భావకవిత్వాన్ని ఉద్యమంగా తీర్చిదిద్దిన దేవులపల్లి వేంకట కృష్ణశాస్త్రిగారు 1-11-1897 న కార్తీక శుద్ధ అష్టమినాడు పిఠాపురం దగ్గర చంద్రంపాలెంలో జన్మించారు. తండ్రి దేవులపల్లి వేంకటశాస్త్రి అనే తమ్మన్నశాస్త్రిగారు. పెదతండ్రి దేవులపల్లి సుబ్బరాయశాస్త్రి. దేవులపల్లి సోదరకవులుగా ప్రసిద్ధులైన వీరి పూర్వీకులు కృష్ణాజిల్లా ఆగిరిపల్లికి చెందినవారు.

కృష్ణశాస్త్రిగారి పూర్వీకులంతా ‘వేదంబుల శాస్త్రంబుల వాదంబుల నెదురులేని వారలే’ ‘సీతావర పదసేవన విధాన పావనులే.’ కావ్యాలూ, నాటకాలూ రచించిన దేవులపల్లి కులాగ్రణి వేంకట సూరిమణి, ఆ తర్వాత జగన్నాథార్యుడు గాథాబోధనాశాలి. వేంకట రామశాస్త్రి, అందరూ కళావేత్తలే. వేంకట రామశాస్త్రిగారు సంగీత సాహిత్యాలలో నిష్ణాతులు. కృష్ణశాస్త్రిగారి పూర్వీకుల కళా సంస్కారంలో సంప్రదాయం మెరుగులు దిద్దుకుంది.

పెదతండ్రి సుబ్బరాయశాస్త్రి, తండ్రి తమ్మన్నశాస్త్రి (కృష్ణశాస్త్రి), ఇద్దరూ సంస్కృతాంధ్రాలలో కవిత చెప్పినవారు. సుబ్బరాయశాస్త్రిగారు మహేంద్ర విజయమనే ప్రబంధము, మందేశ్వర శతకం, రాజనీతిని తెలిపే కుమారశతకం, రామరాయవిలాసం వంటి తెలుగు గ్రంథాలూ, శ్రీరామపంచశత్, శ్రీరావు వంశ ముక్తావళి వంటి సంస్కృత గ్రంథాలూ రచించారు. తండ్రి దేవులపల్లి వేంకటకృష్ణశాస్త్రి అనే తమ్మన్న శాస్త్రిగారు ‘యతిరాజవిజయం’ అనే నాలుగాశ్వాసాల గ్రంథం రచించారు. రామానుజాచార్యుని గురువర్యుల పవిత్ర జీవితాన్ని చిత్రించిన గ్రంథమిది. వీరిద్దరికీ అష్టావధాన విద్య వెన్నతో పెట్టిన విద్య.

పండిత వంశంలో పుట్టిన కృష్ణశాస్త్రిగారు ‘నేను స్వంతంత్రంగా ఏమీ సంపాదించలేదు. ఏమయినా నాకు కవిత వస్తే మా పూర్వుల నుంచి వచ్చిందే ‘ అని సవినయంగా మనవి చేశారు.

‘ఏమనోహర సీమలందే పవిత్ర
విమల తేజోమయ విశాల వీధులందు
అక్షరామోద సంచరితాంత రంగు
లగుచు విహరించుచున్నారొ ‘

అని స్మరిస్తూ ‘అమృతగాన మధుర మందాకిని’గా ప్రవహించిన తండ్రి, బాబయ్య గార్ల కవితని కీర్తించారు.

‘మీ పవిత్ర యశో నిర్మలాపగాతి
శీతల తరంగ జల సుధా సేచనమున
కలుష కౌటిల్య కర్దమమలినమైన
మీ తనయు జీవితము కూడ పూతమయ్యె ‘

ఎన్నడో తండ్రితాతలు పాడిన వసంత మధుర జీవనగీతి తన జీవితాన్ని కవితామయం చేసిందని కృష్ణశాస్త్రిగారు చెపుతూ ఉంటారు. తల్లి సీతమ్మగారి దగ్గర జానపద గీతాల మాధుర్యాన్ని పుణికి పుచ్చుకున్నారు.

బాల్యంలోనే తండ్రుల దగ్గర ప్రాచీన సాహిత్యంలోని పద్య సంస్కృతిని వంట పట్టించుకున్నారు. పిఠాపురం హైస్కూలులో కూచి నరసింహంగారి శిష్యరికంలో ఆంగ్ల కావ్య నాటకాలలోని మెలకువలని గుర్తించి తన ప్రతిభకి మెరుగులు పెట్టుకున్నారు. గ్రంథ పఠనంతో తెనుగు పద్యాల సొగసుని గ్రహించారు. గ్రాంథిక, వ్యావహారిక భాషా వివాదం ఆంధ్రదేశపు యువకులని నూతన మార్గాల వైపు దృష్టిని మళ్ళిస్తున్న కాలమది.

