వాకిలి » అఫ్సర్

హైదరాబాద్ చరిత్ర పుటల మధ్య సంచారం!

వాకిలి — Thu, 30 Nov 2017 22:13:27 +0000

వొక పుస్తకం చదివి, వారం రోజులపాటు జ్వరంతో తీసుకున్నట్టు అనిపించడం— యీ మధ్యకాలంలో యిదే మొదలు!

కొలంబియా యూనివర్సిటీ వాళ్ళు ప్రతి యేటా నిర్వహించే వాళ్ళ సెమినార్లో వొక ప్రధాన వక్తని అతిథిగా ఆహ్వానిస్తారు. యీ సారి నన్ను ఆహ్వానిస్తూ, నేను ప్రస్తుతం రాస్తున్న పుస్తకంలో వొక అధ్యాయం మీద మాట్లాడమని అడిగారు. సరే, పాత సంగతులే మాట్లాడడం యెందుకు అని నేను వొక కొత్త టాపిక్ చెప్పగానే వాళ్ళు సంబరపడిపోయారు. నా ఉత్సాహమూ, వాళ్ళ సంబరమూ బాగానే వున్నాయ్ కాని, ఆ టాపిక్ కోసం ప్రసిద్ధ ఉర్దూ రచయిత్రి జీలానీ బానో హైదరాబాద్ చరిత్రని ప్రధాన అంశంగా తీసుకొని రాసిన నవల – ఐవానే గజల్- మరోసారో చదవడం మొదలెట్టాను.

గతంలో హైదరాబాద్ లో వున్నప్పుడు యీ నవల వొకసారి చదివాను. గుర్తుంది. కాని, యిన్నేళ్ళ తరవాత యిప్పుడు చదవడం మొదలెడితే, వొంట్లో జ్వరం మొదలయింది. చెప్పొద్దూ, నాకు జ్వరం అంటే భయం! అది వస్తే వొక పట్టాన వదలదు కనుక! దాని పేరు మీద క్లాసులు ఎగ్గొట్టి మంచం పట్టుకొని వుండడం నాకు నచ్చదు కనుక!

చదవడం మొదలెట్టాక ఆ చదువు అనేది నా అదుపాజ్ఞలలో లేనే లేదని అర్థమైపోయింది. పేజీలు వెళ్ళిపోతున్నాయి, వొళ్ళు వెచ్చవెచ్చగా అనిపిస్తూనే వుంది. మొత్తం మీద నవల చదివేశాను, జ్వర భయం వదులుకొని!

“ఐవానే గజల్” నిజానికి హైదరాబాద్ లోని వొక ముస్లిం జమీందారు వాహిద్ హుసేన్ కథ. ఆశ్చర్యంగా కథ అతనితో మొదలై, అతని నలుగురు మనవరాళ్ళ జీవితంతో కొనసాగి, వొక రాజకీయ నవలగా ముగుస్తుంది. వాహిద్ హుసేన్ కి కవిత్వం అందునా గజల్ అంటే ప్రాణం. కాని, అతని గజల్ సంప్రదాయ గజల్. ఎంత సంప్రదాయమంటే కొత్తగా వచ్చిన గడియారాలని కూడా అతను అంగీకరించడు. సూర్యుడి నీడని బట్టే కాలాన్ని కొలుస్తూ వుంటాడు. ఇస్లాం కట్టుబాట్లని తూచాతప్పక పాటిస్తాడు. నిజాం నవాబు మాత్రమే యీ భూమికి అధిపతి అని నమ్ముతూ వుంటాడు. స్త్రీ అంటే సాంప్రదాయిక గజల్ లా వుండాలని, వొద్దికగా వుండాలనీ కోరుకుంటాడు. అతని భవనం స్త్రీలకూ ఖైదు కొట్టమే. వాళ్లకి బయటి ప్రపంచం తెలీనే తెలీదు.

వాహిద్ హుసేన్ యింకా ఆ కలల ప్రపంచంలో విహరిస్తూ వుండగానే 1940 లలో హైదరాబాద్ ముస్లిం జీవితంలో అనేక మార్పులు వస్తాయి. అందులో ముఖ్యమైంది 1948 పోలీసు చర్య!

పోలీసు చర్య తరవాత హైదరాబాద్ స్టేట్ స్వరూపమే మారిపోయింది. దాంతోపాటు అందరి జీవితాలూ మారిపోయాయ్, ముఖ్యంగా స్త్రీల జీవితాల్లో చెప్పలేనంత మార్పు వచ్చింది. యీ మార్పు అకస్మాత్తుగా వచ్చిందని కాదు. అంతకుముందు పదేళ్లుగా నలుగుతూన్న మార్పు. హైదరాబాద్ ముస్లిం స్త్రీలు పరదా వ్యవస్థ నించి బయటపడుతూ ఇస్లామిక్ చదువు మాత్రమే కాకుండా బయటి చదువుల కోసం వెళ్తున్న కాలం. ఈ నవలలో వొక పాత్ర అన్నట్టు: “ముస్లిం సమాజానికి ఇవి ఇక చివరి రోజులు. ప్రళయం ఎంతో దూరాన లేదు!” ఉస్మానియా యూనివర్సిటీ మధ్య తరగతి వున్నత తరగతి ముస్లిం స్త్రీల జీవితాల్లో పెద్ద కుదుపు. అభ్యుదయ భావాలు రాజభవనాల గోడల్ని బద్దలు కొడుతున్న రోజులు. తెలంగాణా సాయుధ పోరాటం ప్రపంచ తిరుగుబాటు ఉద్యమాలకు దిక్సూచి అయిన కాలం.

అలాంటి రోజుల్లో వాహిద్ హుసేన్ మనవరాలు చాంద్ సుల్తానా అబ్బాయిలతో కలిసి మెడికల్ కాలేజీ చదువులకి వెళ్తుంది. సంగీతం, నాట్యం, నాటక రంగాల మీద ప్రేమ పెంచుకొని, సంజీవ అనే వుద్యమకారుడి ప్రేమలోనూ పడుతుంది. కాని, అప్పటికీ చాంద్ లో ఇంకా సంప్రదాయ అవశేషాలు వుండడం వల్ల సంజీవ కమ్యూనిష్టు భావాలను ఆమె పూర్తిగా వొప్పుకోదు. అది సరైన మార్గం కాదని ఆమె అనుకుంటూ వుంటుంది. చివరికి వొంటరి స్త్రీగానే మిగిలిపోతుంది. చాంద్ కథ అలా వుంటే, వాహిద్ హుసేన్ యింకో మనవరాలు యింకో అడుగు ముందుకేస్తుంది. నాటకరంగంలో స్థిరపడుతుంది. కాని, ఆ రంగంలో స్థిరపడి వున్న పురుషాహంకారాన్ని దిక్కరిస్తుంది. యింకో ఇద్దరు మనవరాళ్ళు – కైజర్, క్రాంతి- దాకా వచ్చేసరికి మొత్తం కథే మారిపోతుంది. కైజర్ తెలంగాణా సాయుధ పోరాటంలోకి వెళ్లి, అజ్ఞాత వాసంలో వుండిపోతుంది. కైజర్ కూతురు నక్సల్ ఉద్యమం వైపు మొగ్గు చూపడంతో నవల ముగుస్తుంది.

నవలలో కథాంశం అలా వుంచితే, నా ప్రధానమైన ప్రశ్న: చరిత్రని వొక కాల్పనిక రచన ఎంతవరకు పట్టుకోగలదు? అని!

ఇంగ్లీషు సాహిత్యంలో నవలల తొలి రోజుల్లో నవల అనేది సాహిత్య దురవస్థకి, నైతిక దివాళాకి పరాకాష్ట అని వొక వాదం వుండేది. యీ నవలలు చదవడం వల్లనే అప్పటి తరంలో నైతిక విలువలు క్షీణించడం మొదలయిందని Vicesimus Knox అనే అప్పటి ఆంగ్ల సాహిత్య విమర్శకుడు అన్నాడు. 1778 లో అతని వ్యాసంతోనే నవలా వ్యతిరేక వాదన ఆరంభమైంది. అక్కడితో ఆగలేదు అతను. యింకా యిలా అన్నాడు:

There is another evil arising from a too early attention to Novels. They fix attention so deeply, and afford so lively a pleasure, that the mind, once accustomed to them, cannot submit to the painful task of serious study. Authentic history becomes insipid. The reserved graces of the chaste matron Truth pass unobserved amidst the gaudy and painted decorations of fiction.

కేవలం చరిత్ర పుస్తకాలు మాత్రమే కొత్త తరంలో నైతిక విలువల్ని ప్రోది చేస్తాయని తీర్పు చెప్పేశాడు కూడా. అతనలా తీర్పు చెప్పడం అలా వుంచితే, నవల అనే ప్రక్రియ యెంత త్వరగా గాఢంగా ప్రచారంలోకి వచ్చిందో మనకి అర్థమవుతుంది. నవలకీ, చరిత్రకీ మధ్య పోలిక కలపడం అనేది సాహిత్య సిద్ధాంత పరంగా చేసిన తొలి విమర్శకుల్లో అతనూ వొకడు. ఆ తరవాత యీ చర్చ చాలా దూరం వెళ్లి, యిప్పుడు మౌఖిక కథనాలు కూడా చరిత్రే అనే దాకా వెళ్ళింది. అయినా, నా ప్రశ్నకి సమాధానం సాధ్యమా?!

యీ మధ్య ప్రసిద్ధ నవలా రచయిత మొహసిన్ హమీద్ కొత్త నవల Exit West మీద మరోసారి అలాంటి చర్చ మొదలైంది. చరిత్రనీ, రాజకీయాలనీ, కొత్త అస్తిత్వ వేదనల్నీ నవలీకరించడంలో మొహసిన్ హమీద్ గొప్ప ప్రతిభాశాలి. అనుమానమేమీ లేదు, కాకపొతే, ఇలాంటి నవలల్లో చరిత్రకీ, వాస్తవికతకీ మధ్య దూరాన్ని కొలవడమే కష్టం! యెక్కడ చరిత్ర అంతమవుతుందో, యెక్కడ వాస్తవికత మొదలవుతుందో- యెక్కడ వాస్తవికత మొదలవుతుందో చరిత్ర అంతమవుతుందో గుర్తించడం కనాకష్టం! ఆ ప్రశ్నకి సమాధానం వెతికే పని యిప్పట్లో చేయలేను కాబట్టి, మరోసారికి వాయిదా వేస్తాను.

యీ నవల చదివిన అనుభవాన్ని కేవలం నాలుగు ముక్కల్లో చెప్పాలని అనుకున్నా కాబట్టి యెక్కువ వివరాల్లోకీ, విశ్లేషణలోకీ వెళ్ళడం లేదు. ఆ చర్చ అంతా యిప్పుడు నేను హైదరాబాద్ చరిత్ర మీద రాస్తున్న పుస్తకం కోసం అట్టిపెట్టుకుంటున్నా.

యీ నవల చదివిన అనుభవం నాలోపల జ్వరంలాంటి వేడిమిని పుట్టించిందని మొదటే చెప్పాను కదా!

అవును, నవల చదివాక ఆ నాలుగు స్త్రీల పాత్రలే కాదు. అప్పటి హైదరాబాద్ వీధులూ, ఇళ్ళూ, సంఘటనలూ వాటి మధ్య మనుషులు పడ్డ వేదనా గుర్తొచ్చింది. ఆ చరిత్ర అంతా యెవరూ రాయకపోవడం బాధ పెట్టింది. వొక నవలలో అంత చరిత్రనీ కుదించేసరికి లోపలంతా వొత్తిడిగా అనిపించింది. ముఖ్యంగా ఆ నలుగురు ముస్లిం స్త్రీల జీవన కథనం వెంటాడుతూ వుండిపోయింది.
చరిత్ర గురించి చెప్పడానికి నవల గొప్ప సాధనం కాదని యిప్పుడు యెవరైనా అనగలరా మరి?!

(ఇది కొలంబియా యూనివర్సిటీలో నవంబరు 27 నా ప్రధాన ప్రసంగంలోని వొక అంశం మాత్రమే! మిగతా అన్ని అంశాలూ చదవాలంటే నా కొత్త పుస్తకం వచ్చేదాకా వోపిక పట్టాల్సిందే!)

**** (*) ****

ఆ చిన్ని పాదాలు

వాకిలి — Wed, 02 Jul 2014 19:23:05 +0000

ఎంతో కొంత దూరం నడిచాక నీ నీడతో మాత్రమే తలపడే వొంటరితనాన్ని సాధించుకున్నాక నిన్ను నువ్వు తప్ప ఇంకెవరూ వేధించలేని సాధించలేని బాధించలేని నొప్పించలేని అనేక లేనితనాల పతాకాలు దారిపొడవునా నువ్వు పాతుకుంటూ వెళ్ళిపోతున్నప్పుడు
జీవితం నిన్ను కాసేపు ఆపితే ఆగిపో.
ఆగిపోవడం తప్పేమీ కాదు, ఎవరో విధించిన శిక్ష కూడా కాదు
కాసేపు నిన్ను ఆపాలని ఎందుకనుకుందో జీవితం!

2

వెనక్కి చూస్తావ్ నువ్వు చూస్తూ వుండు చూస్తూ చూస్తూ వెనక్కి వెళ్ళినా వెళ్ళు. జీవితం నిన్ను వెనక్కి పంపాలనే అనుకుంటే వెనక్కే వెళ్లి రా. కాస్త ప్రేమగానే వెళ్ళు. మనసు తలపులన్నీ ఎంచక్కా తెరుచుకుంటూనే వెళ్ళు. ఎవరన్నారు వెనక్కి వేసే ఆ అడుగులు వెనక్కే అని!
ఎంత నిదానంగా వెనకడుగులు వేసావో, అంత తపనగా మళ్ళీ ఆ అడుగులన్నీ జీవితం నించి అడిగి అడిగి తెచ్చుకుంటావ్ నువ్వే!

3

ఇవాళ ఈ చిన్ని పాదాల్లోకి వలస వెళ్లి వచ్చాను. తొలినడకల్లో మరచిపోయిన నా పాఠాలన్నీ మళ్ళీ వల్లెవేసుకున్నాను. ఆ తడబడు అడుగుల లేత అందాలన్నీ వొక వూహలో వొంపుకున్నాను.

4

అవున్రా, ఇవాళ నా అడుగులు నాకు దొరికాయి.
నీకు చెప్పాలని పరిగెత్తుకు వచ్చానా, నువ్వెక్కడో అందనంత దూరంలో వున్నావ్!

5

నీ దూరంలోకి నేనూ
నా దగ్గిరలోకి నువ్వూ వచ్చి
వొక అడుగు అవుతామా ఎప్పుడైనా?!
ఆ చిన్ని పాదాల తడబాటులోకి వెళ్లి వస్తామా ఎప్పుడైనా?!

