత్రమే మాట్లాడడం ముఖ్య కారణం. దుస్తులు కుట్టే కొన్ని ఫ్యాక్టరీల్లో చేరింది. ఫ్యాక్టరీల్లో పనివాళ్ళ దుర్భర పరిస్థితుల మీద, వర్ణ వివక్ష మీద పోట్లాడేది. వెంట వెంటనే ఉద్యోగం పోగొట్టుకునేది. ఇరవై రెండో ఏట రెండో సారి పెళ్లి చేసుకుని ఒక బాబుకు తల్లయింది. బాబును కూడా తన తల్లి దగ్గరికే పంపించింది. రెండవ భర్త అదుపాజ్ఞలు భరించలేక త్వరలోనే విడాకులు ఇచ్చింది. 1943 లో చాలామంది పోర్ట రికన్లు అమెరికాకు వలస వచ్చారు. వారిని వర్ణ వివక్షకు గురి చేస్తూ, వారిని పేదవారిగానే ఉండిపోయేట్టు చేసే అమెరికన్ వ్యవస్థమీద ఆమెకు తీవ్ర నిరసన ఏర్పడింది. 1946 లో పోర్ట రికన్ నేషనలిస్ట్ పార్టీలో చేరింది. తనకున్న సోషలిస్ట్, ఫెమినిస్ట్ భావాలను పార్టీలో ప్రవేశపెట్టింది. ఆమె కార్యదక్షతను గమనించిన పార్టీ త్వరలోనే పార్టీలో బాధ్యతాయుతమైన స్థానాలలో ఆమెను నియమించింది.

జూన్ 10, 1948 లో పోర్ట రికొ ప్రజల హక్కులను ఇంకా ఎక్కువగా అణిచివేస్తూ పోర్ట రికన్ సెనేట్ లో ఒక బిల్లు ప్రవేశపెట్టారు. ఈ బిల్లు ప్రకారం, పోర్ట రికన్ జెండాను ప్రదర్శించకూడదు, దేశభక్తి పాటలు పాడకూడదు, స్వాతంత్ర్యం గురించి మాట్లాడకూడదు. ఈ బిల్లుకు వ్యతిరేకంగా ఎన్నో తిరుగుబాట్లు జరిగాయి. అమెరికా అధ్యక్షుడైన హ్యారీ ట్రూమన్ మీద హత్యాయత్నం కూడా జరిగింది. అమెరికా నుంచి స్వాత్రంత్ర్యానికి జరిగిన తిరుగుబాట్లను పట్టించుకోకుండా జులై 25, 1952 పోర్ట రికో పేరును కామన్ వెల్త్ ఆఫ్ పోర్ట రికొ అని అధికారికంగా మార్చింది అమెరికా ప్రభుత్వం.

పోర్ట రికొ ప్రజల దుర్భర పరిస్థితులను ప్రపంచానికి తెలిసేలా చేయడం కోసం అమెరికా ప్రభుత్వానికి ముఖ్యమైన కొన్ని ప్రదేశాలపై దాడి చెయ్యాలని నేషనలిస్ట్ పార్టీ నిర్ణయించింది. వాషింగ్టన్ డి. సి. లోని హౌస్ ఆఫ్ రెప్రెజెంటిటివ్స్ (House of Representatives) మీద తన వాళ్లతో కలిసి దాడి చేయాలని నిర్ణయించుకుంది లొలీత.

మార్చి 1, 1954 ఉదయాన రఫయెల్ మిరండా, ఇర్వింగ్ ఫ్లోరెస్, అంద్రేస్ ఫిగ్వెరోవా అనే ముగ్గురు యువకులతో కలిసి క్యాపిటల్ బిల్డింగ్ కు చేరుకుంది. వర్షం కారణంగా దాడిని వాయిదా వేయాలన్న రఫఎల్ ప్రతిపాదన విని తటపటాయిస్తున్న మిగతా ఇద్దరితో , “సరే అయితే నేను ఒక్కదానే వెళ్తాను” అని ముందుకు ఉరికింది పోర్ట రికొ జెండాను చుట్టుకున్న లొలీత. ఆమెను అనుసరించక తప్పలేదు మిగతావాళ్లకు. హౌస్ చేంబర్ కు పైనున్న విజిటర్ గ్యాలెరీకి చేరుకున్న తరువాత మిక్సికో ఎకానమీ గురించిన తర్జనబర్జనలు జరుగుతున్న సమయంలో తన కామ్రెడ్లకు సంకేతమిచ్చి లేచి నిలబడి, పోర్ట రికో జండాను ఊపి “!వివా పోర్ట రికొ లీబ్రే!”(స్వతంత్ర్య పోర్ట రికొ వర్థిల్లాలి) అని అరిచింది. తన ఆటోమాటిక్ పిస్టల్ తో హౌస్ సీలింగ్ కు గురిపెట్టి కాల్చింది. ఇద్దరు కిందకే గురిపెట్టి లామేకర్స్ వైపు తుపాకులు కాల్చారు. ఒకరి తుపాకి జ్యామ్ అయి పేలలేదు. లొలీత సీలింగ్ కేసి కాల్చిన బుల్లెట్లు వెనక్కి తిరిగి వచ్చి కొంతమందిని గాయపరిచాయి. మొత్తం కాల్పుల్లో ఐదుగురు లామేకర్స్ తీవ్రంగా గాయపడ్డారు. అరెస్టు తరువాత అరిచింది లొలీత, “నేను చంపడానికి రాలేదు. చచ్చిపోవడానికి వచ్చాను.”