1916లో విజయనగరం మహారాజ కళాశాలలో వి.ఏ చదివారు. మామిడిపూడి వేంకట రంగయ్యగారు, బుర్రా శేషగిరిరావుగారు, రామవతారంగారు వంటి విశిష్ట గురువుల దగ్గర విద్యని అభ్యసించారు. విజయనగరంలో చదువుకునే రోజుల్లో మహాకవి గురజాడ అప్పారావుగారిని చూశారు. వీరి పెద తండ్రి సుబ్బరాయశాస్త్రిగారి అవధానానికి గురజాడవారు పృచ్ఛకులుగా వ్యవహరించారు. అప్పారావుగారి గురించి రాస్తూ కృష్ణశాస్త్రి “సన్నగా, అర్భకంగా, కాని పదును పెట్టిన కత్తిలాగుండేవారు. ఎప్పుడయినా పిఠాపురం నుంచి వచ్చే నా తండ్రిగారూ వారూ సాహిత్య గోష్ఠి జరిపేవారని జ్ఞాపకం” అని రాశారు.

కాల్పనిక కవితకి రూపురేఖలు దిద్దిన గురజాడ వారిని ‘మహాకవి’ గా సంబోధించినది కృష్ణశాస్త్రిగారే. గురజాడవారి కవితని గురించి

‘యుగ యుగంబుల నుండి మ్రోగెడు
విశ్వగాన వియత్తరంగిణి
భంగముల నుప్పొంగు నాతని
గీత శీకరముల్’

అన్నారు. గురజాడవారి భావ సంస్కారం కృష్ణశాస్త్రిలో కొత్త ఆలోచనలకి పాదులు వేసింది.

దేశం పరాధీనమై ఉంది. బ్రిటిషువారు పరిపాలనా సౌలభ్యం కోసం మూడు ప్రధాన రైలు మార్గాలు వేశారు. మద్రాసు, బొంబాయి, కలకత్తాలలో మూడు విశ్వ విద్యాలయాలు స్థాపించారు. ప్రజలని మరింత బానిసలుగా మార్చటానికి ఆంగ్ల విద్యని ముమ్మరం చేశారు. దేశంలో ఆంగ్లవ్యాప్తి యువకులలో ఉత్సాహాన్నీ, కొత్త తరహాల పట్ల ఆసక్తిని కలిగించాయి. దేశంలో స్వేచ్చ కోసం సంస్కరణ ఉద్యమాలు ప్రారంభమైనాయి.

నవీన మానవుడు రాజారామమోహనరాయలు ప్రారంభించిన మానవోద్యమం మానవులందరికీ స్వేచ్చా స్వాతంత్ర్యాలు కావాలంటుంది. రూసో మొదలయిన తత్వవేత్తల ఆలోచనల ఫలితంగా ఆవిర్భవించిన ఉద్యమమిది. ప్రాచీన భారతీయ సంస్కృతిని సహేతుకంగా విమర్శించి, దేశకాల పరిస్థితులను బట్టి మార్పులు అవసరమనే ఉద్యమమిది. జగత్తులొ మానవుణ్ణి మించింది ఏదీలేదు. ‘నాజాతి మానవజాతి’ అనే విశ్వజనీనమైన భావాలకి నాంది పలికిన ఉద్యమమిది. ప్రతి వ్యక్తికీ స్వాతంత్ర్య వికాసాలుంటేనే జాతి ముందుకి నడుస్తుందనీ, అప్పుడే మానవజాతి సుఖసంతోషాలతో వర్ధిల్లుతుందనీ ఈ ఉద్యమం ఆశిస్తోంది.

రాజారామమోహనరాయలు భావాల ప్రభావంతో ఆంధ్ర దేశంలో సంస్కరణ ఉద్యమానికి శ్రీకారం చుట్టినవారు కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులుగారు.

‘అభినవాంధ్ర శుభోదయ ప్రాప్తికెల్ల
మూలపురుషుడొకడుండె, విశాలదృష్టి
ఆ మహర్షి నాటిన మహోద్యమ లతికలె
సూన పల్లవ తతి మోసె… ‘

అని కందుకూరి వారి ఆధునిక దృష్టిని కృష్ణశాస్త్రిగారు వివరించారు. బాల వితంతువుల దుస్థితి, నిమ్న జాతుల దయనీయ స్థితిగతులు, కళావంతుల హేయపద్ధతి – వీటినన్నింటినీ తొలగించాలనీ, దాస్యాలన్నింటిలోనూ మనోదాస్యం మరీ చెడ్డదనీ, దాన్ని వదిలించుకోవాలనీ జాతిని హెచ్చరించినవారు కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులుగారు.

పంతులుగారి భావచైతన్యం కృష్ణశాస్త్రివంటి యువకుల హృదయాలని చలింప జేసింది.