(మొదటి ముద్రణ: 13వ ఆటా మహాసభల జ్ఞాపక సంచిక, జూలై 2014)

డయాస్పోరా రచయితలతో ముఖాముఖి – మొదటి భాగం

వాకిలి — Wed, 02 Jul 2014 19:20:49 +0000

డయాస్పోరా రచయితల అనుభవాలను ఒక కూర్పుగా చేసి ఆటా సావనీర్లో వేద్దామనే ఉద్దేశంతో రచయితలకు ఐదు ప్రశ్నలు ఇవ్వడం జరిగింది. ఈ ప్రశ్నలకు ఆయా రచయితలు చెప్పిన సమాధానాలు, వారి అనుభవాలు ఇక్కడ మీకోసం (ఆటా వారి అనుమతితో):
ప్రశ్నలు:

1. డయాస్పోరా రచయితగా మీరు చేసిన రచనలు, మీరు పడ్డ ఇబ్బందులు, మీ సాహిత్య ధోరణిలో/గమ్యంలో వచ్చిన మార్పుల గురించి చెప్పండి? ప్రవాసదేశంలో మీరు ఎదుర్కొంటున్న వాస్తవ పరిస్థితుల్ని ఎంతవరకు సాహిత్యీకరించగలుగుతున్నారు?

2. అమెరికాలో మీరు భిన్న దేశాల సాహిత్యాలు చదువుతుంటారు కదా! అవి చదువుతున్నప్పుడు మీకెలా అనిపిస్తుంది? ఒక రచయితగా అంతర్జాతీయ పటం మీద మీరు ఎక్కడ ఉన్నారనుకుంటారు?

3. తెలుగు సాహిత్యంలో వచ్చిన మార్పుల్లో, వివిధ తెలుగు సాహితీ ఉద్యమాల్లో డయాస్పోరా రచయితల భాగస్వామ్యం ఎంతవరకు ఉంది?

4. ఇతర దేశాల రచయితల్లో మిమ్మల్ని బాగా ప్రభావితం చేసిన రచయితలు, కవులూ ఉన్నారా?

5. పుట్టిన నేలను విడిచాక కూడా డయాస్పోరా రచయితలు తమ మూలాలను అలానే కాపాడుకుంటూ సాహిత్యానికి మెట్టినింటి/కొత్త వొరవడి తీసుకురాగాలుగుతున్నారా?

వేలూరి వేంకటేశ్వర రావు

డయాస్పోరా అన్న నామవాచకాన్ని నిర్వచించి, స్వరూపనిరూపణ చెయ్యకపోతే నామటుకునాకు మీప్రశ్నలకి నిష్కాపట్యంగా, మనస్సాక్షిగా సమాధానం ఇవ్వటం సాధ్యం కాదు.

2000 సంవత్సరంనుంచీ కొన్ని సాహిత్య సదస్సులలోను, సభల్లోను, “ నాభావనలో డయాస్పోరా” గురించి చెప్పాను. తదుపరి 2002 లో ఈమాటలో (#eemaata.com#, November 2002)ఒక ప్రత్యేక వ్యాసం రాసాను. అందులోనుంచి కొన్ని వాక్యాలు తిరిగిరాయటం, నిజంచెప్పలంటే, పునరుక్తి దోషమే! అయినప్పటికీ, నన్ను నేను సమర్థించుకోవటం కోసం అవసరం అనిపించింది.

డయాస్పోరాలన్నిటికీ ఉండే ముఖ్య్తమైన లక్షణాలు ఏమిటి?

నా ఉద్దేశంలో ఈ క్రింది లక్షణాలు, అన్నీ కాకపోయినా, కొన్నయినా, డయాస్స్పోరా కమ్యూనిటీలలో కనిపిస్తాయి.
1. మాతృదేశ జ్ఞాపకాలు.
2. వలసకొచ్చిన దేశంలో మనని పూర్తి భాగ స్వాములుగా” వీళ్ళు” ఎప్పటికీ ఒప్పుకోరు అన్న నమ్మిక.
3. ఎప్పుడో ఒకప్పుడు మనం వెనక్కి తిరిగి మన మాతృదేశానికి వెళ్తాం అన్న నమ్మకం,( ఇది నిజంగా పిచ్చి నమ్మకం.)
4. సామూహిక సృహ, ధృఢమైన ఏకత్వ నిరూపణ (#project a strong uniform identity# )

ఈ లక్షణాలు ముఖ్యమైనవని ఒప్పుకుంటే, తెలుగు డయాస్పోరాకి, ఇతర డయాస్పోరాలకీ ( ఐరిష్, తూర్పు యూరోపియన్, దక్షిణ అమెరికన్, వగైరా) పోలికలు చాలా స్వల్పం. ఒకేఒక్క పోలిక కొట్టవచ్చినట్టు కనిపిస్తుంది. అది, కేవలం మాతృదేశ జ్ఞాపకాలు. దీనినే నాస్టాల్జియా అంటారు.( తూరుపు గోదావరి కొబ్బరి చెట్లు, నూజివీడు మామిడిపళ్ళు, వరిచేలు, సెలయేళ్ళు, ఆవు పిల్లలు, గేదె పాలు… వగైరా!) అది తప్పనటల్లేదు. కానీ అదొక్కటే డయాస్పోరా( రచనల ) ముఖ్యలక్షణం కాదని నా నమ్మిక.
పైన చెప్పిన రెండవ లక్షణం గురించి మనని మనం ప్రశ్నించుకోవలసిన అవసరం ఉన్నది. తెలుగు డయాస్పోరాగా మనం వలస దేశంలో భాగస్వాములమటానికి ఏ రకమయిన ప్రయత్నాలు చేసాము? చేస్తున్నాము? నిజం చెప్పాలంటే, మన సంస్థలు ఏవీ, రాజకీయంగా కాని,సాంఘికంగా కాని, ఉమ్మడిగా ప్రయత్నం చెయ్యటల్లేదని అనుకుంటున్నాను. ఉదాహరణకి, కొరియా నుంచి గత 25 సంవత్సరాలలో అమెరికాకి వలసకొచ్చిన జనాభాని చూడండి. ఈ రోజున కొన్ని అమెరికన్ రాస్ట్రాలలో రాజకీయంగా, సాంఘికంగా వారిదే పైచెయ్యి.

ఇకపోతే మూడవ లక్షణం కబుర్లలో కనిపిస్తుందికాని, కార్యాచరణలో కనిపించదు.
నాలుగవ లక్షణం గురించి చెప్పకండా ఊహకి వదిలిపెట్టటమే మంచిది.
పోతే, ప్రతి డయాస్పోరా కమ్మ్యూనిటీ తన సాహిత్యాన్ని సృష్టించుకుంటుంది. తన సాహిత్యానికి
తగినంతగా పబ్లిసిటీ ఇచ్చుకుంటుంది.

తెలుగు దేశంలో ఉండగా ఎప్పుడూ తెలుగు రాయని వాళ్ళం, గట్టిగా తెలుగు చదవని వాళ్ళం, గట్టిగా తెలుగు పత్రికలు కూడా చూడని, చదవని వాళ్ళం ఇక్కడికొచ్చాక మనకి ఇంగ్లీషుకన్నా తెలుగే బాగా వచ్చునని గుర్తించాం. మనం తెలుగులో”రచయితలం” అయ్యాం.

మనం రాస్తున్న రచనలలో చాలాభాగం మన పాత జ్ఞాపకాలతో ముడిపడి ఉంటున్నది. మనం రాస్తూన్న రచనలని, అక్కడి విమర్శకులుగాని, ఇక్కడి సాహితీ రసజ్ఞులుగానీ, అభేదంగాను, చులకనగానూ, తక్కువచేసి condescending & patronizing గా, చూడడం జరుగుతున్నది. మన ఆలోచనాసరళిలో, ఊహల ప్రపంచాల్లో చెప్పుకోదగిన తేడా ఉన్నది. అది మన రచనల్లో బాహాటంగా కనిపించటల్లేదు. అక్కడి గీటు రాళ్ళతో, అక్కడి మీటరు కొలబద్దలతో మన అమెరికన్‌ తెలుగు “అడుగులని” , మన తెలుగు రచనలనీ పరిశీలించితే వచ్చే ప్రమాదం: “వాళ్ళు ఒప్పుకున్నట్టుగా రాస్తేనే రచన అవుతుందనే” దురభిప్రాయం. ఇది మన ‘నవ’ రచయితలకి రావడం మూలంగా, డయాస్పోరా రచనలు రావటల్లేదు. మనకి రచన మన జీవితావసరం. మనని మనం, మన తరువాతి తరాన్నీ, ఈ నూతన సమాజంలో మనుషులుగా, ఒక కొత్త సాంస్కృతిక మిశ్రిత ( Hybrid Cultural Community) సమాజంగా రూపొందించుకోడానికి రచన మన ప్రాణం అని నమ్మిన నాడు, ఇక్కడనుంచి మంచి రచనలు సమృద్ధి గా వస్తాయి.

తెలుగు దేశంనుంచి ముమ్మరంగా అమెరికాకి వస్తున్న చాలామంది ఇంకా “ సందఋశకులు” (#Visitors#) గానే కనిపిస్తారు. బహుశా ఆ ధోరణికి కారణం, ఒకకాలు అక్కడ ఉండబట్టి కావచ్చు. అక్కడ ఆస్తిపాస్తులపై వ్యామోహం కావచ్చు. శాశ్వతంగా అమెరికాకి వలస కొచ్చాము అన్న ధోరణి వంటబట్టకపోవటంతో, మూడవలక్షణం కొట్టవచ్చినట్టు కనపడుతుంది. ఆ లక్షణం రచనల్లోకూడా ప్రతిబింబిస్తుంది.
చాలా రచనల్లో అమెరికా సంస్కృతిని హేళన చెయ్యటం, ఇక్కడి కట్టు-బొట్టులని ఆక్షేపించడం, మన సంస్కృతి మహోన్నతమయినదని రచనల్లో ప్రతిబింబింపచేయటం అక్కడి పత్రికల్లో అచ్చుకోసం రాస్తున్నట్టుగా కనిపిస్తుంది గాని, ఇక్కడి నిజ వాతావరణానికి ప్రతిబింబంగా కనపడదు.

అంతమాత్రంచేత చక్కని డయస్పోరా అనుభవాలతో నిండిన రచనలు రాలేదని అనను. వచ్చాయి; వస్తున్నాయి. కానీ అవ్వన్నీ పూర్తి నాస్టాల్జియా గోలలో (Noise) లో కలిసిపోతున్నాయి.
ప్రతి సంవత్సరం తెలుగుదేశంనుంచి వేలకొద్దీ “ వలస” కి వస్తున్నారు. అయితే, వీరిలో చాలామందికి, విద్యార్థులుగా వచ్చిన వారికున్న అనుభవాలు లేవు. స్నేహబృందాలుకూడా, మనభాషవారితోనే ఎక్కువ. మన భోజనం తప్ప మరొకటి నప్పదు. మన ఆటపాటలు తప్ప ఇక్కడి ఆటలు, పాటలు అంటే విముఖత. ఇవన్నీ కూడా సహజమైన డయాస్పోరా సాహిత్యం పుట్టటానికి ఆటంకమనిపిస్తున్నది.

ఆఖరిగా ఒక మాట.
మనం తెలుగు డయాస్పోరాయే!
మనలో బోలెడుమంది రచయితలున్నారు. అదీ నిజమే!
అయితే మనరచనలు డయాస్పోరా రచనలేనా? డయస్పోరా జీవితానికి నిజమైన ప్రతిబింబాలేనా? ఈ ప్రశ్నలకి నిష్కర్షగా సమాధానం చెప్పటం కొరివితో తలగోక్కోవటమవుతుందేమోనని నా భయం.

నేను గత 50+ సంవత్సరాలలో పాతిక పైచిలుకు కథలు, నలభై వ్యాసాలూ రాసాను. ఇది ప్రపంచ సాహిత్య సముద్రంలో ఒక చిన్నని నీటి పరమాణువు. అంతర్జాతీయంగా మన తెలుగు సాహిత్యం ( 1920 ల తరువాత వచ్చిన నవ్య సాహిత్యంతో సహా) ఇంగ్లీషులోకి అనువదించి, ఆ సాహిత్యం ప్రపంచసాహిత్య తెరపై చూపటం డయాస్పోరా కర్తవ్యం. ఆ పని చేస్తున్నవారిని ప్రోత్సహించడం మన విధ్యుక్త ధర్మం.
తెలుగు సాహితీ ఉద్యమాలలో ( అవి ఏ రకమయిన ఉద్యమాలైనా కానీయండి!)తెలుగు డయస్పోరా రచయితల చెప్పుకోదగినంతగా ఏమీ చెయ్యలేదని నానమ్మకం. ఆ పని చెయ్యటానికి అవకాశం ఉన్నదా అన్నది వేరే ప్రశ్న.

*** * ***

వంగూరి చిట్టెంరాజు

“డయాస్పోరా రచయిత” అంటే విదేశాలలో స్థిరపడిన రచయిత అనే అర్ధంలోనే మీరు వాడారని అనుకుంటున్నాను. లేక “డయాస్పోరా ఇతివృత్తాలతో” రచనలు చేసిన రచయిత అనే అర్ధంలో వాడినా నేను అర్హుడినే కదా! అంచేత పరవా లేదు.

ఇక నేను ఒక రచయితగా పాఠకులని, కొందరు విమర్శకులని ఏమైనా ఇబ్బంది పెట్టానేమో కానీ, నేను మటుకు ఏమీ ఇబ్బందులు పడ లేదు. ఆ మాటకొస్తే నేనే ఇండియా లో ఉండి ఉంటే, అక్కడి సాహిత్య వాతావరణంలో ఖచ్చితంగా ఇబ్బందులు పడి ఉండేవాడినేమో! నాకు తెలిసీ ఉత్తర అమెరికాలో మటుకు రచయితలు అందరూ…నాతో సహా… తమకున్న సర్వ స్వాతంత్ర్య వాతావరణాన్ని చాలా మటుకు సముచితంగానే, సామరస్యంగానే ఉపయోగించుకున్నారు.