ఆ కాల్పుల్లో ఎవరూ చనిపోలేదు. హత్య చెయ్యాలనే ఉద్దేశంతోనే కాల్పులు జరిపారని ఆ నలుగురిపై అభియోగం మోపబడింది. “పోర్ట రికొ స్వాత్రంత్ర్యం కోసం చనిపోవడానికి వచ్చామని” కోర్టులో చెప్పింది లొలీత. జూన్ 16, 1954 న ఆ నలుగురికి డెభ్బై ఏళ్ల కారాగార శిక్ష విధించారు. జులై 8, 1954 న తనకొడుకు నీళ్ళల్లో మునిగి చనిపోయాడని లొలీత కు తెలిసింది. ఇంకో రెండేళ్లకు ఆమె తల్లి కూడా మరణించింది. జైలులో ఉన్న మొదటి ఆ రెండేళ్లు చాలా కష్టంగా గడిపింది లొలీత. ఆమె జైలులో ఉన్నప్పుడు స్పానిష్ లో రాసిన ఉత్తరాలను జైలు అధికారులు అడ్డుకుంటున్నందుకు ఇంగ్లీషులో రాసిన తన అక్క ఉత్తరాలను తీసుకోవడానికి నిరాకరించింది. వాళ్లకు ఉత్తరాలు తప్ప బయటి ప్రపంచంతో ఎట్లాంటి సంబంధం ఉండేది కాదు. కొంతమంది మూడున్నర రోజులు నిరాహారదీక్ష చేసి ఆ డిమాండ్ ను సాధించుకున్నారు. ఆ దీక్షలో పాల్గొన్నందుకు కొన్ని రోజులు లొలీతను తన సెల్ బయట పని చెయ్యకుండా కట్టడి చేశారు జైలు అధికారులు. ఆమె జైలులో ఉన్న కాలంలో పబ్లిక్ గా క్షమాపణ చెప్తే ఆమెను విడుదల చేస్తామని కొంతమంది జడ్జీలు ప్రతిపాదించారు. ఆమె ఒప్పుకోలేదు.

పదిహేనేళ్ల తరువాత పెరోల్ కోసం అర్జీ పెట్టుకునేందుకు అవకాశం వస్తే నిరాకరించింది. ఎందుకు నిరాకరిస్తున్నదో జైలు కమిటీతో మాట్లాడాల్సి వచ్చింది. పెరోల్ ప్రపోజల్ లో ఉన్న కొన్ని విషయాల పట్ల తనకున్న ఆక్షేపణలతో పాటు, తీవ్రవాదం గురించి, అమెరికన్ పాలిటిక్స్ గురించి, ఆటం బాంబు గురించి తన అభిప్రాయాలను రాతపూర్వకంగా కమిటీకి తెలియపరిచింది. పెరోల్ నిరాకరించడం వెనకనున్న ఆమె ఉద్దేశాన్ని తప్పు పట్టారు జైలులో ఉన్న ఆమె సహచరులు. ఆమె వాళ్లకు కూడా దూరమయ్యి కవిత్వాన్ని ఆశ్రయించింది. ఇదిగో జైలులో ఆమె రాసిన ఒక కవిత :

ఒంటరిగా

నా జైలు గది ఏకాంతంలో
నిశ్శబ్దంగా ఉన్నాను, నిలువవున్న నీటిలా

ప్రశాంతంగా నడుస్తాను సముద్రం వైపు
నా మౌనం …
ఒంటరిగా. వాన శబ్దం మాత్రమే
నా దుఃఖంలో ఓదార్పవుతుంది.
“ఈ వర్షం నీ స్వరం.”
ఈ గోడలపై
తారాడే నీడలు, కాంతి రేఖలు
ప్రసాదించే ఐశ్వర్యాలు
నీ కౌగిలింతల, ముద్దల జ్ఞాపకాలు

నా గాయపడిన, బందీలైన పక్షులు వాళ్లు
డొల్ల శరీరాలు, భీకరమైన పిడికిళ్ల మధ్య
కాయలు కాసిన వాళ్లు
చెవులు చిల్లులు పడే నిశ్శబ్దపు చెరలో
నోళ్లు కట్టేయబడినవాళ్లు.

లేబర్ డే రోజున వాళ్ళ అరుపులు వింటాను
ఏం సందడి!
వాళ్ల నవ్వుల మధ్య
మేఘాలు చెదిరిపోతాయి, ఒక నలిగిపోయిన కల పెళ్లుబుకుతుంది
అలసిన సూర్యుడు నడి నెత్తికి చేరుకుంటాడు

చాళ్లుగ దున్నిన మట్టి లాంటి మాటల్లో
కల్తీ సారా మత్తులో
తమను తాము లాక్కుంటూ సాగిపోతారు
ప్రపంచ నదిలో ప్రవహించే
రక్తమూ, రక్తనాళాలూ వాళ్లే

ప్రపంచంలో శక్తిమంతులు చేసిన గాయం వాళ్లు
అయినా ఆ తుపాకుల మాసిన నీడలు
ఈ గోడలపై ఎప్పుడూ కనిపించవు

“పవిత్రుల్ని” కోటీశ్వరుల్ని చేసే
మాదకద్రవ్యాల బానిసలు వాళ్లు
యాంకీ వలసవాదులు మన నుంచి దొంగిలించిన
బంగారంలా, రాగిలా మెరిసే
విధి వెంటాడే అస్తిపంజరాలు వాళ్లు

ఆమె జైలు లో ఉన్నప్పుడే, 1977 లో ఆమె కూతురు కూడా చనిపోయింది. ఇరవై ఐదేళ్ళు జైలులో గడిపిన తరువాత, ఆమెకు, ఆమెతో దాడిలో లో పాల్గొన్న సహచరులకు క్షమ ప్రెసిడెంట్ జిమ్మీ కార్టర్.