భారతదేశంలో బ్రహ్మసమాజ ఉద్యమ స్థాపకుడు రాజారామమోహనరాయలు. దేశంలోని మతాలన్నీ మనిషిని మరచిపోయి, జాతి వైషమ్యాలకి దారి తీస్తుంటే, అన్ని మతాలలోని మంచిని గ్రహించి,మానవుణ్ణి మానవునిగా తీర్చిదిద్దే బ్రహ్మ సమాజాన్ని స్థాపించారు. వ్యక్తిగత సాంఘిక జాతీయ మానవ సమస్యల పరిష్కారానికీ, ప్రతి మానవునికీ అందగల సమగ్ర సుందరమయిన విధానాన్ని నిర్మించిన నూతన యుగ నిర్మాత రాజారమామోహనరాయలు.

‘ఏక మేవా ద్వితీయం బ్రహ్మ’ అన్నది బ్రహ్మ సమాజానికి మకుటం. కేశవచంద్రసేన్ మొదలైన వారి కృషితో ఇది ఉద్యమరూపం ధరించింది. కందుకూరి కృషి వల్ల రాజమండ్రిలోనూ, బ్రహ్మర్షి రఘుపతి వేంకటరత్నం నాయుడుగారి కృషివల్ల కాకినాడలోనూ, బ్రహ్మసమాజం చైతన్యవంతమై ఆంధ్రదేశమంతా వ్యాపించింది. పిఠాపురం మహారాజా రావువేంకట మహీపతి సూర్య రాయబహద్దూర్ వారి ప్రేరణతో ఆంధ్రదేశంలోని బ్రహ్మ సమాజ ఉద్యమానికి కాకినాడ కేంద్రమైంది. నాయుడుగారి శిష్యరికంలో మొక్కపాటి రామ్మూర్తి , తారకం, చలం, ముద్దుకృష్ణ, కృష్ణశాస్త్రివంటి యువకులు ఉద్యమానికి ఊపుని, కొత్త చూపునీ ఇచ్చారు. నాయుడుగారు అధ్యక్షులుగా ఉన్న కాకినాడ కళాశాలలో కృష్ణశాస్త్రి విద్యార్థిగా చేరారు. కళాశాలలో విద్యార్థులకి పాఠాలు చెప్పిన నాయుడుగారు రూమీ, హఫీజ్, సాది లాంటి సూఫీ కవులవీ, కబీర్, మీరా, విద్యాపతి వంటి మధ్యయుగం భారత భక్తులవీ కావ్యాలు వినిపించేవారు . ఆంగ్లకవులు షెల్లీ, కీట్స్, బైరన్ వంటి కవుల సౌందర్య దృష్టిని వివరించేవారు. కృష్ణశాస్త్రి వంటి యువకులకి ప్రతి అణువులోనూ అనంతత్వాలన్నీ, ప్రతి అనుభూతిలో పరమార్థాన్నీ పరిశీలించే నిశిత దృష్టిని కలిగించింది నాయుడుగారి శిష్యరికం.

కృష్ణశాస్త్రిగారు నాయుడుగారి నిశిష్టతని వివరిస్తూ

‘ఈ జడ జీవితమ్ము పలికించితి: వీ యఘపంకమందు నం
భోజము మొల్వజేసితి; వపూర్వము నీ దయ; ఈ నిశీథి నీ
రాజన మెత్తినావు; విపులమ్మగు నీ యెద నిండెనే శర
ద్రాజిత చంద్రకాంతు లమృతమ్ములు స్వర్గలతాంత వాసనల్ ‘

అన్నారు. సూఫీ చరితామృతాన్ని కళాశాల స్థాయిలోనే గురుదేవులనుంచి అధ్యయనం చేసిన కృష్ణశాస్త్రి తన కవితలో ఉదారాశయాలని, తత్వ దృష్టినీ అలవరచుకున్నారు.

విద్యారంగంలో, సాంఘికరంగంలో, సాంస్కృతిక రంగంలో అపూర్వ చైతన్యం తెచ్చిన బ్రహ్మసమాజం పవిత్రమైన శీలం, ఏకేశ్వరోపాసన, ప్రేమ, ఔదార్యం వంటి విలువలని ఆవిష్కరించింది. అనాథల జీవితంలో కొత్తకాంతులు వెలిగించింది. వసుధైక కుటుంబానికి రూపకల్పన చేసింది.

సంస్కరణ ఉద్యమాల ప్రభావంతో కృష్ణశాస్త్రిగారు హరిజనోద్యమంలోనూ కళావంతుల వివాహోద్యమంలోనూ పాల్గొన్నారు. బంధువులూ, బ్రాహ్మణులూ ఆయనని బహిష్కరించారు. బ్రహ్మసమాజం ఆయనని కవిగా తీర్చి దిద్దింది.