తొలి దశలో సాహిత్యంలో కూడా నాయకత్వ ఎజెండాలు ఉన్నవాళ్లు సహజంగానే ఆ దిశలో నలుగురినీ చుట్టూ పోగేసుకుని, ఆ ప్రయత్నంలో అప్రయత్నంగానే అమెరికా లో ఔత్సాహిక దశలో ఉన్న రచనలని ఇండియా లో గొప్ప రచనలతోనో, తమ ఉన్నత ప్రమాణాలకి తగినట్టుగా లేవు అనో ఇక్కడి రచయితలని నిరుత్సాహ పరిచారు అనేది నా వ్యక్తిగత అభిప్రాయం. ఆ నాటి కథల్లో సహజంగానే “నాస్టాల్జియా” ధోరణి ఎక్కువగా ఉండడం, “ఆ ఏదో పాపం, ఉన్నంతలో బానే రాసుకుంటున్నారు” అని ఇండియా లో సాహితీవేత్తలు ఇక్కడి వారిని చిన్న చూపు చూడడం కూడా అటువంటి వాతావరణానికి కారణాలు. నా సాహిత్య ధోరణిలో ఎక్కువ మార్పులు లేవు కానీ, గమ్యంలో మార్పుల కారణంగానే, సాహిత్యానికి పెద్ద పీట వెయ్యడానికే 1994 లో వంగూరి ఫౌండేషన్ ఆఫ్ అమెరికా స్థాపించడం జరిగింది. 1998 మేము నిర్వహించిన మొట్టమొదటి అమెరికా తెలుగు సాహితీ సదస్సు అమెరికాలో సాహిత్య వాతావరణాన్ని అందరూ సరి అయిన విధంగా అంచనా వేసుకునే అవకాశం కల్పించింది.

ఆ రోజుల్లో దేశవ్యాప్తంగా మహాసభల సావనీర్లు, స్థానికంగా అక్కడి సంస్థాగత వార్తా పత్రికలూ తప్ప రచయితలకి ప్రచురణావకాశాలు లేనే లేవు. ఇప్పుడు, ముఖ్యంగా ఎవరి రచనలు వారే తమ బ్లాగ్ లో ప్రచురించుకునే అవకాశం ఉండడంతో, పాతిక, ముఫై ఏళ్ల క్రితం లాగా సంస్థాగత పత్రికలలో పత్రికలలో ముద్రణావకాశాల కోసం ఆయా సంపాదకుల ఆమోదాల కోసం ఎదురు చూడవలసిన అవసరం ఇప్పుడు లేదు. ఈ విధమైన నియంత్రణా రహిత సాహిత్యం మంచిదో, కాదో చర్చనీయాంశమే!
ఇక “పరాయి దేశం”…..(అంటే అమెరికా అనే మీ ఉద్దేశ్యం అనుకుంటున్నాను)… లో వాస్తవ పరిస్తితుల్ని నా పరిధిలో, నేను ఎన్నుకున్న శైలి లో కనీసం యాభై పైగా ఇతివృత్తాలతో కథలు కాని కథలు వ్రాయగలిగాను. నా మాట ఎలా ఉన్నా, అమెరికా తెలుగు కథకులు స్పృశించని ఇతివృత్తాలు చాలానే ఉన్నాయి. ఉదాహరణకి, ఇక్కడ తల్లిదండ్రులకీ, పిల్లలకీ, యుక్తవయస్కులకీ మధ్య సంబంధాల గురించీ, వీసా సమస్యలూ, త్రిశంకు స్వర్గాల గురించీ, ఆఫీసుల్లో భిన్న జాతులతో ఉద్యోగం చెయ్యడంలో ఉన్న పరిస్తితులు, ఇక్కడ ప్రభుత్వాధికారులతో, పోలీసులతో వచ్చే సమస్యలూ మొదలైన అంశాల మీద లోతయిన కథలు ఇంకా రావాలి. వాటికి తగిన సాహిత్య వాతావరణం ఇక్కడ ఉంది అనే నా నమ్మకం.

భలే ప్రశ్న! ఈ దేశం నాకు చేసిన “అన్యాయం” ఏమిటంటే….ఇక్కడికి వచ్చాక ఉన్న అమూల్యమైన ఆ కాస్త సమయమూ కేవలం తెలుగు భాషకి, నాటకాలకి, ఇతర సాంస్కృతిక పరమైన అంశాలకి వెచ్చించడానికే సరిపోయింది. నేను ఇండియాలో ఉండగా ఆంగ్ల సాహిత్యం మీద నాకున్న “పట్టు” గురించి మా బంధువులూ, మిత్రులూ గర్వంగా చెప్పుకునే వారు. ఇక్కడికి వచ్చాక అది కూడా పోయింది. అందుచేత నాకు ఆంగ్లం తొ సహా భిన్న దేశాల సాహిత్యాల మీద ఏ విధమైన అవగాహనా లేదు. నేను అంతర్జాతీయ పటం మీదే కాదు, విభజనకు ముందు ఉన్న యావత్ ఆంధ్ర ప్రదేశ్ పటం లో కూడా నాకు అణుమాత్రమైనా చోటు లేదు. అవసరం వచ్చినప్పుడు గూగుల్ లో వెతికేసి ఇతర భాషా, సాహిత్యాల మీదా, ఆయా రచయితల “కొటేషన్స్” ఇచ్చేసి మార్కులు కొట్టెయ్యొచ్చు కానీ ….ఎందుకొచ్చిన ఆర్భాటం చెప్పండి ?

ఈ తెలుగు సాహితీ ఉద్యమాల్లో డయాస్పోరా రచయితలకి ఏ విధమైన భాగస్వామ్యమూ
లేదు. ఉండే అవకాశమూ లేదు. అవసరం అంతకంటే లేదు. ఎందుకంటే “ఉద్యమం” అనగానే ఏదో ఒక “ఎజెండా” ఉండాలి అనేది నా అవగాహన. డయాస్పోరా రచయితలకి అటువంటి, ఎటువంటి “ఎజెండా” ప్రస్తుతానికి లేదు. కానీ, అమెరికా తెలుగు వారి మీద కూడా ప్రభావం చూపిస్తున్న ప్రస్తుత రాజకీయ పరిమాణాల దృష్ట్యా, ఉన్నవాటి కంటే మరింత ప్రత్యక్షంగానే వర్గ ప్రాధాన్యతలూ, మాండలీక అభిమానాలూ ఇక్కడ సాహితీవేత్తలు కూడా బాహాటంగానే ప్రకటించే అవకాశం ఉంది. అప్పుడు బహుశా దాన్ని డయాస్పోరా ఉద్యమ సాహిత్యం అంటారేమో!

ఇక్కడో చిన్న విషయం గుర్తుకొస్తొంది. కొన్నేళ్ళ క్రితం ఒక తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం ఉపాధ్యక్షులు గారు మా ఊరు వచ్చారు. అప్పుడు నేను “మా అమెరికా తెలుగు రచయితల సాహిత్యానికి ఆంధ్ర ప్రదేశ్ లో ప్రత్యేకమైన గుర్తింపు రావడానికి మీరు సహాయం చెయ్యగలరా?” అని అడిగాను. ఆయన నవ్వేసి “నేనేమీ చెయ్య లేను కానీ, మీరు “డయాస్పోరా ఉద్యమ సాహిత్యం” అని పేరుపెట్టి కాస్త ఎమోషనల్ గా, తెల్లవారో మరొకరో మీ కష్టాలకి కారణం అని రెచ్చగొట్టే రచనలు చెయ్యండి. అప్పుడు మీకు కావలిసినంత గుర్తింపు వచ్చి తీరుతుంది.” అన్నారు.

లేకేం..చదివిన వారు చాలా మందే ఉన్నారు. ఇయాన్ ఫ్లెమింగ్, జేమ్స్ ఎర్ల్ గార్డ్నర్, పి.జి. వుడ్ హౌస్, రస్సెల్, ఓ హెన్రీ , జెన్ ఆస్టిన్, పేర్ల బక్ …..ఇలా అందరూ నేను చిన్నప్పుడు ఉధృతంగా చదివిన వారే! వారు నన్ను ప్రభావితం చేశారా అంటే …అది అనుమానమే.

అసలు నేను పుట్టిందే అందుకు అని నా గురించి చాలా మంది అనుకుంటూ ఉంటారు.
అందులో కొంతయినా నిజం ఉంది అని నేను అనుకుంటాను. ఇలాంటి పెద్ద , పెద్ద మాటలకి దూరంగా ఉండి నాకు తోచిన, నేను చెయ్యదగ్గ పనులు మాత్రమే చేసుకుంటూ పోవడమే నాకు తెలిసిన మిగలిన నిజం.

*** * ***

వేమూరి వేంకటేశ్వరరావు

నేను 1961 లో అమెరికా వచ్చేను. 1967 వరకు తెలుగులో రచనలు చెయ్యలేదు. రాయడం మొదలుపెడుతూనే కంప్యూటర్లు అనే పుస్తకం తెలుగులో రాసేను. తరువాత కొన్ని వైజ్ఞానిక కల్పనలు రాసేను. తరువాత సైన్సుని జనరంజక శైలో రాయడం మొదలు పెట్టేను. వాటిని తెలుగు పత్రికలలో ప్రచురించేవాడిని. ఈ కార్యక్రమంలో ఎప్పుడూ అధిగమించలేని ఇబ్బందులు పడలేదు.
అమెరికాలో అలనాటి నా అనుభవాలని “అమెరికా అనుభవాలు” పేరిట ఒక పుస్తకం ప్రచురించేను. కినిగె వారు ఈ పుస్తకాన్ని ఇ-పుస్తకంగా మళ్లా ప్రచురించేరు.
గత ఏభై ఏళ్లల్లో నా గమ్యంలో పెద్దగా మార్పు ఏమీ రాలేదు. ఇప్పటికీ సైన్సుని తెలుగులో రాయాలనే నా అభిలాష. కథల రూపంలోనూ, వ్యాసాల రూపంలోనూ, పుస్తకాల రూపంలోనూ కొనసాగుతూనే ఉంది.
నేను తెలుగు సాహిత్యం కాని ఇంగ్లీషు సాహిత్యం కాని అంత ఎక్కువగా చదవలేదు – ఇండియాలోనూ చదవలేదు, అమెరికా వచ్చిన తరువాత కూడ ఎక్కువగా చదవలేదు. కాలేజీలో తారసపడ్డ పాఠ్య పుస్తకాలే నా సాహిత్య పరిచయం. నన్ను నేను ఎప్పుడూ ఒక గణనీయమైన రచయితగా ఊహించుకోలేదు. నా రాతలన్నీ సరదాకి, కాలక్షేపానికి రాసినవే. నన్ను నా రచనా వ్యాసంగంలో ప్రభావితం చేసిన వారిలో అయిజాక్ అసిమావ్, ఆర్థర్ క్లార్క్ అగ్రగణ్యులు. మనదేశపు రచయితలలో మహీధర నళినీమోహన్.
“తెలుగు సాహిత్యంలో వచ్చిన మార్పుల్లో డయస్పోరా రచయితల పాత్ర ఎంత?” అనే ప్రశ్నకి సమాధానం కాలమే నిర్ణయించాలి. అమెరికా నుండి వెలువడిన సాహిత్యంలో పరిపక్వత, పుష్ఠి లేవని పెదవి విరచిన సమీక్షకులు చాలమంది ఉన్నారు. కాని నా అభిప్రాయం ప్రకారం అమెరికా వచ్చి స్థిరపడ్డ తెలుగు వాళ్లు తెలుగు భాషని ఇరవై ఒకటవ శతాబ్దం లోకి తీసుకురాడానికి సాహిత్యపరంగానూ, సంస్థాపరంగానూ, సాంకేతికంగానూ గణనీయమైన కృషి చేశారన్నది నిర్వివాదాంశం. పోతన ఖతి, RTS, ఇంగ్లీషు లిపిలో రాసిన దానిని తెలుగు లిపిలోకి మార్చే పద్మ , ఈమాట అంతర్జాల పత్రిక, మొదలైనవన్నీ అమెరికాలో ఉన్న తెలుగువారి చొరవ, చలవల వల్ల పుట్టినవే కదా?

*** * ***

అఫ్సర్

అమెరికా వచ్చాక రాసిన రచనల్లో నా మటుకు నేను qualitative గా తేడా వచ్చిందని అనుకుంటున్నా. ఇబ్బందుల మాటకి వస్తే, సృజనాత్మకంగా ఏం రాయాలీ, ఎలా రాయాలీ అన్న ముఖ్యమైన ఇబ్బంది మొదటి నించీ వుంది. ఇక్కడికి వచ్చాక ఇంకో కొత్త ఉనికి కూడా తోడవ్వడంతో ఈ కోణం నించి రాయడంలో ఇంకా అంత సౌకర్యంగా లేదు.

వలస అన్నది నా కవిత్వంలో మొదటి నించీ చెప్తూనే వున్నాను. ఇక్కడికి వచ్చే ముందు 2000లో వచ్చిన నా కవిత్వ సంపుటి పేరు “వలస”. పదేళ్ళ తరవాత వచ్చిన పుస్తకం “ఊరి చివర” ఈ రెండీటిలోనూ వలస వేదన వుంది. ఇప్పుడు నేను రాస్తున్న కవిత్వంలో గానీ, కథల్లో గాని ప్రవాస జీవితం ఎక్కువగా కనిపిస్తోంది, ఇక్కడి జీవితం కొంచెం కొంచెంగా అర్థమవుతూ వుంది కనుక!

వాస్తవ పరిస్థితి మనం అనుకున్నంత, పైకి కనిపిస్తున్నంత తేలిక కాదని అర్థమయ్యాక రాయడం కష్టమవుతుంది. వచనంతో పోల్చినప్పుడు కవిత్వంలో ఇది కొంత తేలిక. ఎందుకంటే, కవిత్వం ప్రధానంగా ఉద్వేగ కళ. కథలో ఆలోచన కూడా ముఖ్యం కాబట్టి, కథల్లో ఈ ప్రయత్నం అంత బలంగా కనిపించడం లేదని అనుకుంటున్నా.

ముఖ్యంగా అమెరికన్ కవిత్వమూ, కథానికలు నా ఆలోచన పరిధిని పెంచాయి. ఇక్కడి కవిత్వంలో వుండే ease, కథనంలోని వైవిధ్యం నాకు నచ్చుతుంది. యూనివర్సిటీలో సాహిత్య పాఠాలు చెప్పాలి కాబట్టి సాహిత్య సిద్ధాంతాలు కూడా చదవక తప్పదు. కాని, నేను ఎక్కువగా కవిత్వమూ కథలే చదువుతాను. నా విద్యార్థులలో భిన్న దేశాల వాళ్ళు వుండడం వల్ల వాళ్ళ నించి కూడా ఆయాదేశాల సాహిత్య చర్చలు చేస్తుంటాం. నిజానికి ఈ చర్చల్లో ఎక్కువ నేర్చుకుంటాను. ఇవన్నీ చదువుతున్నప్పుడు/ వింటున్నప్పుడు మన సాహిత్యం ఇంకా నిర్దిష్టతని అందుకోవాలని అనిపిస్తుంది.
ఇక అంతర్జాతీయ పటం అంటారా? అది నన్ను భయపెడ్తుంది, అంత దూరం ఆలోచించ లేను. కాబట్టి, నా పటం మీద నేను హాయిగా కదులుతూ వుంటే చాలు అనుకుంటా.