1997 లో పోర్ట రికొ భవిష్యత్తు గురించి జరిగిన సంప్రదింపులలో మాట్లాడుతున్నప్పుడు ఆమెకు కేటాయించిన సమయం అయిపోయిందని కాంగ్రెస్ సభ్యులు ఒకరు ఆమె మాటలకు అడ్డురావడం మొదలుపెట్టినప్పుడు, లొలీత, “నా దేశంలో, నా దేశ స్వాతంత్ర్యం కోసం పోరాడుతున్న నన్ను మాట్లాడకుండ చేయలేవు” అని అతన్ని గదిమింది.

ఇన్నేళ్ళ తరువాత పోర్ట రికొ పరిస్థితిలో మార్పులు లేవు. అమెరికా మొత్తంలో పోర్ట రికొ ప్రజలే ఎక్కువ పన్నులు కడతారు. కామన్ వెల్త్ ప్రభుత్వం అమెరికా దగ్గర తీసుకున్న అప్పు తీర్చలేక దివాళా దిశగా ప్రయాణిస్తోంది పోర్ట రికొ. అంటే ఉన్న కొన్ని హక్కులు కూడా ద్వీప ప్రజలకు లేకుండా పోతాయి. దివాళా ప్రకటించనివ్వాలా వద్దా అన్నది కూడా అమెరికన్ లామేకర్స్ చేతుల్లోనే ఉంది.

పోర్ట రికొలో ఎన్నో తిరుగుబాట్లు, ఉద్యమాలు నడిచాయి. పోర్ట రికొను అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల్లో యాభై ఒకటవ రాష్ట్రంగా కలుపుకోవాలన్న కొంతమంది చేస్తున్న డిమాండ్ గురించి, “కొంతమందికి స్వాతంత్ర్యం అంటే భయం” అని వేదనతో వాఖ్యానించింది లొలీత. కొంతమంది ద్వీప ప్రజలు పూర్తి స్వాతంత్ర్యం కోరుకోరు. తిరుగుబాట్ల మీద వ్యతిరేక అభిప్రాయం కలిగివుంటారు కూడా. రాజకీయ అభిప్రాయాలు ఎట్లా ఉన్నా ద్వీప ప్రజలందరూ లొలీత లెబ్రోన్ ను నేషనల్ హీరోగా పరిగణిస్తారు. మొక్కవోని ధైర్యంతో, పోర్ట రికో స్వాతంత్ర్యం కోసం తన సర్వస్వాన్ని అర్పించి, స్వాతంత్ర్యం కోసం పరితపించి ఆ కోరిక తీరకుండానే తొంభై ఏళ్ల వయసులో, ఆగస్ట్ 1, 2010 లో మరణించింది.

ఇంతకీ లొలీతను ఇక్తోమీగా పరిగణించవచ్చా అని సందేహంగా ఉండింది. ఇక్తోమీ అంటే నేటివ్ అమెరికన్ తెగకు చెందిన వీరుడు అని ఈ సిరీస్ మొదటి భాగంలో చెప్పాను. అమెరికా తెగల్లోని వీరులైన కవుల గురించే ఈ సిరీస్ లో రాయాలని అనుకున్నాను. ఈ సందేహాన్ని ఒక పోర్ట రికన్ విప్లవకవి మిత్రుడిని అడిగితే, “పోర్ట రికో ప్రజలందరిలో ఎంతో కొంత నేటివ్ అమెరికన్ రక్తం ఉంటుంది. ఆంగ్లోసాక్షన్ రక్తం ఎక్కువ ఉంటుందనుకుంటె పోర్ట రికోను ఇంకో రాష్ట్రంగా ఎప్పుడో కలిపేసుకునేది అమెరికా ప్రభుత్వం” అని అన్నాడు. అంతే కాదు, లొలీత అంత నికార్సయిన నేటివ్ అమెరికన్ పోర్ట రికోలో మరొకరు లేరని, లొలీత గురించి ఈ సిరీస్ లో తప్పకుండా రాయొచ్చని భరోసా ఇచ్చాడు.

**** (*) ****

ఒక్కోసారి ఇక్తొమి రావడానికి వెళ్లిపోవడానికి దారితీసే పరిస్థితులు ఏవైనా, క్షణకాలపు తన ఉనికిలో అడుగడుగున ఎదురయ్యే వివక్షను ధిక్కరించి లోకం గుండెలో మాసిపోని ముద్రవేసి వెళ్తుంది. ఉన్నంత కాసేపూ ప్రపంచం బాధను తన బాధ చేసుకుని ముందు తరాలకు మార్గదర్శి అవుతుంది. అలాంటి ఒక ఇక్తొమి పీటర్ లఫార్జ్.