1923 కి పూర్వం వేంకట పార్వతీశ్వర కవుల ‘ ఏకాంతసేవ ‘ వెలువడింది. రాయప్రోలు సుబ్బారావుగారి కావ్య సంస్కారం, గురజాడవారి నవ్య ధోరణులూ, ఏకాంతసేవలోని భక్తి సౌందర్యం కృష్ణశాస్త్రిగారిని ప్రభావితం చేశాయి. తెలుగు కవితారంగంలో నవ్య రీతులకోసం ప్రయత్నాలు జరుగుతున్న కాలమది. 1923 లో సాహితీసమితి ఏర్పడింది. నవ్య కవిత్వాన్నీ ఒక ఉద్యమంగా చేసింది సాహితీసమితి. ‘సాహితి’ పత్రిక స్థాపనతో ఖండ కావ్యాలు విరివిగా ప్రచురింపబడ్డాయి. ఆంగ్ల విద్యా సంస్కారం గల తెలుగు యువతరాన్ని ఈ నవకవుల పద్యాలు బాగా ఆకర్షించాయి. సాహితీ సమితి కృష్ణశాస్త్రిని భావకవిని చేసింది.

గిడుగు రామమూర్తి పంతులుగారి వ్యావహారిక భాషా ఉద్యమం తెలుగు సారస్వత రంగంలో నవీనమైన మార్పులు తెచ్చింది. ఆంగ్ల కవితా ప్రపంచంలో వర్డ్స్ వర్త్ ప్రజల భాషలో రాయమని చెప్పినట్టుగా గిడుగువారు తెలుగు భాషని సంస్కరించుకోవలసిన ఆవశ్యకతని తెలియజెప్పారు. కృష్ణశాస్త్రిగారు ప్రయాణీక కవి. ఆంధ్రదేశంలోని అన్ని ఊళ్ళలో తనవీ, ఇతరులవీ పద్యాలు సభలలో చదివి భావ కవితకి ఉద్యమ రూపాన్నిచ్చారు. ఆ పర్యటనలో భాగంగానే పర్లాకిమిడిలో గిడుగువారికి కృష్ణశాస్త్రిగారు తమ పద్యాలు వినిపించారు. రామమూర్తి పంతులుగారి మెప్పు లభించింది. 1925లో ‘కృష్ణ పక్షం’ ప్రచురించారు.

నవ్యసాహిత్యానికి ఒక వేదిక కావాలనే ఉద్దేశ్యంతో కొంతమంది సాహిత్యవేత్తలు 1933లో బరంపురంలో ‘అభినవాంధ్ర కవిపండిత సభ’ పేరుతో సమావేశమయ్యారు. దీనికి సూత్రధారి పంచాగ్నుల ఆదినారాయణ శాస్త్రిగారు. డా.చిలుకూరి నారాయణరావుగారు ప్రథమ సభాధ్యక్షులు. వ్యావహారికాంధ్రాన్ని ఉపయోగించాలనీ, నవ్య రచనలని ప్రచారం చేయాలనీ, నవ్య రచనల బాగోగులని చర్చించాలనీ, నవ్య సాహిత్యం గురించిన అపోహలని తొలగించాలనీ, వచన వాజ్ఞ్మయాన్ని ప్రజలకి అందుబాటులోకి తేవాలనీ ఆకాంక్షించిన సంస్థ ఇది . 1942లో నవ్య సాహిత్య పరిషత్ సమావేశం ఏలూరులో జరిగింది. దీనికి దేవులపల్లి కృష్ణశాస్త్రిగారు అధ్యక్షత వహించారు.

భావ కవిత్వానికి పెద్ద పీట వేసిన పత్రికలు ఎక్కువగా సాహిత్య సంస్థలు నడిపినవే. ఆంధ్రభారతి, ఆంధ్ర గ్రంథాలయ సర్వస్వము, అనసూయ, శారద మొదలైన పత్రికలలోని పద్యాలు కృష్ణశాస్త్రి వంటి యువకులు ఉత్సాహంతో చదివేవారు. ‘భారతి’ పత్రిక నవ్య సాహిత్యాన్ని ఆహ్వానించింది. 1925లో సాహితీసమితి పత్రిక ‘సఖి’, 1927లో విశ్వనాథవారి ‘జయంతి’ పత్రిక, కొంపెల్ల జనార్దనరావు నడిపిన ‘ఉదయిని’, పాటిబండ్ల మధవశర్మ ‘వీణ’, ముద్దుకృష్ణ ‘ జ్వాల’ వంటి పత్రికలు నవ్య సాహిత్యం కోసం నడిపినవే. కోలవెన్ను రామకోటేశ్వరరావుగారి ఆంగ్ల పత్రిక ‘త్రివేణి’ కూడా నవ్య కవిత్వానికి వేదికగా వ్యవహరించింది.