తెలుగు సాహిత్యానికి సంబంధించి డయాస్పోరా రచయిత అంటూ వొక ఇంకా విడిగా ఏర్పడ్డదో లేదో ఇంకా స్పష్టంగా తెలియడం లేదు నాకు. కాని, ఇప్పుడు రెండు దేశాల మధ్య రాకపోకలు, సాంస్కృతిక సాహిత్య రాకపోకలు కూడా పెరుగుతున్నాయి. ఈ బంధం ఇప్పుడు చాలా విలువైంది. తెలంగాణా ఉద్యమం వల్ల ఈ విషయం ఇంకా స్పష్టంగా అర్థమైంది అనుకుంటున్నా. ఆ ఉద్యమ ప్రభావం ఈ మధ్య అమెరికా తెలుగు సాంస్కృతిక రంగంపైన బాగా పడింది అనుకుంటున్నా. లేకపోతే, బతుకమ్మ ఆట అనేది వొకటి వుందని అయినా ఇక్కడి వాళ్లకి తెలిసే అవకాశం లేదు కదా?! అమెరికా తెలుగు రచయితలు ఈ నిర్దిష్ట వాస్తవికతని ఇంకా బాగా అర్థం చేసుకోవాల్సిన అవసరం వుంది. లేకపోతే, వాళ్ళు ఈ కాలంలో నిలబడలేరు.

మన ప్రధాన సమస్య ఏమిటంటే, అస్తిత్వ గుర్తింపు మనకి అంతగా తెలియదు. వొకే సమయంలో భిన్న అస్తిత్వాలు ఉంటాయన్న చైతన్యాన్ని వొప్పుకోడానికి మన సాహిత్య జీవులు ఇప్పటికీ సిద్ధంగా లేరు. Multi-culturalism, diasporic identity అనేవి సిద్ధాంతాలు కావు, అవి జీవన వాస్తవికతలు అనే కనువిప్పు మనకి కలగాలి.

అలాగే, తెలుగు నాట వస్తున్న మార్పులూ, ఉద్యమాలు కూడా ఇక్కడి రచయితల ఆలోచనల్లో భాగమైనంత బలంగా రచనల్లో కాలేదని నేను అనుకుంటున్నా. ఆ కారణంగా మన డయాస్పోరా సాహిత్యం ఇంకా abstract గానే వుంది.

చాలా మంది వున్నారు. కొన్ని పేర్లు అంటూ చెప్పడం కష్టం. నాకు లాటిన్ అమెరికన్, ఆఫ్రికన్ అమెరికన్, మిడిల్ ఈస్ట్ రచయితలు ఎక్కువగా నచ్చుతున్నారు. వాళ్ళ సినిమాలు కూడా నేను ఎక్కువ చూస్తూ వుంటాను. సంఘర్షణ వున్నచోటే మంచి సాహిత్యం పుడ్తుంది అని వీళ్ళు నిరూపిస్తున్నారు. బహుశా, వీళ్ళకి సరిసమానమైన సృజన చేయగలిగిన శక్తి మన తెలంగాణా, సీమ, ఉత్తరాంధ్ర రచయితలకు వుందనుకుంటున్నా.

ఇంకా చాలా దూరం ప్రయాణం చేయాలి డయాస్పోరా తెలుగు రచయితలు. ఇప్పటికీ ఇక్కడి రచనల స్థాయి వొక వొరవడిని అందుకోవడం లేదు. డయాస్పోరా జీవితంలో చాలా ముఖ్యమైన దశ –integration. ఇక్కడి వాతావరణంలో లీనమైపోవడం! అది మిగిలిన దేశాల వాళ్ళు సాధించినంత ప్రభావవంతంగా మనం సాధించలేకపోతున్నాం. చివరికి పాకిస్తానీ రచయితలు కూడా ఈ విషయంలో మన కంటే ముందే వున్నారు. ప్రవాస రచయితగా తనని తాను ఊహించుకోగలగడం తెలుగు రచయితకి కొంచెం కష్టమైన ప్రక్రియ. ప్రవాస అనుభవం భిన్నమైనది అనే మౌలిక భావన నుంచి ఇది మొదలు కావాలి. ఆ భిన్నత్వాన్ని చూడాలంటే, మన లాగే పుట్టిన నేలని విడిచి వచ్చిన వాళ్ళు కొత్త చోటులో ఎలా సంఘర్షిస్తున్నారో అర్థం కావాలి. మనం మనవాళ్ళతో కాకుండా, నల్లవాళ్ళతో, మెక్సికన్లతో, ఇక్కడ వున్నా భిన్న దేశాల భిన్న సంస్కృతుల వాళ్లతో కలసిపోగలగాలి. అది ఇంకా మనకి అలవాటు కావడం లేదు.

*** * ***

శంకగిరి నారాయణస్వామి (కొత్తపాళీ)

నేను ముఖ్యంగా కథలు రాస్తుంటాను. పడిన, పడుతున్న ముఖ్యమైన ఇబ్బంది తెలుగు భాష దైనందిన జీవితంలో లేకపోవడంతో అర్ధవంతమైన ఒక చక్కటి వాక్యం రాయడానికి మూడు చెరువుల నీళ్ళు తాగినంత శ్రమ అవుతున్నది. కానీ ఆ మాత్రం శ్రమపడి రాస్తున్నందుకు, భాష, శైలి బావున్నాయని పది మందీ మెచ్చుకున్నారు. So, I guess it is worth the effort. పదేళ్ళకి పైన కథలు రాయడం, ఇరువైపులా సాహిత్యకారులైన మిత్రులతో ముచ్చటించడంలో గ్రహించిన ఇంకొక విషయం అక్కడ ఉంటున్న వారికి అమెరికా రచయితల రచనలను గురించి పెద్దగా ఆసక్తి లేదు. ఉండాలని ఆశించడం కూడా మన వేపునుంచి బహుశా అత్యాశేమో.

వాస్తవ పరిస్థితుల్ని సాహిత్యీకరించడం అంటే మీ ఉద్దేశమేవిటో నాకు సరిగ్గా అర్ధం కాలేదు. నేణు రాసేది ఫిక్షను, అంటే కల్పితం. కానీ ఫిక్షను కూడా నిజజీవితంలోంచే పుడుతుందనీ, అందులోనూ అమెరికా ప్రవాసాంధ్రుల కథల్ని మనమే రాసుకోవాలనే రెండు బలమైన ఆలోచనలతో నేను రాస్తున్నాను. వాస్తవ పరిస్థితుల్ని సాహిత్యంలో పెట్టడం అంటే న్యూస్ రిపోర్టులు రాయడం కాదు కదా. సాహిత్యం పుట్టాలంటే చుట్టుతా ఉన్న వాస్తవ పరిస్థితుల్ని గురించి లోపల ముందు మథనం జరగాలి, అప్పుడూ కదా .. వెన్నో, హాలాహలమో, అమృతమో పుడితే ..

నేను ఒక్క అక్షరం కాగితమ్మీద పెట్టే ముందే ప్రసిద్ధులైన వివిధ అంతర్జాతీయ రచయితల ఫిక్షను చదివాను ఇంగ్లీషులో. ముఖ్యంగా కథానిక పరిణామంలో తెలుగు కథ చాలా కుంచించుకు పోయింది అనిపిస్తుంది. అమెరికా కథకులు కథానికని మనం చూసేదానికన్న చాలా భిన్నంగా చూస్తున్నారు. నా కథలు అంతర్జాతీయ స్థాయిలో ఉన్నాయి అని చెప్పుకోగలిగే స్థాయి కానీ గర్వం కానీ నాకు లేవు. కానీ జంపా లహిరి ఇంటర్ప్రెటర్ ఆఫ్ మాలడీస్ సంపుటిలో ఎ టెంపరరీ మేటర్ లాంటి కథలు కొన్నైనా రాయగలనని ఆశగా ఉంది.

చాలా తక్కువ.

కథానిక రచనకి సంబంధించి .. లేదనే చెప్పాలి. చదివినప్పుడు ఆస్వాదించిన రచనలూ, రచయితలూ రాస్తూ పోతే చాలా పెద్ద జాబితా అవుతుంది.

ఇది చాలా పెద్ద ప్రశ్న. మిగతా డయాస్పోరా రచయితలు అందరూ ఏమి చేస్తున్నారు, ఏమి రాస్తున్నారు అని నేను పరిశీలన చెయ్యలేదు. మూలాలను కాపాడుకోవటం అంటే ఏమిటి? మొన్న మొన్నటి దాకా కూడా అమెరికా తెలుగు రచయితలు విడిచి వచ్చిన దేశం/ఊరు/మనుషుల మీద బెంగతో నాస్టాల్జియా రచనలే ఎక్కువగా చేశారు. అక్కణ్ణించి ఇక్కడ సంసారం నిర్వహించడం, పిల్లల్ని పెంచడం, కొద్దిగా పిల్లల పెళ్ళిళ్ళు – ఇలాంటివి కథా వస్తువులయ్యాయి. విస్తృతమైన ప్రవాస జీవితానుభవాన్ని సాహిత్యంలో పట్టుకోవడంలోకి ఇంకా ఇప్పుడిప్పుడే అడుగుపెడుతున్నామని అనుకుంటున్నా.

మరికొంతమంది ప్రవాస రచయితల అనుభవాలు ఆగస్ట్ సంచికలో చదవండి…

(మొదటి ముద్రణ: 13వ ఆటా మహాసభల జ్ఞాపక సంచిక, జూలై 2014)

లోపలి ప్రయాణాలూ సాహసయాత్రలే!

వాకిలి — Thu, 16 May 2013 19:29:30 +0000

Flash upon that inward eye
Which is the bliss of solitude.

టీనేజీ ఉరుకుల పరుగులలో ఈ వాక్యం మొదటి సారి విన్నప్పుడు ఆ solitude గానీ, ఆ inward eye గురించి గాని నాకు పెద్దగా తెలియదనే చెప్పాలి. కానీ, ఆ వాక్యం విన్నాక Wordsworth గురించి ఇంకా తెలుసుకోవాలనిపించింది. బాహ్యజీవితం అంత హుషారుగా అనిపించని ఆ కాలంలో నేను Wordsworth చేతివేలు పట్టుకొని ఏవేవో వూహారణ్యాల్లో దారి తప్పే వాణ్ని, అతనే చెప్పిన ఆ inward eye మెరుపులు చూపుల్ని వెలిగిస్తూ వుండగా!

నిజమే, జీవితం ఎవరికీ సాఫీగా వుండదు. పోనీ అని, సూఫీగానూ వుండలేం! కుదుపులు వుంటాయి, వొళ్లు కదుము కట్టే దిగుళ్లూ వుంటాయి. కానీ, వాటిని కూడా ఉత్సాహంగా తీసుకునే శక్తి సంపాదించుకుంటే…అప్పుడేం చేస్తుందీ పాడు బతుకు?!

అలా ఉత్సాహంగా తీసుకునే శక్తి వూరికే రాదు, inward eye తో మన లోపలి లోకాల్లోకి ప్రయాణాలు చేస్తున్నప్పుడే అది సాధ్యం! ఈ లోప్రయాణం ఎలా వుంటుంది? నిజంగా ఈ ప్రయాణానికి మనం ఎప్పుడేనా సిద్ధంగా వుండగలమా? వున్నా, ఆ ప్రయాణం తుదకంటా వెళ్లగలమా? వెళ్ళినా తిరిగి రాగలమా? రాగలగినా అంతకు ముందులాంటి జీవితాన్ని జీవించగలమా? ఇవి తేలికగా అనిపించే గట్టి ప్రశ్నలు. సమాధానాలు ఎవరిదగ్గిరా సిద్ధంగా వుండవు, సిద్ధంగా వున్న సమాధానాలు ఎవరినీ సమాధాన పరచలేవు. ఎందుకంటే, ఎవరి ప్రయాణం వాళ్ళదే! ఎవరి అనుభవం వాళ్ళదే! కానీ, అనుభవమున్న ఇంకో పూర్వయాత్రికుడు కొన్ని వెలుగురేఖలు చూపించవచ్చు. వేలు పట్టి నడిపించకపోయినా, ముందుకు నడిపించే వొక సంకేతాన్ని అందించవచ్చు. ఇలాంటి వొక సంకేతశిల్పి సాయికిరణ్! గత నెల రోజులుగా ఈ శిల్పి చెక్కిన వొక ‘అంతర్యాన’ చిత్రపటం చేతుల్లో పెట్టుకొని నేను గడిచివచ్చిన కొన్ని దారుల్ని చూపించాలని ఇక్కడ నా ప్రయత్నం. ఇది కేవలం నా దారి, నా ప్రయత్నం. మీ మీ ప్రయాణాలకు వాటి దిగుళ్ళకీ నేను ఏ రకంగానూ పూచీపడడం లేదు.

ఎక్కడయినా వొంటరిగా ప్రయాణానికి వెళ్ళేటప్పుడు వొకట్రెండు పుస్తకాలూ, కొన్ని ఆలోచనల్ని తోడు తీసుకెళ్ళడం నాకు అలవాటు. పోయిన నెల Raleigh-Durham వెళ్తూ, సాయికిరణ్ కవిత్వం ‘అంతర్యానం’ తోడు దొరికింది. ఇక ఆలోచనలు బోలెడు!

ప్రయాణం మొదలయిన కొద్ది సేపటికి ఆకాశ మార్గంలో విమానం కొన్ని మబ్బుల్లో చిక్కుకుంది. తలెత్తి చూస్తే మబ్బులు హడావుడిగా పరుగులు తీస్తున్నాయి. మబ్బుల మెట్ల మీంచి కిందికి దిగే ప్రయత్నంలో వుంది విమానం. అప్పుడు వొక్క కుదుపు ఇచ్చింది విమానం, వొక్కసారిగా రెండు మూడు మెట్లు దూకేసే అల్లరమ్మాయిలాగా! “ఎందుకింత తొందరా?!” అనుకుంటూ నేను అప్పటిదాకా నా లాప్ టాప్ లో చదువుతూ వున్న సాయికిరణ్ కవిత్వ పుస్తకాన్ని పక్కన పెట్టాను. కాసేపు నిబ్బరంగా వున్నాను కానీ, విమానంలోని అనౌన్సర్ ప్రకటనలూ, నా ఇరువేపులా ప్రయాణికుల కంగారూ చూసి నేనూ కాస్త కంగారు నటించక తప్పలేదు. అవును, నటనే! “ఏం ఈ మాత్రం కుదుపులు భరించలేమా?” అన్నది నా లోపలి పొగరుమోతు మోటు సమాధానం! ఆ సమాధానానికి లోపల్నించి సాయికిరణ్ వత్తాసు!