దాదాపు పదిహేనేళ్ల క్రితం, నేను ఒకరోజు రేడియోలో పాటలు వింటున్నప్పుడు హఠాత్తుగా పాటకు బదులు ఒక పిలుపు వినిపించింది. “ఐ..రా హేయ్స్! ఐ.. రా… హే… య్స్” అంటూ ఐరా హేయ్స్ ను అతడి సమాధి లోంచి కుదిపి లేపుతున్నట్టున్న, ఆర్తి నిండిన ఆ పిలుపు వినగానే నా మెడమీద వెంట్రుకలు నిక్కబొడుచుకున్నాయి. తరువాతి నాలుగు నిమిషాలు గిటార్ ను కాదు గుండె తంత్రులను మీటుతూ “బాలడ్ ఆఫ్ ఐరా హేయ్స్” అంటూ ఐరా హేయ్స్ అసలు కథ వినిపించాడు మన ఇక్తొమి, పీటర్ లఫార్జ్. ఐరా హేయ్స్ ఎవరు అంటారా? రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం చివరి దినాల్లో బ్యాటిల్ ఆఫ్ ఇవో జిమా (Battle of Iwo Jima) సమయంలో ఇవో జిమా మీద అమెరికా జెండ ఎగరవేసిన వాళ్లలో ఒకడు ఐరా హేయ్స్.

పీటర్ జీవితం గురించి చాల కథనాలున్నాయి. ఏది సరైనదో తెలియదు. తెలిసినంతవరకు, 1931 లో న్యూ యార్క్ నగరంలో ఆలివర్ లఫార్జ్, వాండెన్ మాథ్యూస్ లఫార్జ్ దంపతులకు జన్మించాడు. 1935 లో ఆలివర్ కు విడాకులు ఇచ్చి పీటరును, కూతురు పావీ ని తీసుకుని వాండెన్ కొలరాడొ రాష్ట్రానికి తరలివెళ్లింది. పీటరు కొలరాడొలోనే పెరిగాడు. హైస్కూల్ చదువు వదిలేశాడు. కొరియన్ యుద్ధంలో పాల్గొన్నాడు. నేవీ విభాగంలో బాక్సర్ అనే ఎయిర్ క్రాఫ్ట్ కారియర్లో మూడేళ్లు వున్నాడు. ఒకసారి బాక్సర్ లో పేలుడు సంభవించింది. పీటర్ కు శారీరకంగా గాయాలేవి తగలలేదు కానీ మానసికంగా బాగా దెబ్బతిన్నాడు. మిలిటరి సర్వీసు తరువాత రోడియో(గుర్రపు స్వారీ, దూడల మెడలో తాడువెయ్యడం వంటి భాగాల్లో కౌ బాయ్స్ మధ్య పోటీలు), బాక్సింగ్ వంటి ఆటలతో కొన్నేళ్లు గడిపి, చికాగోలోని గుడ్ మన్ స్కూల్ ఆఫ్ థియేటర్లో చేరాడు. అటు తరువాత షేక్స్పియర్ నాటకాల్లో సహాయ నటుడిగా పని చేశాడు. ఆ సమయంలో సూసన్ బెకర్ అనే అమ్మాయిని 1958 లో పెళ్లిచేసుకున్నాడు. వాళ్లకు కారెన్ వాండెన్ అని ఒక పాప.అదంతా సరే, ఇంతకు పీటర్ ను ఇక్తొమిగా ఎందుకు పరిగణిస్తున్నాం?

నేటివ్ అమెరికన్ సమస్యలు, చరిత్ర, యూరో ఎకనామిక్స్ పై ఎంతో అవగాహనతో పీటర్ తన పాటలకోసం ఎంచుకున్న అంశాలు తెలిసిన వాళ్లు 1950లలో చాల తక్కువ. యుద్ధంలో పాల్గొని, అమెరికా జెండా ఎగరవేసిన ఐరా హేయ్స్ గురించి చాలామందికి తెలుసు కానీ, అతని తెగ ప్రజలు వ్యవసాయం చేసుకోవడానికి వీలు లేకుండా నీళ్లపై వారి హక్కులను హరించిన సంగతి చాలా కొద్దిమందికే తెలుసు. హైస్కూల్ చదువు మధ్యలో వదిలేసిన పీటర్ కు ఈ విషయాలు తెలియడం ఆశ్చర్యమే. అంతేకాదు, పర్యావరణ విప్లవం (Environmental Revolution) అనేది1963లో రేచల్ కార్సన్(Rachel Carson) రాసిన “ద సైలెంట్ స్ప్రింగ్” (The Silent Spring) అనే పుస్తకంతోనే మొదలైందని అంటారు. కాని, “పర్యావరణం” అనే మాట పుట్టక ముందే 1932 లో “బ్ల్యాక్ ఎల్క్ స్పీక్స్” (Black Elk Speaks) అనే పుస్తకంలో, 1950లలో పీటర్ రాసి పాడిన పాటల్లో… పర్యావరణానికి సంబంధించిన విషయాలున్నాయి.

“కయోటీ, నా చిన్ని తమ్ముడా” (Coyote, my little brother) అనే పాటలో “ఆకాశాన్ని విషపూరితం చేశారు, కొండలను విషపూరితం చేశారు… అయినా మిగిలిన కయోటీలు పాడుతున్నారు, మానవాళిని హెచ్చరిస్తున్నారు… పాట వినడానికీ, పాట పాడడానికి ఇకముందెవరూ వుండరు. వసంతం ఇక ఎప్పటికీ రాదు.” అంటాడు పీటర్. రేచల్ కార్సన్ పుస్తకం పేరు “ద సైలెంట్ స్ప్రింగ్” కు ఈ కవిత మూలం అయితే ఆశ్చర్యం లేదు.