కృష్ణశాస్త్రిగారు స్వేచ్చాజీవి.ఆత్మాభిమానం ఎక్కువైన కారణం చేత ఎక్కడా స్థిరమైన ఉద్యోగం చేయలేదు. కాకినాడ మిషను స్కూలులో కొన్నాళ్ళు పనిచేసారు. 1932 నుంచి 1941 వరకు కాకినాడ పిఠాపురం రాజావారి కళాశాలలో తెలుగు శాఖలో అధ్యాపకునిగా పనిచేసారు. 1957 నుంచి 62 దాకా ఆకాశవాణి హైదరాబాదు కేంద్రంలో సాహిత్య ప్రయోక్తగా పనిచేశారు. రేడియోకి ఎన్నో సంగీత రూపకాలు రచించారు. బుచ్చిబాబు, మునిమాణిక్యం నరసింహారావు వంటి రచయితలతో కలిసి రేడియోకి సాహిత్య పరిమళాలు అందించారు.

1925లో అక్కిరాజు ఉమాకాంతమ్గారు ‘ నేటికాలపు కవిత్వం’ గ్రంథంలో కృష్ణశాస్త్రిగారి కవిత్వాన్ని తీవ్రంగా విమర్శించారు. కొత్త తరహా కవిత్వాన్ని పరిశీలించవలసిన పద్ధతిలో పరిశీలించకపోవడం వలన ఉమాకాంతమ్గారు ఆనందాన్ని అనుభవించలేకపోయారని కృష్ణశాస్త్రిగారు బాధపడ్డారు. ‘కొంత ఆర్ద్ర దృష్టితో, కవితా హృదయంతో ఆ విమర్శన సాగితే నేటి కాలపు కవిత్వంలో వారు చక్కదనమూ, కవిత్వ గుణమూ గ్రహించి ఉండేవారు ‘ అని రాశారు. ఊపిరాడనీయనంత కోపంతో దాడి చేసినవారికి సమాధానం చెప్పడం కంటే కొత్త పద్యాలు రాయడమే జవాబనే దృఢ సంకల్పంతో ‘ప్రవాసము’ – ఊర్వశి’ కావ్యాలూ ప్రకటించారు.

బసవరాజు అప్పారావు, నండూరి సుబ్బారావు, నాయని సుబ్బారావు, చింతా దీక్షితులు, చలం, మొక్కపాటి రామమూర్తి – వీళ్ళంతా మంచి స్నేహితులు. కాల్పనిక సౌందర్యానికి సన్నిహితులు. హరీంద్రనాథ్ చటోపాధ్యాయ వంటి ఆంగ్లకవితో పరిచయం ఏర్పడింది. హరీంద్రుని కావ్య పఠనం కృష్ణశాస్త్రిగారికి బాగా నచ్చింది. ఈయన కూడా నవకవుల పద్యాలు ఒక పద్ధతిలో కూర్చి సరికొత్త కావ్య పఠనానికి రూపం సిద్ధం చేశారు. ‘సంధ్యారాగం’ లోని ‘ఆగుమాగుమా తెరువరీ’ అన్న స్వాగతంతో ఆరంభించి, పింగలి-కాటూరి ‘తొలకరి’ లోని ‘కవితాసామగ్రి’ తరువాత చదివి, ఎంకి పాటలు పాడేవారు. ఊరూరా వాడవాడలా సభలూ సమావేశాలతో కవితా వసంతోత్సవాలే. దీని వలన భావకవిత్వం ఉద్యమమై నిలవడానికి కృష్ణశాస్త్రిగారి కృషి ఉందని తెలుస్తుంది.

1922లో కృష్ణశాస్త్రిగారి మొదటి భార్య మరణం ఆయనని అమితంగా కదిలించి ‘కన్నీరు’ ఖండకావ్యం రచించేలా చేసింది. ఆధ్యాత్మిక గురువు మొక్కపాటి రామమూర్తి మరణంతో ‘ప్రవాసం’ ఆయనకి అంకితమిచ్చారు. కూతురు సీత మరణం ఆయనని ఎంతాగానో కలచి వేసింది. ‘తిరుప్పావై’ కీర్తనలు రచించేలా చేసింది. బ్రహ్మర్షి నాయుడుగారి వియోగ వేదన కృష్ణశాస్త్రి కావ్య జీవితానికి ఊపిరి పోసింది.