మబ్బుల రాపిళ్లకు
ఆకాశం
రంగు మార్చే లోపు
నీడ పొడవు
నిర్ధారించుకోవాలి.

అంటున్నాడు సాయికిరణ్. వూరికే అనడం లేదు, జీవితంతో చాలా పెద్ద లెక్క తేల్చుకోడానికి సిద్ధపడే ఇంత మాటా అంటున్నాడు. ఇలా అనడానికి సాఫీగా సాగే జీవితాన్నే కాదు, తట్టుకోలేని కుదుపుల్ని కూడా ఎన్నో చూసి వుండాలి సాయి. ఎంతో తట్టుకొని నిలబడితే తప్ప ఈ నిబ్బరపు పాఠం మనకి చెప్పలేడు కదా మరి! ఈ కాలపు కవిత్వంలో ఇదే సాయిమార్గం!

మీరు ఇప్పటికే ఈ పుస్తకం చూసి వుండకపోతే – వొక విషయం మీకు ముందే చెప్పాలి. ఈ పుస్తకాన్ని నేను వెనక నించి చదువుతున్నాను. ఇప్పుడు చెప్పిన కవిత ఈ పుస్తకానికి ‘ముగింపు.’ నాకూ సాయికి (?) కొన్ని సాధారణ అసాధారణ లక్షణాలున్నాయి. అందులో వొకటి: కవిత్వ పుస్తకాన్ని వెనక నించి చదవాలన్న తిక్క. అయితే, నేను వొకే పుస్తకాన్ని అనేక సార్లు చదివే అలవాటు వున్న వాడిని కాబట్టి, మొదటి సారి చదివినప్పుడు తిక్కగా వెనక నించి చదివి, రెండో సారి చదివేటప్పుడు చక్కగా ముందు పేజీ నించి చదువుతాను. ఈ అలవాటుకి కారణమేమిటంటే: నా మటుకు నాకు సస్పెన్సు తట్టుకునే శక్తి లేకపోవడమే! చివరికేమిటీ గొడవ అన్నది మొదలే తేలిపోయిందనుకోండి – సినిమా కవిగారెవరో చెప్పినట్టు- ‘మనసు కాస్త కుదుటపడతది.’ ఇలాంటి అసాధారణ లక్షణాన్ని సాయికిరణ్ చాలా అందంగా కవిత్వం చేశాడు ఇక్కడ –

పుస్తకంలా
విచ్చుకున్న ఆకాశం

ఎగురుతున్న కాగితంలా
సముద్రం

పాతుకుపోయిన కాళ్ళు
పెరుక్కోలేని చెట్టులా
నేను

ఎటు నుంచి చదవాల్సిన
పుస్తకం ఇది?

ఈ కవితలో మొదటి రెండు – ఆకాశమూ, సముద్రమూ(అంటే – పుస్తకమూ, కాగితమూ) చలనశీలమైనవి కవి దృశ్యీకరించిన ప్రకారం చెట్టు (అంటే, ‘నేను’) చలనరహితం. మామూలుగా చెట్టు చలనరహితం కాదు. కాళ్ళు పెరుక్కోలేని తనం వున్నప్పటికీ చెట్టు నిలువునా కదులుతుంది. అయితే, ఈ కవితని కేవలం ఈ వాచ్యార్ధాలలో తేల్చుకోలేం. ఈ కవిత ప్రకృతిలో మన ఉనికి కంటే కూడా ఎక్కువగా మొత్తంగా కవిత్వ అనుభవంలో లేదా జీవిత అనుభవంలో మన ఉనికికి సంబంధించింది. కవిత్వం అనే అనుభవ మంటపంలో కూర్చున్నప్పుడు మనం ఎక్కడా అన్న ప్రశ్నకి సమాధానం వెతుక్కునే కవిత ఇది.

ఆ కవిత చదువుతున్నప్పుడు అందులోని వాక్య సముదాయాలు రేపే సంచలనం ముందు మనం కాసేపు నిశ్చలనంగానే వుండిపోవాలి. తప్పదు. తను ఆ అనుభవాన్ని ఎటు నించి చూడాలన్నది కూడా సందిగ్ధమే. అదీ తప్పదు. కవిత్వంలోని రహస్యం ఏమిటంటే అది అనేకర్ధాల తలుపులు తెరుచుకోడానికి సిద్ధంగా వుంటుంది. వాటిని మనస్ఫూర్తిగా వొప్పుకోవడంతో సాయి ‘అంతర్యానం’లోని వొక చిక్కుముడి ఇట్టే విడిపోతుంది మనకి! ఈ పుస్తకంలోని ఏ కవితనయినా మీరు వొకసారి చదివి పక్కన పెట్టలేరు. ఆ వొకసారి చదివిన అనుభవాన్ని అలా జాగ్రత్తచేసుకుంటున్నప్పుడే సాయి ఇంకోసారి చదివింపజేసుకొని ఇంకో అనుభవద్వారాన్ని తెరుస్తాడు. అందుకే, నేను ఈ కవిత్వాన్ని ఆగి ఆగి చదివాను. ముందుకీ వెనక్కీ వెళ్తూ చదివాను. కానీ, ప్రతిసారీ ‘ఎటు నించి చదవాల్సిన పుస్తకం ఇది?” అన్న ప్రశ్న నాకు మిగిలిపోయింది. తమ్ముడు ఇక్బాల్ చంద్ ఈ కవిత్వాన్ని ‘ప్యూర్ పొయెట్రీ’ అంటున్నాడు. అలా అంటున్నప్పుడు ఆ purity ని తమ్ముడు ఎలా అర్థం చేసుకున్నాడో తెలీదు కానీ, నాకు మాత్రం ఈ పఠనం వల్ల కలిగే వొక స్వచ్చమయిన మెరుపు -పొద్దుటి కొద్దిపాటి వానలో తడిసిన ఆకు – మాదిరిగా అనిపిస్తుంది.

సాయి కవిత్వంలో ఇంకో అందం ఏమిటంటే: అది మన అనుభవ క్షేత్రంలోనే సంచరిస్తుంది. ఈ నలభై పైగా కవితల్లో ప్రతీదీ మన అనుభవమే; వొక వేళ మన అనుభవంలో లేని విషయం ఏదన్నా చెబితే, దాన్ని వెంటనే మన అనుభవంలోకి తీసుకు వచ్చే సరళమయిన మనసూ, నిండయిన భాషా సాయి దగ్గిర వున్నాయి. ఉదాహరణకి: ‘వలయాలు’ లాంటి కవితలు.

చినుకు పోట్లకి
ఛిద్రమయిన సెలయేరులా
నా వలయంలో
నేను తిరుగుతూనే వుంటాను
చీకటి తెలియని
రాత్రి కోసం.

చదవడానికి తేలికగా అనిపించే కవిత ఇది. కానీ, ఇందులో శబ్ద/ అర్థ వలయాలు చుట్టుకుంటూ వెళ్తే, భారతీయ తత్వశాస్త్ర చరిత్ర అంతా కనిపిస్తుంది. చదువరి మనసు/ ఆలోచన రెండూ ఎంత దూరం వెళ్తే అంత దూరం లాక్కు వెళ్ళడం మంచి కవిత్వ లక్షణాల్లో వొకటని నా నమ్మకం. సాయి కవిత్వంలో అలాంటి ఉదాహరణలు చాలా దొరుకుతాయి. వూరికే వొక్క సారి చదివినప్పుడు సాయి మంచి అనుభూతి శకలం పట్టుకున్నాడే అనిపిస్తుంది. కానీ, ఆ శకలాన్ని పట్టుకుని ముందుకు వెళ్తే, పెద్ద డొంక ఏదో కదులుతుంది. అయితే, ఇది ముళ్ళ డొంక కాదు. జీవితాన్ని కంటి ముందు దృశ్యంలా పరచి అర్థాలు వెతుక్కోమనే పూలూ ముళ్లూ రాళ్లూ కలిసిన దారి. ఈ విషయం ఇంకా స్పష్టంగా తెలియాలంటే మీరు సాయి రాసిన ‘అంతర్యానం’ కవిత రెండు మూడు సార్లు చదవాలి. ఇందులో నాకు బాగా నచ్చిన పంక్తి ఇది:

సందేహ సముద్రంలో
చంద్రుడినై
అలల రాపిడి మధ్య
కాసేపు అస్తిత్వం కోల్పోతా.

ఈ వాక్యం నేను నాలోని భిన్న మానసిక/ భౌతిక స్థితులకు అన్వయించుకుంటూ కనీసం అరడజను సార్లు చదువుకున్నాను. గాయమ్మీద లేపనం రాసే వేళ్ళల్లో వుండే శక్తి ఏదో ఈ వాక్యాల్లో వుంది.

కవిత్వ వాక్యం మీద సాయికి చాలా పట్టింపు. వొక్క అనవసరమయిన పదమూ పడకుండా రాసింది కన్నా చెరిపింది ఎక్కువ అన్న భావం గట్టిగా కలుగుతుంది మొత్తం కవిత్వం చదివాక! ఇలాంటప్పుడు కూడా పునరుక్తి/ recurring images దొరక్కపోలేదు. పుస్తకం, జ్నాపకం, మబ్బు…ఇవి లేకుండా సాయి కవిత్వం రాయలేడా అనిపించింది కొన్ని సార్లు! ప్రతి రచయితకీ కొన్ని hanging words వుంటాయని బుచ్చిబాబు ఎక్కడో రాశాడు; అంటే, రచయిత ఉద్దేశపూర్వకంగానో, నిరుద్దేశపూర్వకంగానో కొన్ని పదాలలో repeat అవుతాడు. సాయి ‘అంతర్యానం’లో కూడా అలాంటి పదాలు దొరుకుతాయి. కానీ, అవి పంటి కింద రాయిలా తగలకుండా చూసుకోవడం సాయికి తెలుసు. అయినా సరే, అలాంటి పునరుక్తి లేని పునర్యానం కోసం ఎదురుచూస్తున్నా.

ఇందాకటి పడవ

వాకిలి — Thu, 14 Feb 2013 21:20:10 +0000

ఆపలేనే ఎంకి ఈ పడవ ఇసురు
పాడలేనే ఎంకి పదములీ రొదలో..
-ఎంకి పాటల నించి…

1
వెళ్లిపోయాకే తెలుస్తుంది పడవ యిసురు!

ఆ మిగిలే నిశ్శబ్దంలో నీతో మాట్లాడాలనిపిస్తుంది ఇంకా,
దాటొచ్చిన అంతేసి సంద్రమూ
వొట్టి ఏటి పాయే కదా అనిపిస్తుంది
నీ మాటల్ని కలుపుకొని.

2
రాయడం ఆపేశాకే తెలుస్తుంది
గొంతులో అడ్డం పడిన గుండె రాపిడి
పెదవి కింద వొత్తిగిలిన అలల అలజడి.

రాయాలనిపిస్తుంది ఇంకా, వూపిరి తెగేలా.
ఇంతలో యీ కాగితాలూ లేఖలూ కురచనయి పోతాయి
నీ నిశ్శబ్దాన్ని తలచుకొని.

3
ఆ మలుపు దాటాకే నిజంగా కనిపిస్తావ్ నువ్వు
చూడాలనిపిస్తుంది ఇంకా ఇంకా, కంటి కొనలు సాగదీసి.

రాత్రీ పగలు నిద్రని వెలేసి నిప్పుకణికయిపోతుంది చూపు
నిన్ను తన రెప్పల్లో వొంపుకొని.

4
మాట్లాడేదేముంది అని నువ్వన్నప్పుడల్లా
ఈ మాటకి రేపు లేదు మాపు లేదని
నువ్వన్నప్పుడల్లా పసికూననై బెంగటిల్లిపోతానెక్కడికో,
నామీంచి నదినంతా బోర్లించినట్టు
నిలవనీరయి జారిపోతానెక్కడికో.

5
మాటిమాటికీ
నువ్వొదిలివెళ్ళిన ఆ అరకొర మాటల పడవలెక్కిదిగుతూ వుంటా
ఇందాకటి నీ మాటలు ఇంకా ఏ కొత్త అర్థాల వలయాలు చుట్టుకుంటాయో అని!
ఇందాకటి నీ వొంటిని తమకంగా తడిపిన నగ్న నదిలో
చేతులు చాచి చాచి ప్రతి నీటిబిందువూ వెతుక్కుంటా
తెగని వాంఛతో.

ఏదో వొక నీటిచుక్క
నీ నవ్వునో
నీ కంటి మెరుపునో దాచేసుకుందనే వెర్రిగా నమ్మేస్తూ.

6
మాటలెందుకని
ఎందుకంటావో ఎప్పుడూ నువ్వు!

అయితే, మాటల రేవులన్నీ చుట్టి వచ్చేశావా నువ్వు?

లేక,
‘ఉంగా…ఉంగా’ ల దగ్గిరే అంబాడుతున్నానా నేను?!

Abstract నుంచి concrete కి ఈ ముగ్గురి ప్రయాణం!

వాకిలి — Fri, 25 Jan 2013 01:00:47 +0000

1981 - రేవతీ దేవి కవిత్వ పుస్తకమూ, నాకు పదహారేళ్లూ వొక్క సారే వచ్చాయి!

ఇవి రెండూ వొక్క సారే జరగడం యాదృచ్ఛికమే కానీ, ఆ యాదృచ్చికత ఆ తరవాతి అనేక అనుభవాలకు మొదలుగా మారడం మాత్రం ఆశ్చర్యంగా వుంటుంది. కానీ, అలాంటి వొక యాదృచ్చికతకి కొనసాగింపు వూరికే జరగదు, ముఖ్యంగా కవిత్వం విషయంలో! ఆ పదహారేళ్ళ వయసు దాటిన తరవాత నా పాతికల్లోనూ, నా ముప్పయిల్లోనూ, నలభయిల్లోనూ ఎన్ని సార్లు రేవతీదేవి కవిత్వం చదివానో లెక్కలేదు. కానీ, చదివిన ప్రతిసారి నా పదహారేళ్ళప్పటి ఆ పఠన అనుభవమే పునరుక్తి అయినట్టుగా అనిపించింది నాకు!

ఎందుకు రేవతీదేవి నా మనసులో ఇంత గాఢంగా నిలిచిపోయింది?