“రేడియోఆక్టివ్ ఎస్కిమో” (Radioactive Eskimo) అనే పాటలో… విషం ప్రపంచం మారు మూలలకు ఎలా పాకిందో చెప్తాడు: “హురే! రేడియోఆక్టివ్ అమ్మ, రేడియోఆక్టివ్ చెల్లి, రేడియోఆక్టివ్ అన్న వున్న నేను రేడియో ఆక్టివ్ ఎస్కిమోను.. నువ్వు చాలా బాగున్నావు, నిన్ను చులకన చెయ్యాలని లేదు. కానీ మాలో వున్నంత రేడియోఆక్టివ్ కౌంట్ ఇంకే ఊరిలోనూ వుండదు…. నా భార్య మా పిల్లలకు పాలివ్వలేదు. పాలు క్యాన్లలో రావలసిందే. నా భార్య రేడియోఆక్టివ్ మరి…“

“టేక్ బ్యాక్ యువర్ ఆటం బాంబ్ “ (Take Back Your Atom bomb) అనే పాటలో “మీ ఆటం బాంబు మీరు వెనక్కి తీసుకోండి, మా బాణాల్ని మాకిచ్చెయ్యండి, దేవుడి కన్ను న్యూట్రాన్ మీద వుంది, పిచ్చుక మీద కూడా వుంది … విషపదార్థాలతో బరువెక్కిన మీ వానను మీరు వెనక్కి తీసుకోండి/ మా ఆకాశాన్ని మాకు ఇచ్చెయ్యండి/ స్వచ్చమైన ఆకాశం మాకు ఇష్టం. మాకిప్పుడిప్పుడే గుడ్ బై చెప్పాలని లేదు” అని అర్థిస్తాడు.

పీటర్ లో నేటివ్ అమెరికన్ రక్తం వుందని అంటారు. అది ఎంత వరకు నిజమో తెలీదు. నర్రగాసెట్ తెగకు చెందినవాడని కొందరు, పీమా తెగకు చెందినవాడని కొందరు అంటారు. ఏది ఏమైనా, తనలో నేటివ్ అమెరికన్ రక్తం వుందని పీటర్ కూడా నమ్మాడు. తనలాంటి వాళ్లను ఇటు తెల్ల ప్రపంచం, అటు నేటివ్ అమెరికన్ ప్రపంచం ఎలా దూరం పెట్టి బాధ పెడతాయో కొన్ని పాటల్లో చెప్తాడు. అందులో ఒకటి “వైట్ గర్ల్” (White Girl) అనే పాటలో కేవలం తనో నేటివ్ అమెరికన్ అయినందుకే తనను వదిలివెళ్లిపోయిన ఒక తెల్ల అమ్మాయి గురించి చెప్తాడు, “బంగారు రంగు జుట్టు గల ఆ అమ్మాయి నా ఇంటికి వచ్చింది. ఆమెను ప్రేమించొద్దని మా వాళ్లు చెప్పినా నేను వినలేదు…. వెళ్లిపోయేముందు ఆమె నాదగ్గరికి వచ్చి నా చెయ్యి పట్టుకుంది. నిన్ను ప్రేమిస్తున్నాను, నిన్ను బాధపెట్టలేను గాని, నిన్ను ఒక ఇండియన్ను పెళ్లిచేసుకోనని చెప్పింది, తన చెయ్యి అడిగినందుకు కృతజ్ఞతలు తెలిపింది. నేను చచ్చిపోయుండకూడదూ” అని బాధపడతాడు.

అప్పటివరకు ఎవరూ పట్టించుకోని సమస్యల పట్ల అవగాహన వుండి ధైర్యంగా పాటలు రాసి, పాడడమే కాక ఫయిర్ (ఎఫ్. ఎ. ఐ. ఆర్ – Federation of American Indian Rights) అనే సంస్థను అర్గనైజ్ చేసినందుకు ఎఫ్.బి.ఐ పీటర్ను వెంటాడి వేటాడింది. పీటర్ చనిపోవడానికి కొన్ని నెలల ముందు ఎఫ్.బి. ఐ. ఒక అర్థరాత్రి న్యూ యార్క్ లోని అతని అపార్ట్మెంట్ ను వెతికే మిష మీద పీటర్ రాసుకున్న కాగితాలను చెల్లాచెదురు చేసి, చించేశారు.

పీటర్ అక్టోబర్ 27, 1965 లో 34 వ ఏట చనిపోయాడు. అతని మరణానికి ఎన్నో కారణాలు చెప్తారు. స్ట్రొక్ వల్ల అని, తాగుడు వల్ల అని, డ్రగ్ ఓవర్ డోస్ వల్ల అని, మణికట్టు కోసుకొని… ఇలా ఎన్నో కారణాలు, ఏది నిజమో తెలియదు. ఒక వాగ్గేయకారుడిగా తన చుట్టూ జరుగుతున్న సంఘటలను పాటలు కట్టి పాడాడు. పీటర్ చనిపోయిన తరువాతనే అతని పాటల్లో ప్రస్తావించిన అంశాలపై అనేక చర్చలు జరిగాయి, పరిశోధన పుస్తకాలు ప్రచురితమయ్యాయి. అంతగా చదువుకోని అయనకు ఇన్ని విషయాలపై అంతలోతైన అవగాహన వుండడం అశ్చర్యకరం.