కృష్ణశాస్త్రిగారు మంచి వక్త. సాహిత్యాన్ని గురించి అందంగా, విజ్ఞానదాయకంగా మాట్లాడి సభలని అలరింపజేసిన వక్తగా ఆయన పేరు పొందారు. నవ్య సాహిత్య పరిషత్తు సమావేశాలలో కానీ, కళాశాలల సాంస్కృతిక ఉత్సవాలలో కానీ ప్రాచీన ఆధునిక కవుల కావ్య సృజన గురించి, రీతుల గురించి అనర్గళంగా మాట్లాడగల ప్రతిభావంతులు. బొమ్మకంటి శ్రీనివాసాచార్యులుగారు, వేల్చేరు నారాయణరావుగారు కృష్ణశాస్త్రిగారి వక్తృత్వాన్ని గురించి వివరించారు. ఏలూరు సి.ఆర్.రెడ్డి కళాశాలలొ నన్నయగారి ‘వాడి మయూఖముల్ కలుగు వాడపరాంభుధి కుంకె’ అనే పద్యంలోని అందాలని గురించి, జానపద గీతాల నేపథ్యం గురించి ఆయన ప్రసంగించిన తీరు ప్రజలని ముగ్ధులను చేసిందనీ, కృష్ణశాస్త్రిగారికి ప్రాచీన సాహిత్యం పట్ల ఉన్న ఆధునిక దృష్టిని తమ ‘తెలుగులో కవితా విప్లవాలు’ సిద్ధాంత గ్రంథంలో తెలిపారు. విజయనగరంలో జరిగిన నవ్య సాహిత్య సమావేశంలో గొర్తి సూర్యనారాయణగారిని తెలుగుపండితులు భావకవుల కవిత్వాన్ని ఎద్దేవా చేస్తూ ప్రజలని రంజింపచేస్తూ హాస్యస్ఫోరకంగా ప్రసంగించారనీ, ఆ ప్రసంగాన్నితిప్పి కొడుతూ కృష్ణశాస్త్రిగారు తమ సహజ ధోరణిలో భావకవుల పద్యాలని భావస్ఫోరకంగా చదువుతూ, మృదువైన మాటలతో భావ కవితా సౌందర్యాన్ని ఆవిష్కరిస్తూ ప్రసంగించారనీ, అబ్బూరి వరద రాజేశ్వరరావు వివరించారు. వక్త భావకవిత్వానికి ఉద్యమ స్ఫూర్తిని కలిగించిన కవి కృష్ణశాస్త్రి.

కృష్ణశాస్త్రిగారు స్వతహాగా హాస్యప్రియులు. ఆయన ప్రభావంతో కవిత్వం రాసే యువకులు ఆయనలాగా గిరజాలు పెంచేవారు. మెరుగు కళ్లజోళ్ళు పెట్టేవారు. పద్యం మీద మాత్రం శ్రద్ధ ఉండేది కాదు. ఆ ధోరణిని హేళన చేస్తూ కృష్ణశాస్త్రిగారు

‘మెరుగు కళ్ళజోళ్ళు గిరజాలు సరదాలు
భావకవికి లేని వేవి లేవు
కవితయందు తప్ప గట్టివాడన్నింట
విశ్వదాభిరామ వినురవేమ ‘

అని చెప్పారు. చలం, అబ్బూరి రామకృష్ణారావు, కృష్ణశాస్త్రి, విశ్వనాథ వంటి కవుల సమావేశాలు నవ్వుల జల్లులు కురిపించాయి.

విజయనగరం, కాకినాడ కళాశాలలో విద్యని అభ్యసించే రోజులలో ‘విశ్వకవి’ రవీంద్రుని రచనలు చదివి,సౌందర్య దాహాన్ని గురించి అధ్యయనం చేశారు. గీతాంజలి, క్రియేటివ్ యూనిటీ, సాధన వంటి గ్రంథాలలోని సౌందర్యదృష్టి కృష్ణశాస్త్రిని ఆకర్షించింది. ఆంగ్ల కవిత్వాన్ని అధ్యయనం చేసి తెలుగు కవితకి నగిషీలు చెక్కినవారు కృష్ణశాస్త్రిగారు. ‘ఆంగ్లకవిత తెలుగుకవిత అద్భుతంగా సమ్మిళితమైన ఒక అపూర్వమైన సాహిత్య సమ్మేళనం కృష్ణశాస్త్రి’ అని ఆచంట జానకీరామ్ గారు అన్నారు.

1948లో మద్రాసు వెళ్ళిన కృష్ణశాస్త్రిగారు బి.ఎన్.రెడ్డి గారు దర్శకత్వం వహించిన కళాత్మక ‘ మల్లీశ్వరి ‘ సినిమాకి మాటలూ, పాటలూ రాసారు. అప్పటిదాకా పద్య రచనలో సిద్ధహస్తులై, చందస్సులో ఎన్నో మెలకువలు గ్రహించి, పద్యాన్ని పాటలా పాడుకునేలా తీర్చి దిద్ది పాటల కూర్పులోని రహస్యాన్ని గ్రహించారు. జానపద గేయాల నడకలూ, పల్లీయజన నుడికారాన్ని సన్నిహితంగా పరిశీలించి, మల్లీశ్వరి చిత్రానికి పాత్రోచిత సంభాషణలు రచించి సినిమాకి కావ్య గౌరవాన్ని తెచ్చారు. ప్రేమకథని ఉదాత్త కళాత్మక విలువలతో తీర్చి దిద్దడంలో కృష్ణశాస్త్రి తనవంతు బాధ్యతని సమర్థంగా నిర్వహించారు. అప్పటినుంచి చలనచిత్రాలకి పాటలు రాసి, పాట రచనలో తన ముద్రని వ్యక్తం చేయడమే కాక తెలుగుపాటకి మారుపేరై స్థిరపడ్డారు.