కవిత్వం మన మీద ప్రభావం చూపించడానికి కేవలం కవిత్వ కారణాలే పనిచేయవు. మన వ్యక్తిగత జీవితమూ, బయటి అనుభవాల్ని మన సొంతం చేసుకోగలిగిన తనమూ – ఈ రెండూ బలంగా కవిత్వాన్ని మనకు సన్నిహితం చేస్తాయి. అందుకే, ప్రతి పఠన అనుభవమూ మన జీవన సందర్భం వల్ల పూర్ణవలయం అవుతుంది.

ఆ పదహారేళ్ళప్పుడు రేవతీదేవి కవిత్వం చదవడం వొక్కటే కాదు, నా వ్యక్తిగత జీవితంలో ఇంకా చాలా జరిగాయి. సాహిత్య పత్రిక పెట్టాలని నాన్నగారు పెట్టిన ప్రెస్ దివాళా తీసింది, వ్యాపారం చేయలేని ఆయన నిజాయితీ వల్ల మేము లక్షలకొద్దీ అప్పుల్లోకూరుకుపోయాం. ఏడాది కిందటే పెళ్ళయిన అక్కయ్య అత్తారింటి బాధలు పడలేక ఇల్లు చేరింది, ఆ పెళ్లికయిన అప్పు కూడా తీరకుండానే! దీంతో ఎప్పుడూ అందరినీ నవ్విస్తూ నవ్వుతూ తిరిగే అమ్మ ముఖమ్మీద ఆ నవ్వు చెరిగిపోయింది. నిరంతరం వచ్చీ పోయే సాహిత్య మిత్రుల మధ్య సంతోషంగా కవిత్వ కబుర్లు చెప్పుకుంటూ వుండిన నాన్నగారు సాహిత్యానికి నెమ్మదిగా దూరం జరగడం మొదలయ్యింది. వీటన్నిటి మధ్యా, బయటి విషాదాలు కొన్ని –‘నీకు ఆడ పేరు భలే పెట్టార్లే…అఫ్సర్ ఏక్ లడ్కీ హై!” అంటూ ఎప్పుడూ నన్ను ఆట పట్టిస్తూ నవ్వుతూ తుళ్లుతూ మా ఇంట వొక కెరటంలా రివ్వు రివ్వున తిరుగాడిన అనీస్ అనే మా పొరుగింటి అమ్మాయి వున్నట్టుండి ప్రాణం తీసేసుకుంది. ఇప్పటికీ తెలీదు అనీస్ ఎందుకు ఆత్మహత్య చేసుకుందో! ఇలా అనేక దుఖాల మధ్య చిక్కుకొని మా ఇల్లు వొక విధంగా శేషేంద్ర శర్మ ఏదో పాటలో రాసినట్టు ‘విఫలమయిన కోర్కెలు వేలాడే గుమ్మంలో..” అన్నట్టే కనిపించేది. వొక ఏడాది పాటు ప్రతి మనిషీ వొక failure symbol లాగా కనిపించే వాళ్ళు. ‘పదహారేళ్ళకు ఆ ప్రాయం చేసే చిలిపి పనులేమీ’ నా అనుభవంలో కనీసం వూహించనయినా వూహించే స్థితి లేదు. ఇంత చీకటిని తట్టుకోలేక, వొక్క చిరునవ్వు దీపం కూడా వెలిగించలేక కాలేజీ నించి రాగానే నేను వొక పుస్తకం పట్టుకుని మా వీధి చివరి నరసింహ స్వామి కొండ (రోజూ రెండు వందల మెట్లు ఎక్కడం/ దిగడం) ఎక్కి వో చెట్టు కింద కూర్చొని పుస్తకం చదువుతూనో, ఏదో ఆలోచిస్తూనో గడిపేవాణ్ణి. ఎవరినీ కలవాలనిపించేదీ కాదు.

ఆ స్థితిలో నా మనసు మూలమూలల్ని వెలిగించింది రేవతీదేవి కవిత్వం. కనీసం వొక ఏడాది పాటు ఆమె కవిత్వం చదువుతూ, మననం చేసుకుంటూనే గడిపేశాను. కవిత్వం వొక థెరపీ అయితే, వొక catharsis అయితే, మన నిట్టూర్పులు వినే వొక నేస్తం అయితే, మనతో మనమే మాట్లాడుకుని, ధైర్యం చెప్పుకునే ఆత్మీయ హస్తమయితే అలాంటి పనులన్నీ ఆ దశలో రేవతీదేవి కవిత్వం నాకు చేసి పెట్టింది.

అన్నిటికంటే ముఖ్యంగా, అసలు కవిత్వంలో abstractness ని concrete గా ఎలా చెప్పాలో నాకు రేవతీదేవి వాక్యాలే నేర్పాయి. ఆ విధంగా నాలోపల గూడు కట్టుకుంటున్న వొక abstract దిగులు నించి అవి నన్ను విముక్తుణ్ణి చేశాయి. వొక కవి తన దగ్గిర వున్న పిడికెడు మాటలతో గుప్పెడు గుండె గుట్టు ఎలా చెప్పగలదో, అసలు మనసు చిత్రం గీస్తే అది ఎలా వుంటుందో నేర్పింది కూడా ఆమె కవిత్వమే!

దిగులు
దిగులుదిగులుగా దిగులు
ఎందుకా
ఎందుకో చెప్పేవీలుంటే
దిగులెందుకు?

అన్న ఎరుక నాలో కలిగించి చాలా అనుభవాలు భాషలో వొదగవు అని ముమ్మాటికీ చెప్పే కవిత్వం ఆమెది. వొక అనుభవాన్ని కాన్వాస్ మీద రంగులుగానో, అక్షరాలుగానో పరుస్తున్నప్పుడు ఆ కాన్వాస్, ఈ అక్షరాలూ రెండూ ఎంత పరిమితమయిన ప్రపంచాలో మనకి ఇట్టే తెలిసిపోతుంది. రేవతీదేవి మాటల్లో :

తన అక్షరాలు
అవటానికి
అవీ ఆ మురికి నిఘంటువులోవే గానీ
అదేమిటో వాటి రూపే మారిపోతుంది
తన పెదాల మీంచీ చేతుల్లోంచీ జారే సరికి…

తన అక్షరాలు పదబంధాలు
తేనెలా మంచులా వెన్నెలలా
అవసరమైతే అగ్నిశూలాల్లా
తన అక్షరాల పదబంధాలు
తనలాగానే.

జీవితంలో రెండు రకాల అనుభవాలు వుంటాయని నాకు అనిపిస్తుంది. వొకటి: కొలమానాలు వుండేది (measurable facet of experience), రెండు: కొలమానాలు లేనిది( immeasurable facet of experience ). కొలమానాలు వున్న అనుభవం చెప్తున్నప్పుడు అది concrete గా వుంటుంది. కొలమానాలు లేని అనుభవం చెప్తున్నప్పుడు అది abstract గా వుండక తప్పదు. రేవతీదేవి కవిత్వంలో ఈ రెండీటీ మధ్య వొక సందిగ్ధ ప్రయాణం కనిపిస్తుంది. ఆ రెండీటీ మధ్య వంతెన కట్టుకుంటూ రేవతీ దేవి abstract-concrete-abstract అనే triangle లోంచి కవిత్వాన్ని చదివే అలవాటు చేసింది నా మటుకు నాకు!

మళ్ళీ ఇన్నేళ్ల తరవాత ఇప్పుడు ఆ పరస్పర విరుద్ధ కోణాల మధ్య సమతూకం సాధిస్తున్న కవిత్వాన్ని వింటున్నాం. ఇలాంటి కవిత్వ శిల్ప సామర్ధ్యం సాధించిన కవయిత్రులలో ఇద్దరి గురించి ఈ సారి మాట్లాడుతున్నాను.

ఈ కవయిత్రుల గురించి మాట్లాడుతున్న ఈ క్షణాన ఎప్పుడో 1979లో కవిత్వం రాసి, చాలా మౌనంగా, ఎలాంటి చడీ చప్పుడూ లేకుండా అభివ్యక్తి స్వేచ్చకి రెక్కల్నిచ్చి వెళ్ళిపోయిన రేవతీదేవిని తలచుకోకుండా వుండలేకపోయాను. ఈ ఇద్దరు కవులు రేవతీదేవిని చదివి వుండకపోవచ్చు. వీళ్ళ ఇప్పటి కవిత్వ శైలి మీద రేవతీదేవి ప్రభావం ప్రత్యక్షంగా ఏమీ వుండకపోవచ్చు. కానీ, ఈ ఇద్దరి వాక్యాల నిర్మాణమూ, అభివ్యక్తి ధారలో రేవతీదేవి వొక అంతర్ గంగా ప్రవాహం.

పొగమంచుని తాకిన
పొద్దుటెండలోని మెత్తదనం…

నల్లని వర్షపు రాత్రులలో
తడితడిగా మునకలేసిన మోహాలు…
తుంపులు తుంపుల జ్ఞాపకాలూ…
గాఢమైన దిగుళ్ళూ…

మనసు పట్టక.. దేహపు అంచుల్ని దాటేసి
నింపాదిగా ప్రవహించే భావాలెన్నో!
తెల్సిన అక్షరాలు మాత్రం గుప్పెడే!!

ఈ వాక్యాలు నేరుగా రేవతీదేవికి కొనసాగింపు లాగానే అనిపించాయి మొదటి సారి చదివినప్పుడు- ఈ కవిత చదివిన తరవాతనే నాకు ‘నిషిగంధ’ నిజంగా పరిచయమయింది. ఈ కవిత తరవాత ఆమె ఇతర కవితల్ని వెతుక్కుంటూ వెళ్లినప్పుడు, ఆమె బ్లాగు(‘మానస వీణ’) నాకు కొత్త కవిత్వ స్వరాన్ని వినిపించింది. నిషిగంధ (కిరణ్మయి యలమంచిలి) నిజానికి వొక abstract painter తన కవిత్వంలో! ఈ అనుభూతికి ఆకారం ఇవ్వలేము అనుకున్న abstract వస్తువుని తీసుకుని, దానికి వొక concrete రూపం తొడిగే పదచిత్రకారిణి నిషిగంధ. పైన ఉదాహరించిన పంక్తుల్ని చదివినప్పుడు ఈ విషయం స్పష్టంగా తెలిసిపోతుంది మనకు! వొక ప్రతిభావంతురాలయిన చిత్రకారిణి తన రంగుల చిటికెన వేలు మనకిచ్చి వొక అనుభవ మహారణ్యంలోకి దారితప్పకుండా నడిపించుకు వెళ్తున్నట్టు కవిత అంతా అలవోకగా నడిపిస్తుంది నిషిగంధ. మచ్చుకి వొకటి:

ఆకాశదీపాలన్నీ వెలిగాక

నీ ఆనవాలేదో
తలుపు తోసుకుంటూ చుట్టుముడుతుంది..

కళ్ళూ కళ్ళూ కలవగానే
సిద్ధంగా ఉన్న సగం నవ్వు
పెదవులపైకి జారుతుంది…
అలసట జతగా తెచ్చుకున్న అసహనం
మాటల్ని ముక్కలు చేసి విసిరేస్తోంది..

ఈ కవిత చదువుతున్నప్పుడు దాన్ని వెంటనే నేనొక పెయింటింగ్ లోకి తర్జుమా చేసుకున్నా. నిషిగంధ బ్లాగులో మొత్తం కవిత్వమే వుంటే ఎంత బాగుణ్ణు అనిపించేలా వొక్క రోజులో ఆమె కవితలన్నీ చదివేశాను. వొక్క వాక్యంలో ఆమె కవిత్వ విజయాన్ని గురించి చెప్పాలంటే: ప్రతి కవితలోనూ వొక కొత్త చిత్రాన్ని ఆవిష్కరిస్తూనే, తన/మన మనసులోని అవ్యక్త భావాలకు ఫ్రేమ్ కట్టే ప్రయత్నం చేస్తుంది నిషిగంధ. వొక ఇంప్రెషనిస్ట్ చిత్రశిల్ప రహస్యం ఇది.

కవిత్వం మన బౌద్ధికమయిన జ్నానానికి అతీతంగా ప్రయాణిస్తుంది. మేధస్సుకి భిన్నమయిన intuition కవిత్వ వాక్యాల్ని ముందుకు నడిపిస్తుంది. Kenneth Burke అంటాడొక చోట: the poem is something extra, something by nature beyond the reach of a purely critical rationale; hence, in the intuiting of it, there is always something which the critical treatment cannot equal. నిషిగంధ గీసిన ఈ చిత్రాల్ని చదివేటప్పుడు మనలోపలి ఆ intuitive power పెరుగుతుంది. ఆమె కవితల చివరి వాక్యాలన్నీ – దాదాపు అన్నీ – ఆ intuitive power ని కాపాడుకోవలసిన అవసరాన్ని మనకి చెప్తాయి.

ఉద్వేగం వున్న చోటనే కాదు, కాస్త లోతయిన భావాలు సంచరించే చోట కూడా abstractness వుంటుంది. నిషిగంధ కవిత్వం వొక impression ని మనసులో తడి అడుగు జాడలా ముద్రపడేట్టుగా చెప్తే, జయశ్రీ నాయుడు కవిత్వం అదే ఉద్వేగాన్ని ఇంకా కొన్ని మెట్లు పైకి ఎక్కించి, ఆ ఉద్వేగాన్ని వొక sublime power గా మారుస్తుంది. అలా కొన్ని మెట్లు ఎక్కి మాట్లాడినప్పుడు ఆ దూరం వల్ల కవిత్వంలో minute details జారిపోతాయి. అయినా సరే, జయశ్రీ కవిత్వం చదవడం మొదలెట్టాక మనం ఇంకో అనుభవ లోకంలో కళ్ళు తెరుచుకుంటాం. Details ని దాటి వెళ్ళే వొక విహంగావలోకనంలా వుంటుంది జయశ్రీ కవిత్వం చదవడం! జీవితం విలువని అతిపదిలంగా చెప్పాలన్న తపన ఆమె వాక్యాల్లో కనిపిస్తుంది. వొక్క మాటలో చెప్పాలంటే ఉన్నతీకరించబడిన ఉద్వేగం జయశ్రీ కవిత్వం.

రోజులెన్నో వస్తుంటాయి వెళ్తుంటాయి…
జీవితాన్ని మలుపు తిప్పే ఘడియల్ని యే రోజు మోసుకొస్తుందో

యే రూపం ఆ నవ్వుల్ని ఎదురు తెస్తుందో..
చెరిపేసి పాతను కొత్తదనపు కౌగిలి అవుతుందో..