జానీ క్యాష్ (Johnny Cash), బాబ్ డిలాన్ (Bob Dylan), పీట్ సీగర్ (Pete Seager) వంటి హేమాహేమీలు పీటర్ రాసిన ‘బాలడ్ ఆఫ్ ఐరా హేయ్స్ “ పాట విని, నేటివ్ అమెరికన్ సమస్యల పట్ల ఆసక్తి చూపి వారి గురించి పాటలు పాడారు. ఈ పాటనే కాక పీటర్ రాసిన ఎన్నో పాటల్ని పాడారు. కానీ పీటర్ గొంతులో వున్న బలం ఇంకెవరి గొంతులోనూ వుండదు. పాటలోని మాటను హైలైట్ చెయ్యడం పీటర్ ప్రత్యేకత. దాదాపు అదే కోవకు చెందినవాడు జానీ క్యాష్. ఇద్దరి గొంతుల్లో అదే ఆర్తి. పీటర్, జానీ క్యాష్ ను ఎంతగానో ప్రభావితం చేశాడు. జానీ క్యాష్ , ఐరా హేస్ తల్లిని కలిసి పీమ తెగ గురించి ఇంకా లోతుగా తెలుసుకున్నాడు. “బిట్టర్ టియర్స్” అనే ఆల్బమ్ లో పీటర్ వే ఐదు పాటలు పాడాడు. కానీ నేటివ్ అమెరికన్ సమస్యల పట్ల ఆ కాలంలో ఎంత అసహనం వుండేదంటే జానీ నంబర్ వన్ గాయకుడిగా వున్న ఆ సమయంలో కూడా ఆల్బంలో ఆయన పాడిన “బాలడ్ ఆఫ్ ఐరా హేయ్స్” ను వినిపించడానికి ఏ రేడియో స్టూడియో ముందుకు రాలేదు. కానీ తానే స్వయంగా DJ లతో ప్రమోట్ చేయించి ఈ పాటను మ్యూజిక్ చార్ట్స్ లో మూడవ స్థానానికి, ఆల్బమ్ ను రెండవ స్థానానికి లాక్కెళ్లగలిగాడు. ఆ పాట, ఆ ఆల్బమ్ అంత ముఖ్యమని ఆయన అనుకున్నాడు మరి.

జానీ క్యాష్ నే కాక ఎంతో మందికి దారి చూపిన పీటర్ రాసిన “బాలడ్ ఆఫ్ ఐరా హేయ్స్” కు స్వేచ్చానువాదం:

తెరలు తెరలుగా గూడు అల్లుతోంది నిరంకుశత్వం, ఒక అస్తిత్వం చుట్టూ. కట్టుదిట్టం చేస్తోంది ప్రతి కదలికనూ, ప్రతి శ్వాసనూ. ఆ దిగ్బంధంలోనే ఒక సన్నని కదలిక. ఆ కదలిక లోంచి నిరంతరంగా వెలువడుతున్న సన్నని రాగం ప్రత్యర్థి గుండెల్ని అదరగొడుతోంది పొలికేకై; నేనింకా వున్నానంటూ. ఈ కదలిక అంటే నిరంకుశత్వానికి భయం. అందుకే ఇప్పుడిక ఏ భేషజాలు లేకుండా, అందరి కట్టెదుటే ఇంకా గట్టి పొరలు పొరలుగా ఇనుప తెరలు కప్పుతూనే వుంది. నిరంకుశత్వానికి తెలుసు తాను బంధించింది ఒక ఇక్తోమిని అని. పట్టు వదిలేస్తే తనకే ప్రమాదమని.

ఈ ఇక్తొమీకి అతని అమ్మా నాన్న పెట్టిన పేరు లియొనార్డ్ పెల్టియర్. అతన్ని యునైటెడ్ స్టేట్స్ ప్రిజనర్ నంబర్ 89637-132 అని పలకరిస్తున్నాయి జైలు గోడలు, ముప్పైఎనిమిదేళ్లుగా. అవును, మీరు సరిగ్గానే చదివారు – సరిగ్గా ముప్పైఎనిమిదేళ్లు!!

అన్నేళ్లుగా జైల్లో వున్నాడంటే ఎంత పెద్ద నేరం చేసి వుంటాడో కదా? ఒక్కటి కాదు, అతను ఎన్నో నేరాలు చేశాడు. ఇదిగో నేరాల చిట్టా:

1. తన నేటివ్ అమెరికన్ అస్తిత్వం పట్ల ప్రేమ, బాధ్యత కలిగివుండడం.

2. అస్తిత్వ పోరాటాల్లో పాల్గొనడం, ఎయిమ్ (AIM – American Indian Movement) లో ఒక నాయకుడు కావడం.

3. నేటివ్ అమెరికన్ ప్రజలకు కేటాయించిన రిజర్వేషన్లలో పోలీసు దౌర్జన్యాలనుంచి తనవారిని రక్షించుకోవడానికి ప్రయత్నించడం….. అహా, అతను చేసిన అసలు నేరం ముందు ఇవేమంత పెద్ద నేరాలు కాదు. అసలు నేరం అతను నేటివ్ అమెరికన్ అయ్యుండడమే. అతను, అతనిలాంటి నేటివ్ అమెరికనులు పుట్టకముందే వాళ్లకు జైలులో కాస్త స్థలం కేటాయించబడుతుంది. 1970ల్లో అదీ నేటివ్ అమెరికనుల పరిస్థితి. ఇప్పటికీ పెద్ద మార్పులు లేవు అనడానికి లియొనార్డ్ పెల్టియర్ ఇంకా జైల్లో వుండడమే నిదర్శనం.

సరే, అతన్ని జైల్లో పెట్టడానికి ప్రభుత్వం పై కారణాలు చూపించలేదు కదా?

ప్రభుత్వం పెట్టిన కేసు గురించి తెలుసుకునే ముందు ఎయిమ్ గురించి తెలుసుకోవాలి.