చక్కని మాటకారిగా, వక్తగా ఆంధ్రులని ఆనందింపచేసిన కృష్ణశాస్త్రిగారికి 1966లో గొంతు కేన్సర్ వచ్చి మరి మాట్లాడే అవకాశం లేకుండా పోయింది. మూగబోయాక ఆయనకి మనుషుల పట్ల ఆసక్తి మరీ ఎక్కువైంది. ‘స్క్రిబ్లింగ్ పాడ్స్’ మీద ఆయన వ్యక్తం చేసిన అభిప్రాయాలూ, అనుభూతులూ మానవ మనస్తత్వం పట్ల ఆయనకి గల అవగాహనని స్పష్టం చేస్తాయి.

కౄష్ణశాస్త్రిగారు నిత్య యువకులు. ఎప్పుడూ యువతరం పట్ల ఆశావహంగా ఉండేవారు. శ్రీశ్రీ, పఠాభి, ఆరుద్ర వంటి నవ్య కవులపై ఆయన అభిప్రాయాలూ, యువకవులని ఆయన ప్రోత్సహించిన తీరూ భవిష్యత్తులో కవిత మరింత వికాస దృష్టితో ఉంటుందనీ, ఉండాలనీ ఆయన అభిలషించేవారని తెలుస్తుంది.

ప్రకృతిలో మానవ ప్రకృతిని దర్శించి, రచనలో ప్రదర్శించడం కృష్ణశాస్త్రిగారికి ఇష్టం. ఆయన ఒకచోట రాసుకున్నట్టు, ‘ఒకసారి హైదరాబాదు నుంచి మదరాసు వెళుతున్నాను కారులో. దారిలో నాగార్జునసాగర ప్రాంతాననో, దేవరకొండ ప్రాంతాననో ఒక ఎత్తైన కొండ ఉంది. ధుమధుమలాడుతూ, కనుబొమలు ముడుచుకొని తిక్కగా కొందరు మనుష్యుల లాగున ‘ అంటారు. ఆయన కవిత్వం అంతటా ప్రకృతి ప్రీతి కనిపిస్తుంది.

వైష్ణవ భక్తి, సూఫీ తత్వం, ఆంగ్ల కవితా సంస్కారం కృష్ణశాస్త్రిగారిలో సౌందర్య దృష్టిని నిశితం చేసింది. షెల్లీ, కీట్స్ వంటి కవుల పదాల కూర్పును తెలుగు కవిత్వంలో ప్రవేశపెట్టి, నూతన పోకడలకి దారి చూపించారు. వచనాన్ని కావ్య సరణిలో తీర్చి దిద్ది స్వీయానుభవాలని అందరూ పంచుకొని ఆనందించేలా రచనలు చేసారు.

తన రచనలతో తెలుగు సాహిత్య ప్రపంచంలో ప్రభాత వాయువులా ప్రవేశించి, ప్రేమతత్వం సౌందర్య దృష్టితో ఆవిష్కరించి, తెలుగువారి హృదయాలలో ప్రత్యేకమైన స్థానాన్ని పొందిన కృష్ణశాస్త్రిగారు 24-2-1980 తేదీన మదరాసులో మరణించారు. చివరిదాకా ఆయన పాటలు రాస్తూనే ఉండేవారు. గొంతు మూగవోయాక రాసిన పాటలు తెలుగువారి తీరుతెన్నులని మరింత ఆర్ద్రంగా చిత్రించినాయి.

కృష్ణశాస్త్రి సాహిత్యంలో వైవిధ్యంతో కూడిన రచనలున్నాయి.

పైన పేర్కొన్న గ్రంథాలన్నీ సంపుటాలుగా వెలువడ్డాయి. రౌతు బుక్ డిపో, రాజమండ్రి వారు, దేవులపల్లి కృష్ణశాస్త్రి సన్మాన సంఘం, మద్రాసు వారు, విశ్వోదయ ప్రచురణ, కావలి వారు, రాజహంస ప్రచురణలు మద్రాసు వారు, ఓరియంట్ లాంగ్మన్ హైదరాబాదు వారు కృష్ణశాస్త్రిగారి రచనలని ప్రచురించి తెలుగువారికందించారు.

రాజా, కాటూరి వేంకటేశ్వరరావుగారు, సూరి నారాయణమూర్తిగారు, ఆచంట జానకీరామ్గారు, పాలగుమ్మి పద్మరాజుగారు, బాలాంత్రపు రజనీకాంతరావుగారు, బాలాంత్రపు నళినీకాంతరావుగారు, కురుమెళ్ల వేంకటరావుగారు మొదలైన వారు కృష్ణశాస్త్రి గ్రంథాలు వెలుగు చూడటానికి కృషి చేసినవారు.