ఆ రోజు వరకూ తెలీదు..
కరగని మంచు కూడా అరనిమిషంలో ఆవిరయ్యే
ఆర్ద్రతల్ని అద్దే తోడవుతుందని

కలల వరకూ వెంటొచ్చి
గుండెకు గీతాన్నిచ్చి
గుప్పిట్లో వెలుగై ఇమిడిపోతుంది…

ఇక రొజులై క్షణాలూ
జ్ఞాపకాల జాజులూ
కళ్ళకు సీతాకోక చిలుకల పాటలూ!

ఈ వాక్యాల వెనక వున్న వుద్వేగాన్ని మనం వూహించుకోవాల్సిందే కానీ, తన వ్యక్తీకరణలో ఆ వుద్వేగాన్ని రానివ్వకపోవడం జయశ్రీ బలమూ బలహీనత కూడా! అనేక అనుభూతుల సారం వడగట్టిన తరవాత పొదుపుగా వాడిన కొన్ని వాక్యాల సమూహం ఆమె ఈ కవిత్వం. ఇది ఇప్పుడు రాస్తున్న ఇతర కవులకు చాలా భిన్నమయిన దారి. వొక అనుభూతి మీద దృష్టి నిలిపి, ఆ అనుభూతి చిత్రపటాన్ని ఉద్వేగ తీవ్రతతో విస్తరించి చెప్పడం ఇప్పటి ఎక్కువ మంది లో కనిపిస్తుంది.

కవయిత్రిగా జయశ్రీని నడిపించే శక్తి ఏమిటా అని ఆమె కవిత్వం అంతా చదివాక ఆలోచిస్తే, బుద్ధిజీవిగా, కవిగా జయశ్రీ సంచరించే ప్రదేశాలే భిన్నమయినవని అనిపించింది. సహనంతో నిండిన వొక కరుణా, చిన్న అంశాన్ని కూడా వొక vision లోంచి చూసే అంతర్వీక్షణం, మహా పొదుపుగా వాడే మాటలూ… ఇదీ ఆ భిన్నమయిన కవిత్వ ప్రదేశం.

ప్రేమ నీరెండలా పరుచుకుంది..

ఇద్దరి మధ్యా నిశ్శబ్దంలో… ఒక్కర్నే చూశాం

—-

ఒక్కొక్క క్షణాన్నీ.. పేని
గుజ్జనగూడు కట్టాను..

యెలా కదిలి పోయాయో తెలీదు..
చూపుల మర్మాలూ..
మూగగా మాట్లాడిన స్పర్శలూ

వెన్నెల్లా మంద్రంగా కనిపించిన నీ ఆర్ద్రత..
దూరాన్నుండే కౌగిలించావు..

ఈ కవితలో వొక అనుభూతిని నిర్దిష్టమయిన పదచిత్రాలతో జయశ్రీ అల్లిన నిర్మాణ సంవిధానం ఆమెలోని ఉద్వేగ తీవ్రతని చెప్తూనే, ఆ ఉద్వేగాన్ని వాక్యాల్లో పొదిగే బాలన్సు ని చూపిస్తాయి. ఈ కవితలో ఇద్దరే పాత్రధారులు. కానీ, జయశ్రీ ఇతర కవితల్లో ‘నువ్వు’ ‘నేను’ అనే పాత్రలే కాకుండా, ఇతర పాత్రలు అనేకం వుంటాయి. ఆ మాటకొస్తే, సమూహం కూడా ఆమెకు వొక పాత్రే! సమూహంలోని భిన్న వ్యక్తిత్వాల వైవిధ్యాన్ని జయశ్రీ కవితలు ప్రతిబింబిస్తాయి. ఆమె కవిత్వం చదవగానే ఆలోచనల్లో, ఆవేశాల్లో మనలో ఇంత వైవిధ్యమూ, వైరుద్ధ్యమూ వున్నాయా అనిపిస్తాయి. అంతే కాదు, మన లోపలి అనేక ‘నేను’లు పరిచయం అవుతాయి. చూడండి జయశ్రీ అంటున్న ఈ మాటలు:

తీరం ఎదురు చూసిన అలలా

వెన్నెల వెతుక్కున్న ఆకాశంలా

ఆత్మను నింపుకున్న దేహంలా

ఆ వెలుగు లో వేల ‘నేను‘లు చూసుకున్నా

కవిత్వం మాత్రమే చదివే ఏకధ్రువ జీవులకు ఇది చెంపపెట్టు. జయశ్రీ రాస్తున్న ఈ వాక్యాలలో పెల్లుబుకుతున్న శక్తి ఆమె నిరంతర పఠనమూ, సునిశితమయిన ఆలోచనల మేలు కలయిక.

మన గ్లాసులో వొంపుకున్నవే నీళ్ళు అనుకుంటాం చాలా సార్లు. కానీ, నదుల్లో, సముద్రాల్లో ప్రవహించే నీళ్ళనీ- కళ్ళల్లోంచి , ఆకాశంలోంచి రాలే నీళ్లని ఎట్లా నిర్వచించాలో మనకి భాష లేదు. జీవితానికి ఆ నీటి గుణమే వుంది. జీవితంలో ఎన్ని అనుభవాలు వాక్యంగా, వాచ్యంగా చెప్పగలమో తెలీదు. అసలు ఎన్ని అనుభవాలకు వొక ఆకృతి వుందో తెలీదు. ఆ అనుభవాల నైరూప్యత మాత్రం మనల్ని ప్రశాంతంగా వుండనివ్వదు. రేవతీ దేవి నించి జయశ్రీ దాకా ఈ సంఘర్షణ అలాగే వుంది. రూపం లేదు కదా అని వాటి వునికిని కాదనలేం కదా! అలా కాదనలేని పరిస్థితిలో కవిత్వం రాసుకున్నారు రేవతీదేవి, నిషిగంధ, జయశ్రీ. నైరూప్య నిర్దిష్టతని తెలుగు కవితకి కానుకగా ఇచ్చిన రేవతీ దేవి మన మధ్యలో లేకపోవడం విషాదమే. ఆమె అడుగుల్లో తెలిసో తెలియకో అడుగులు పడిన నిషిగంధ, జయశ్రీలు భవిష్యత్తులో గీయబోయే అక్షర చిత్రాల గురించి నాకు చాలా ఆసక్తి వుంది. వాళ్ళు ఏ కుంచెతో ఏ రంగులతో ఏ జీవన మహారణ్యంలో సంచరిస్తూ ఏ అనుభవాలని అక్షరాల్లోకి వొంపుతారో వినాలని వుంది.

ఈ ఇద్దరి కవిత్వాల మీది ప్రేమతోనే, అటు నిషిగంధకీ, ఇటు జయశ్రీకి చెరో మాట చెప్పి తీరాలి – కవిత్వంలో తాత్వికత తప్పదు, కానీ, తాత్విక భారం అనవసరం. అలాగే, కవిత్వంలో పదును అంటే సంస్కృత పదాల భారం కాదు.

ఇటీవలి జయశ్రీ రాసిన కొన్ని కవితలు ఆ తాత్విక భారంతో వంగిపోవడం చూస్తున్నాను. నా మటుకు నాకు – కవిత్వంలో తాత్వికత అనేది అంతర్ ప్రవాహం (undercurrent) గా వుంటేనే బాగుంటుంది. నిషిగంధ కవిత్వంలో కూడా ఇలాంటి వొక లోపం వుంది. గొప్ప ఉద్వేగాన్ని పదునుగా చెప్పాలి అనుకున్నప్పుడు నిషిగంధ అక్కడ పదును అంటే బరువు అనేసుకొని వొక సంస్కృత పదం వాడేస్తుంది. అయితే, ఏది సంస్కృత పదం, ఏది తెలుగు పదం అనే స్పృహ వుండడం కూడా అవసరమే. మరీ అవసరమయితే తప్ప సంస్కృత పదం వాడకూడదు అన్న ఎరుక వుంటే బాగుంటుంది.

కచ్చితంగా ఇది తెలుసుకోవడం కోసమే మనం మళ్ళీ రేవతీదేవిని చదవాలి.

రమణా, నిన్ను చేరనని మొండికేసిందీ ఉత్తరం!

వాకిలి — Fri, 25 Jan 2013 00:54:32 +0000

పైవారమో, ఆ వచ్చే వారమో ‘ఈ వారం కవి’గా మన వాకిట్లో వుండాల్సిన కె,యెస్. రమణ ఇవాళ లేడు. యాభై ఆరేళ్ళ వయసులో అతని గుండె హటాత్తుగా ఆగిపోయింది మొన్న- 1980లలో తెలుగు కవిత్వంలో వొక తాత్విక చింతనని తీసుకు వచ్చిన ‘నిశి’కవులలో రమణ జెండా పట్టుకు తిరిగిన వాడు. ఒక వైపు రమణ మహర్షీ, ఇంకో వేపు చలం ఆవహించిన వ్యక్తిత్వం. చిన్న వుద్యోగం నించి మొదలై ప్రొఫెసర్ దాకా ఎదిగిన శ్రమజీవి. అనుదినజీవితాన్ని నిదానంగా మలచుకున్న సాధుజీవి. జీవితంలోని సున్నితత్వాన్ని చివరంటా కాపాడుకున్న చిరుదరహాసి….మంచి స్నేహితుడు…రమణ ఇక లేడు…చూస్తూండగానే అతనో జ్నాపకమయి ఎటో వెళ్లిపోయాడు. వినండి…ఇద్దరు రమణ ఆత్మీయ మిత్రుల గుండె జడి…

***

నువ్వూ నేనూ హెచ్చార్కే ఇంకొకరెవరో ఆ ఇరానీ హోటల్లో కూర్చొనే వున్నాం. మనకెంతో ఇష్టమయిన ఇరానీ చాయ్ ని అయిపోతుందేమో అయిపోతుందేమో అన్నట్టు చప్పరిస్తున్నాం. నువ్వు నవ్వుతున్నావు నీదయిన నవ్వుతో! నువ్వు మాట్లాడుతున్నావు నీదైన నెమ్మదితనంతో! నువ్వు కుర్చీలో కదులుతున్నావు నీదైన సున్నితమయిన కదలికతో కుర్చీకి నొప్పెడుతుందేమో అన్నట్టుగా! రమణా, ఇది కదా మనం మొదటి సారి కలుసుకున్న ఆ దృశ్యం!

నా ఇరవయ్యేళ్లు, నీ ఇరవై తొమ్మిదేళ్లు…మన మధ్య రవంత దూరాన్ని కూడా పెంచలేకపోయాయ్ అప్పటి నించీ! ఓపెన్ యూనివర్సిటీ డిగ్రీ తెలుగు పుస్తకంలో నా కవితని సిలబస్ లో పెట్టాక నన్ను చూడాలనుకుని, ఆ కవిత నా గొంతులో నీ విద్యార్థులకు వినిపించాలని నువ్వు హైదరాబాద్ దాకా నన్ను లాక్కు వెళ్లినప్పుడు నీ విద్యార్థుల ముందు నేను మౌనమే భాషగా కూర్చున్నప్పుడు ‘ఇతని గొంతు కాయితమ్మీద తప్ప పలకదు,” అంటూ నువ్వు చేసిన పరిచయాలు నిజానికి మనిద్దరికీ తొలి పరిచయాలే కదా! అప్పటికింకా నా తీరని కలల్లో వొకటి అని తెలియకుండానే ఆ రోజు నువ్వు నాకు కొనిచ్చిన ముదురాకు పచ్చ రంగు హీరో పెన్ను దాని బంగరు క్యాప్ నా కళ్ళల్లో ఇప్పటికీ మెరుస్తోంది!

ఆ తరవాత ప్రతి మూడు నెలలకో, నాలుగు నెలలకో వొక సారి ఏదో వొక వంక మీద హైదరబాద్ రావడం…ఆ ఖైరతాబాద్ సెంటర్లో అలాగే ఆ ఇరానీ కేఫ్ లోనే కలవడం..ఇంటికెళ్లడం …మంజుల గారు మనిద్దరి మీదా ఎడతెగకుండా జోకులేయడం, చిన్నారి ప్రణవ్ తో బాసింపట్లు వేసుకొని బోర్డ్ గేమ్స్ ఆడడం…ఓ మహర్షీ, ఓ మహాత్మా అని నిన్ను వొకటికి పది సార్లు వెక్కిరించడం…పొద్దుటినించీ సాయంత్రం దాకా చెరగని బట్టలతో, క్రాఫుతో, నవ్వుతో నువ్వొచ్చినప్పుడు నిన్ను ‘నువ్వు కనకసభా రమణ కాదు, కనక’శుభ్ర’ రమణ, అనో – మరీ ఆ మైసూర్ సాండల్ సబ్బు వాసనేస్తున్నప్పుడు కనక ‘సబ్బు’ రమణ అనో ఇప్పుడు ఏడ్పించలేను కదా! అసలు మృత్యువు అనే ఈగ, దోమ, నల్లి ఆ రోజుల్లో కనీసం మన వూహల్లో కూడా లేదు కదా! ఎంత పొగరుగా దాటేశాం యవ్వనాలు! వాటి నఖరాల తిల్లానాలు!

నువ్వు కవిత్వం రాసావో, కవిత్వంగా బతికావో, నువ్వు చలాన్ని చదివావో, చలంగా బతికావో, నీ నిశికవిత్వపు తమోనలంలో నిప్పు సెగవై తాకావో, నగరపు బతుకు తామరాకు మీద అంటీ ముట్టని మంచు బిందువై నెమ్మదిగా ఎటో జారిపోయావో, ఎవరు నేర్పారు నీకు ఈ అస్తిత్వ పాఠం?! ఎవరు వొంపారు నీలో ఈ నిబ్బరపు సెలయేరు? అసలు ఎవరు చెప్పారు నీకు –ఇంత సడీ చప్పుడు లేకుండా వస్తానని అయినా చెప్పకుండా వెళ్లిపోమని! వొక్క సారే వూపిరి తెంపుకునే నీ గుండెకి ఎందుకింత కాలంగా ఈ నిదానపు పాఠాలన్నీ నేర్పావ్?

యీ నిర్మాణాలూ ఈ ముళ్ళ కంచెలూ

యెట్లాగూ రక్షించలేవని తెలిసాక

నాలో భయం పోయింది

అని ఏణ్ణర్థం కింద ఎంత ధీమాగా ‘లంగరె’త్తావ్ బతుకు పడవకి!

గాలిపటం దారమింకా నా వేలికి చుట్టుకునే వుంది

అని అందంగా చెప్పావ్ సరే….

సుదూరపు తార చూపేదో నా ఆత్మకి గుచ్చుకుంటోంది…

అన్నావే, ఆ సుదూరపు తార యేదో అప్పుడే ఎందుకు చెప్పలేదు?

నా పాతికల్లో నీకు ఎన్ని వుత్తరాలు రాశానో గుర్తు లేదు. అవి సరిగ్గానే పోస్ట్ చేశానని గుర్తు. ఈ వొక్క వుత్తరం మాత్రం పోస్టు చేయలేనితనంతో వుక్కిరిబిక్కిరవుతోంది.