నేటివ్ అమెరికనుల భూమిని స్వాధీన పర్చుకున్న తరువాత, అమెరికన్ ప్రభుత్వం వారిని రిజర్వేషన్లలోకి తోలింది. అటు తరువాత నేటివ్ అమెరికనుల అస్తిత్వానికే ఎసరుపెట్టింది. అస్సిమిలేషన్ పేరిట నేటివ్ అమెరికన్ పిల్లలను తల్లిదండ్రుల నుంచి బలవంతంగా లాక్కెళ్లి బోర్డింగ్ స్కూళ్లలో చేర్చడం వంటి కార్యక్రమాలు చేపట్టింది. ఈ బోర్డింగ్ స్కూళ్లలో పిల్లలందరికీ జుట్టు కురుచగా కత్తిరించి, పాశ్చాత్య దుస్తులను తొడిగి బాహ్యరూపమే కాక మానసికంగా కూడా వారిని తమ సంస్కృతినుంచి దూరం చెయ్యాలని ప్రయత్నించింది . పిల్లలు మాతృ భాషలో మాట్లడితే సబ్బుతో నోరు కడిగించడం, క్రిస్టియానిటీని వారిపై రుద్దడం, వారి ఆచార వ్యవహారాలను పాటించకుండా కట్టుదిట్టం చెయ్యడంతో పాటు వాటి పట్ల ఏహ్య భావాన్ని కలిగించడం లాంటి ఎన్నో క్రూరమైన పద్ధతులు మొదలెట్టింది. ఈ ఊబిలో కూరుకుపోకుండా కొంతమంది బయటపడిగలిగారు. వారిలో కొంతమంది మిన్నెసోట రాష్టృంలోని మిన్నియాపొలిస్ నగరంలో 1968 లో ‘ఎయిమ్’ సంస్థను స్థాపించారు. నేటివ్ అమెరికనుల సార్వభౌమత్వం, అమెరికన్ ప్రభుత్వంతో కుదుర్చుకున్న ఒప్పందాలకు సంబదించిన సమస్యలు, సంప్రదాయాల పునరుద్దరణ వంటి వాటితో పాటు నేటివ్ అమెరికనుల పై పొలీసు దౌర్జన్యాలకు, రేసిజానికి వ్యతిరేకంగా నిలబడాలన్న ఉద్దేశంతో ఎయిమ్ ను స్థాపించినా, నేటివ్ అమెరికనుల ఆర్థిక స్వాంతంత్ర్యం దాని ప్రధాన ధ్యేయంగా మారింది.

సెప్టంబర్ 12, 1944 లో నార్త్ డకోట రాష్ట్రంలోని గ్రాండ్ ఫోర్క్స్ అనే వూరిలో పుట్టాడు లియొనార్డ్. 1960ల్లో వాషింగ్టన్ రాష్ట్రంలోని సియాటిల్ నగరానికి తరలి వెళ్లి అక్కడ ఒక ఆటో బాడీ షాప్ ఓనరయ్యాడు. సియాటిల్ లో వున్నప్పుడు నేటివ్ అమెరికన్ పౌర హక్కుల మీద పని చేస్తూ త్వరలోనే ఎయిమ్ లో కలిశాడు. 1970ల్లో సౌత్ డకోట రాష్టృంలోని పైన్ రిడ్జ్ రిజర్వేషన్లో అంతర్గత (ఫాక్షన్స్) గొడవల గురించి తెలుసుకున్నాడు. లకోట తెగకు చెందిన పైన్ రిడ్జ్ రిజర్వేషన్లో ప్రభుత్వానికి అనుకూలంగా వుంటూ ప్రజలను భయభ్ర్రాంతులకు గురి చేస్తున్న ట్రైబల్ చైర్మన్ రిచర్డ్ విల్సన్ మద్దతుదార్లకు, ట్రైబ్ పెద్దలకు మధ్య జరిగిన ఫాక్షన్ గొడవల్లో విల్సన్ కు వ్యతిరేకులైన ఎంతోమంది ప్రాణాలు కోల్పొయ్యారు. 1973లో విల్సన్ కు వ్యతిరేకంగా పోరాడుతున్న క్రమంలో వూండెడ్ నీ అనే ప్రాంతాన్ని ఎయిమ్ సభ్యులు ఆక్రమించుకున్నారు. ఫెడరల్ సైన్యం ఆ ప్రాంతాన్ని ముట్టడించి, 71 రోజులపాటు ఎయిమ్ సభ్యులను వూండెడ్ నీ బయటకు రానివ్వకుండా దిగ్భందం చేసింది. ఆ ఆక్రమణలో లియినార్డ్ పాలు పంచుకోలేదు. వూండెడ్ నీ సంఘటన తరువాత విల్సన్ మరింత పేట్రేగాడు. తెగ ప్రజల పట్ల ఎన్నో దౌర్జన్యాలు చేశాడు. ఎప్పుడు ఎవరు ప్రాణాలు కోల్పోతారో, ఎవరిల్లు ఎప్పుడు తగలబడిపోతుందో తెలియనంత భయానక వాతావరణాన్ని సృష్టించాడు. తెగ పెద్దలు మళ్లీ ఎయిమ్ ను ఆశ్రయించారు. ఎయిమ్ సభ్యులు వంతులవారిగా పహారా కాస్తూ గస్తీ తిరిగేవాళ్లు. ఇది తెగ ప్రజలకు బాగా వుపయోగపడింది. అయితే విల్సన్ ;దృష్టి తెగ ప్రజల మీద నుంచి ఎయిమ్ సభ్యుల మీద పడింది. వూండెడ్ నీ సంఘటన తరువాత ఫెడరల్ సైన్యానికి చెందిన పోలీసులు చాలా ఎక్కువ సంఖ్యలో రిజర్వేషన్లలో కనిపించసాగారు. మూడేళ్లలో 61 మంది తెగ పెద్దలు, ఎయిమ్ సభ్యులు పైన్ రిడ్జ్ రిజర్వేషన్లో హత్యకు గురయ్యారు.

1975లో లియొనార్డ్ పెల్టియర్ పైన్ రిజర్వేషన్ లో గస్తీ తిరిగే ఎయిమ్ సభ్యుల్లో ఒకడయ్యాడు. అదే సంవత్సరం జూన్ 26న జాక్ కోలర్, రోనల్డ్ విలియమ్స్ అనే ఇద్దరు స్పెషల్ ఏజంట్లు జిమ్మి ఈగిల్ అనే ఒక యువకుడిని అరెస్టు చెయ్యడానికి వెతుకుతున్నారు. జిమ్మి ఈగిల్ కు చెందిన ఎర్ర పికప్ ట్రక్కును అనుసరిస్తుండగా ఆ ట్రక్కునుంచి కాల్పులు జరిగి స్పెషల్ ఏజంట్లిద్దరూ మరణించారు. సరైన ఆధారాలు లేకపోయినా ఆ స్పెషల్ ;ఏజంట్లను లియొనార్డే కాల్చి చంపాడని పోలీసులు ఆరోపించారు. తన మీద నేరం ఆరోపించారని తెలియగానే లియొనార్డ్ కెనడా పారిపొయ్యాడు.

లియొనార్డ్ ను ఎలాగైనా అరెస్ట్ చెయ్యాలని పోలీసులు ప్రయత్నించారు. కెనడానుంచి లియొనార్డ్ ను రప్పించేందుకు మర్టిల్ పూర్ బేర్ అనే లకోటా యువతిని స్పెషల్ ఏజంట్ల హత్యకు సాక్షిగా చిత్రించారు. తాను లియొనార్డ్ గర్ల్ ఫ్రెండ్ అని, ఆ ఏజంట్లను తానే హత్య చేశానని లియొనార్డ్ తనకు చెప్పాడని ఆమె సాక్ష్యం ఇచ్చింది. ఈ సాక్ష్యం వల్ల లియొనార్డ్ ను అమెరికా ప్రభుత్వానికి అప్పగించింది కెనడా ప్రభుత్వం. దొంగ సాక్ష్యాలతో, లియొనార్డ్ ప్రవేశపెట్టిన సాక్ష్యాలను పరిగణించకుండా అతనికి రెండు జీవితాల యావజ్జీవ కారాగార శిక్ష విధించారు. ప్రభుత్వం ప్రవేశపెట్టిన ముఖ్య సాక్ష్యం ఏజంట్లను చంపడానికి ఉపయోగించిన తుపాకీ లియొనార్డ్ కు చెందిందని. అయితే కొన్నేళ్ల తరువాత లియొనార్డ్ డిఫెన్స్ కమెటీ డిమాండ్ చేసి సంపాదించిన ప్రాసిక్యూటర్ల డాక్యుమెంట్లను రివ్యూ చేస్తున్నప్పుడు ఆ తుపాకీలో వుండిన పిన్ లియొనార్డ్ తుపాకీకి చెందినది కాదని పేర్కొని వుంది తెలిసింది. ఈ సాక్ష్యంతో లియొనార్డ్ పై కేసు ఎత్తివెయ్యాలని డిఫెన్స్ కమిటీ వేసిన అప్పీల్ దావాలో కోర్టు ఆ సాక్ష్యాన్ని పక్కన పెట్టింది. అలాగే కొన్నేళ్ల తరువాత మర్టిల్ పూర్ బేర్ ముందుకు వచ్చి పోలీసుల పెట్టిన భయంవల్ల వత్తిడి వల్ల తప్పుడు సాక్ష్యం చెప్పానని, తనకసలు లియొనార్డ్ తో పరిచయమేలేదని కోర్టులో ఒప్పుకోవడానికి సిద్ద పడింది. ఆమె మానసిక స్థితి సరిగ్గా లేదని ఆ సాక్ష్యాన్ని కూడా పరిగణలోకి తీసుకోలేదు. ఎన్ని సాక్ష్యాలు ప్రవేశ పెట్టినా అన్నిటికీ ఏదో ఒక లీగల్ లంకె పెట్టి కోర్టు తోసి పుచ్చింది. అరెస్టయినప్పటినుండి ఇప్పటి దాకా, ప్రెసిడెంట్ క్లెమెన్సీకి కూడా నోచుకోలేదు లియొనార్డ్. సరైన ఆధారాలు లేకుండానే హత్యానేరం కింద యావజ్జీవ ఖైదులో ఇన్నేళ్లు వుంచడం అన్యాయమని, రాజకీయ కారణాలతోనే జైల్లో వున్నాడని ఆమ్నెస్టీ ఇంటర్నేషనల్ ప్రకటించింది.

ప్రభుత్వ దౌర్జన్యానికి ఒక సజీవ ప్రతీక లియొనార్డ్. జైల్లో వున్నా ఎయిమ్ కు తన వంతు సపోర్ట్ ఇస్తుంటాడతడు. తన అనుభావలతో ‘జైలు రచనలు- నా జీవితం నా సూర్య నృత్యం’ (ప్రిజన్ రైటింగ్స్ – మై లైఫ్ ఈజ్ మై సన్ డాన్స్) అనే పుస్తకాన్ని వెలువరించాడు. ఇందులో ఆయన జీవిత కథతో పాటు కవిత్వం కూడా వుంది. దాని లోంచి ఒక చురకత్తి…