నా ముప్పయిల్లోనో, మూడు నెలలకిందనో యెన్ని సార్లు నీ మొబైల్లోకి మాటయి ప్రవహించానో గుర్తు లేదు, ఇప్పుడు నా గొంతులో నీ ఆ పది సంఖ్యలూ 9..8…4..9..6..0..0..5..4..7… అనుకుంటూ లుంగలు చుట్టుకుపోయి ఏడుస్తున్నాయ్!

వచ్చెయ్ రమణా, ఇంకెప్పుడూ నిన్ను వెక్కిరించనుగా!

వచ్చేయ్ రమణా, ఆ చావుని ఈగలాగా అవతలికి నెట్టేసి!

వచ్చేయ్ రమణా, “వచ్చే నెల మళ్ళీ ఫోన్ చేస్తాన్లే” అని ఈ సారి హడావుడిగా ఫోన్ పెట్టేయనుగా!

-అఫ్సర్

=================================================

అనుక్షణికాలు-11 : వున్నావనే…

వాకిలి — Thu, 17 Jan 2013 22:11:49 +0000

1
మిగిలిపోయాయి కొన్ని మాటలు
కొన్ని నవ్వులు
కొన్ని తిట్లూ

2
ఇంకా కురుస్తున్నాయి తల మీద నిన్నటి రాత్రి మల్లెలు
ఇప్పటి గాలిలో వాటి పరిమళాలు
అరనవ్వుతూ .

3
ఇంకా
ఇంకా రాలుతోంది నీ అరచేతుల్లోంచి నా అరచేతుల్లోకి
ఆ మంచు
తెల్లగా తెలతెల్లగా
వుండనా కరిగిపోనా అనే కళ్ళతో.

4
చివరికి ఎలాగోలా వెళిపోయాయి
అన్నీ-
నిన్ను నాలో తురిమిన
ఆ క్షణాలు తప్ప!
ఆ క్షణాల ఇరుకుసందుల్లో వొదిగిపోయిన నేను తప్ప.

5
చూశాను కదా
నీ వెనుతిరిగిన పాదాన్ని,
పదాన్ని కూడా!

ఇంతా అయ్యాక
ఆ వొక్క
క్షమాపణ కూడా అందంగా చెప్పగలవు కదా నువ్వు!

An Empty Episode-7 : మనిద్దరి గాయాలూ…

వాకిలి — Thu, 10 Jan 2013 21:42:20 +0000

ఏడో సన్నివేశం: నాకు తెలుసు వొక్క ఏడుపే మిగులుతోంది ప్రతి సన్నివేశం చివరా! ఈ సన్నివేశంలో కూడా నీ కోసం బోలెడంత దుఃఖాన్నే మోసుకొస్తున్నందుకు ఈ సారికి కూడా క్షమించు. ఎప్పుడూ క్షమించేది నువ్వే కదా! నా లోపలి క్షమా కణాలన్నీ చచ్చిపోయి కొన్ని తరాలయిందిగా! ఈ వొక్క క్షణాన్నయినా భయాలు లేని, గాయాలు లేని, సంకోచాలు లేని, సంశయాలు లేని నీ ‘నిర్భయ’ స్నేహంలోకి, వేధింపులు కాని ప్రేమలోకి, అనుమానాలు అత్యాచారాల్లేని సాహచర్యంలోకి ప్రయాణించగలనా?

ఎంతకీ నువ్వంటే వొక శరీరమే నాకు?!

అవునా?

కాదని చెప్పే క్షణం కోసం కొన్ని యుగాలయింది ఎదురుచూసీ, చూసీ!

నీ చిరునవ్వులకు బదులు నీ పెదాలే కోసుకొస్తున్నానా ప్రతిసారీ? నీ గుండె చప్పుళ్ళకు బదులు నీ వక్షోజాల బరువులే కొలుస్తూ వున్నానా ఎప్పుడూ? చిగురాకు కన్నా మెత్తనయిన నీ అలికిడి నాలో మోగించే చిన్ని సంగీతపు అలలకి చెవొగ్గే బదులు నీ పొడుగాటి కాళ్ళ మధ్య ఏదో వొక వాంఛా ద్రవంగా తప్ప మిగల్లేకపోతున్నానా?

ఇప్పటికీ ప్రశ్న ఎన్ని సార్లు నా అద్దంలో నిలబడి నన్నూ

నాలోపల ఎలాగోలా వొదిగి వుండాలనే నిన్నూ గుచ్చి గుచ్చి అడిగానో తెలీదు.

రెండూ శరీరాలే…కానీ, ఈ రెండు శరీరాల మధ్య ఇంత పెద్ద లోయ తెలీదు…. ఎందుకో!

సమాధానం కోసం నిజంగా ఎదురుచూశానా?

అనేక సూర్యచంద్రుళ్ళ శాఖా చంక్రమణాల్లో నీ కోసం ఎప్పుడూ ఎదురుచూస్తూ నిలబడే అమ్మనయ్యానా నిజంగా ఎప్పుడయినా? ఆ కళ్లలోని రెండు కరుణ సముద్రాల్లో కనీసం వొక నీటి చుక్కనయ్యానా పోనీ?

ప్రమాదాలు దారికాసే నీ ఏ మలుపులోనయినా వొక స్నేహితుడి పలకరింతనయ్యానా ఎక్కడయినా? నన్ను తనలోకి లాక్కునే ప్రతి చీకట్లో వొక వెలుగు చెయ్యివై నువ్వు అందుకున్నప్పుడు తోడు నడిచినప్పుడు ఆ స్పర్శని గుర్తుంచుకున్నానా పోనీ?

నా సమాధానాలు నిజంగా నా లోపలికి ఇంకాయో లేదో నిన్నూ అడగలేదు, నన్ను నేనూ అడుక్కోలేదు. ఈ ప్రశ్నలెప్పుడూ మనిద్దరితో ఆడుకుంటూనే వున్నాయ్.

ఈ ఆట వొక వేట! అలుపు లేదు నా మగతనానికి! నా అంగాంగ అహంకారానికి!

ఆయుధాలు మార్చి మార్చి ప్రయోగించే కొత్త విద్యలేవో నేర్చుకుంటూనే వున్నా ఎప్పటికప్పుడు అలసిపోకుండా!

ఎంత చెప్పు,

నేను నా కలుగులోకి దూరి సంతసించే విర్రవీగే నా మగతనపు మృగయా వినోదినే ఎప్పుడే!

ఈ చీకటి ఇంతే

నా దేహపు గూటిలో వొక స్త్రీత్వపు దీపం వెలిగితే తప్ప !

నా వెతుకులాటా ఇంతే

నిన్ను వెతుక్కునే దీపమే నేనయితే తప్ప!

లీ…ఆమెకు కవిత్వమే ఇల్లూ వాకిలీ!

వాకిలి — Tue, 18 Dec 2012 19:16:49 +0000

వొక మధ్యాన్నపు ఆలోచన: ఖాళీల్ని పూరించడం వొక కళ. ఏ ఖాళీనైనా భర్తీ చేయడం కష్టమే! కానీ, బలవంతాన అయినా దాన్ని భర్తీ చేయలేకపోతే జీవితమే చేజారిపోతుంది.

- ఈ మధ్యాన్నపు ఆలోచనలోంచి నేను వొక హీబ్రూ కవయిత్రి ఆకాశంలోకి పక్షిలా ఎగురుకుంటూ వెళ్ళాను.

ఎప్పుడూ నాలో అలజడి రేపే నా గురువారం మధ్యాన్నాలు ఇప్పుడు వున్నట్టుండి వొంటరి అయిపోయాయి.

ఇప్పుడు మాకు చలికాలం సెలవులు. మామూలుగా క్లాసులు జరుగుతున్న రోజుల్లో గురువారం మధ్యాన్నాలు వొక గంట నా ఆఫీస్ అవర్. ఆ గంట నాకు ఊపిరాడదు, నన్ను రకరకాలుగా ఉల్లాసపరిచీ, ఉత్సాహపరచీ నా లోపలి నేనుని అనేక ప్రశ్నలతో, కొన్ని సార్లు ఆశ్చర్యకరమయిన సమాధానాలతో! ఆ గంట నేను నా ఆఫీసులో పూర్తిగా నా విద్యార్థులకి నేనిచ్చే వ్యక్తిగత సమయం. వాళ్ళు రాయబోతున్న థీసిస్ ల గురించి, వాళ్ళు రేపు చదవబోతున్న పుస్తకాల గురించి, కొన్ని సార్లు వాళ్ళ వాళ్ళ వ్యక్తిగత విషయాలతో సహా నాతో చెప్పుకుంటారు. అది వొక విధంగా నన్ను బాగా motivate చేసి, నా గురించి నేను కూడా ఆలోచించుకునే గంట! ఈ సెలవుల్లో ఆ బాహ్య/ లోపలి సంభాషణలకి సెలవు!

ఈ గంటని ఎలా భర్తీ చేయాలన్న ఆలోచనలో వున్నప్పుడు నా చేతులు చాలా యాంత్రికంగా హిబ్రూ కవయిత్రి లీ గోల్డ్ బెర్గ్ కొత్త పుస్తకం with this night ని తెరిచాయి. ఆమె మొదటి వాక్యంతోనే నన్ను ఆకట్టుకుంది. “ A poet finds corresponding sounds in language the way a sculptor finds in a block of marble.” అని రాసుకుంది తన గురించే కాకపోయినా, తన గురించే అన్నంత తీవ్రంగా!

ఆ వాక్యం విన్న తరవాత ఆమె కవిత్వంలోకి ప్రయాణం పెద్ద కష్టమేమీ కాలేదు నాకు. ఆమె భిన్న సంస్కృతి, ఆమె పరాయీ భాష నాకేమీ అడ్డంకి కాలేదు. ఆ గురువారం వొకటి రెండు గంటల్లో ఆ చిన్ని పుస్తకాన్ని పూర్తి చేశానన్నది నిజమే కానీ..అసలు చదవడం అన్నది, అదీ కవిత్వ పుస్తకం చదవడం అన్నది…. ఆ పుస్తకం మూసేసిన తరవాతనే మొదలవుతుందని ఇంకో సారి గట్టిగా అనిపించింది నాకు. ఆమె వాక్యాలు నాలోపల తిరిగి నన్ను వుక్కిరిబిక్కిరి చేయడమూ, వాటిని నేను పదే పదే మననం చేసుకుంటూ ఆమె కవిత్వ లోకంలోనే బతకడమూ…అందులోంచి నన్ను బయటికి లాక్కు రావడానికి మూణ్ణాలుగు రోజులు పట్టింది నాకు. ఎప్పుడయినా ఆమె కవిత్వాన్ని పూర్తిగా అనువాదం చేయాలని వుంది కానీ, ఇప్పుడీ కొన్ని పంక్తులు మీదాకా తీసుకు రాకపోతే నాకు మనశ్శాంతి లేదు!

లీ కవిత్వం నల్లేరు మీద నడక కాదు. ఆమె జీవితంలో సుఖంగా గడిచిన పేజీ వొక్కటీ లేదు. హింస, కన్నీళ్లు, మరణాలు ఇవన్నీ చుట్టుముట్టిన ఏకాంతంలో ఆమె తనకంటూ వొక నేలనీ, వొక ఆకాశాన్నీ, వొక ప్రపంచాన్ని సృష్టించుకుంది. బయటి జీవితం సృష్టించిన ఖాళీలని పూరించడానికి ఆమె ఆ లోకంలోకి వెళ్ళి వస్తూ వుండేది. కేవలం మగ వాళ్ళు మాత్రమే రాజ్యం చేస్తూ వుండిన ఆధునిక హిబ్రూ సాహిత్యంలో కలం పట్టి కవిత్వం రాసిన మొదటి తరం స్త్రీ లీ! ఆమె కవిత అచ్చయిన రోజు అక్కడి వార్తా పత్రికలు కేకేసాయంట – వొక ఆడది కవిత రాసింది – అని! కానీ, ఆ ఆనందం ఎంతో కాలం నిలవలేదు. ఆమె స్వేచ్చా స్వరాన్ని అక్కడి పురుష ప్రపంచం భరించలేకపోయింది. ఆమె గొంతుని నొక్కి పెట్టింది. ఆమె రచనల్ని తొక్కి పెట్టింది. అంత అణచివేతలోనూ ఆమె స్వరం ఆగలేదు. ‘నీ ఇల్లూ వాకిలి ఏది?” అని ఎవరైనా అడిగితే, ఆమె నిస్సంకోచంగా చెప్పేదట – ‘కవిత్వమే నా ఇల్లూ వాకిలి” – అని! యూనివర్సిటీలో కవిత్వ పాఠాలు చెప్పాలన్న వొకే వొక్క కలతో బతికిన లీ చివరికి ఆ కల తీరబోయే ముందు శ్వాసకోశ వ్యాధితో 1970 లో చనిపోయింది. ఆమె ఈ చివరి వాక్యాలు చూడండి:

You’ll remember for fondly

As it was I who brought you pain,

Since for you, I remain

A living well of suffering.

లీ కవితలు కొన్ని

నువ్వు లేనప్పుడు

నేను నేనే కాదు

నాకో చెట్టు లేదు

గాలిలో ఎగిరే ఆకునయినా కాలేను.

నాకు మాటలుండవు

కనీసం …ఆ చిన్న మాట ‘లేదు’

అన్న మాట కూడా నాలోంచి రాదు.

అవున్నిజమే కదా:

ఎవరినైనా నిరాకరించగలనా నేను?

నిన్ను మరచిపోలేదనే అనుకో

నా నాలుక నా అంగిలికి పైకి అతుక్కుపోతుంది.

ఈ చీకటి గుండెల్లోంచి

నీ జ్నాపకాలేవీ నేను

తెంపుకోలేదే అనుకో,

నా ఎముకలు కూడా

పాడాల్సిందేదో మరచి పోతాయి.

ఎడారిలో ఎండు ముళ్ళ కుప్ప:

ఎవరిక్కావాలిలే చలి మంటలు?

అయినా, కాల్చి బూడిద చెయ్యడానికయినా ఏముందిలే?

మన మధ్య

అదేదో భీకర సముద్రం వుందనుకుంటున్నావా నువ్వు?

మన మధ్య

అదేదో అంతుపట్టని అగాధం వుందనా అనుకుంటున్నావ్ నువ్వు?

మన మధ్య

అసలేమీ తేల్చని కాలం వుందనేనా నువ్వంటున్నావ్?!

కాదు, కాదు, కాదు

మన మధ్యా వున్నది కేవలం మనిద్దరం మాత్రమే!