**** (*) ****

కృష్ణశాస్త్రి సాహిత్య జీవితం సౌందర్యాన్వేషణే. షెల్లీ, కీట్స్, టాగూర్ కృష్ణశాస్త్రికి బాటలు వేసినవారు. అందరూ సౌందర్యాన్ని అన్వేషించినవారే. ఆరాధించినవారే. కవిత్వమూ, కళలూ మనిషికి సౌందర్య పిపాస కలిగిస్తాయి. మనిషిని పరిపూర్ణ మానవుణ్ణి చేస్తాయి.

కీట్స్ సౌందర్యాన్వేషణ చేస్తూ,

‘Heard melodies are sweet, but those unheard
Are sweeter, therefore, ye soft Pipes, play on
Not to the sensual ear, but, more endeared,
Pipe to the spirit ditties of no tone’

మనం చెవులతో వినే సంగీతం కంటే భావించే సంగీతం మరీ తీయగా ఉంటుందంటున్నాడు. ఎలాంటి సంగీతం కావాలో అది అందనంత ఎత్తులో ఉంటుంది. ఆ శిఖరాలని అధిరోహించే ప్రస్థానమే సౌందర్య ప్రస్థానం. కృష్ణశాస్త్రి స్వేచ్ఛాయాత్రలో ‘దిగిరాను దిగిరాను దివి నుండి భువికి’ అన్నారు. మనస్సుని ఉన్నత శిఖరాలకి చేర్చాలనే తపన ఆయన కావ్యారంభంలోనే సూచించారు. ‘ In all arts men reach towards such an ideal and know that, though they can not even attain it, it provides a standard and criteria for what all they have’

వాస్తవానికి అటువంటి సంగీతం సులభంగా లభించేది కాదు. మనిషి క్రమవికాసాన్ని పొంది, అభిరుచిని సంస్కరించుకోగలగాలి. అప్పుడే ఆదర్శ సౌందర్యాన్ని అందుకోగలుగుతాడు. కళల ప్రధాన లక్షణమిదే. కాల్పనిక కళలు ఆలోచనలని కాదు రేకెత్తించేది. భావుకతని వృద్ధి చేస్తాయి.

హేతుబద్ధంగా అన్వేషించేది కాదు సత్యమంటే. భావన ద్వారా అన్వేషించాలి. కీట్స్ కడపటి వాస్తవం సౌందర్యమని అన్నాడు. అదే సత్యమని విశ్వసించాడు. అనంతత్వంలో విశ్వాసం సృజనకి పునాది.
షెల్లీ ‘Hymn to intellectual beauty’ అనే ఖండికలో ఇలా అంటాడు.

‘Men were immortal and Omnipotent,
Didst-thou, unknown awful as thou art
Keep with thy glorious train firm state
within his heart’

సర్వ వ్యాపితమూ, శాశ్వతమూ అయినదాన్ని అందుకునే ప్రయత్నాన్ని మనిషిలో కలిగించేది సౌందర్యం. ఇది అనంతమైన అన్వేషణ. ఎప్పటికప్పుడు కొత్తదనంతో పలకరించే సృష్టిరహస్యం. ‘Truth’s Call is the Call of beauty’ అంటారు టాగూర్. షెల్లీ గురించి రాస్తూ ఇంకా ఇలా అంటారు. ‘He had the Creative mind which could only approach truth through its joy in Creative effort.’ సత్యాన్ని గ్రహించాలంటే సృజనాత్మక హృదయం ఉండాలి. సృజనాత్మక ప్రయత్నంలో పొందే ఆనందంలో సత్యాన్ని దర్శించగలమని టాగూర్ అభిప్రాయం.
కవిది ఆరని చిచ్చు. తీరని తృష్ణ. అతనిని సంతృప్తి పరచే సుందర వస్తువు, అతనిని ఆనందింప చేసే ఆర్ద్ర ప్రేమ ఈ లోకంలో దొరకవు. అందుకే కృష్ణపక్ష కవి ‘వనరు చేడ్వగలేను, చచ్చి చావగలేను కనలేని వెలుగుకొరకై’ అన్నాడు.

ఎడతెగని అన్వేషణతో సౌందర్య సృజనకి తపిస్తున్నాడు కవి. ‘ఒక ఆంధ్రకవి కృష్ణపక్షంలో ప్రవాసియై తిరిగి తిరిగీ, కంటపడిన ప్రతి లావణ్యాన్నీ కదిపి కదిపీ, పక్కన మ్రోగిన ప్రతి హృదయాన్ని పలకరించి పలకరించీ, లోకంలో తనకు నచ్చిన సౌందర్యం లేదనీ, తన్ను ప్రేమించి తాను ప్రేమించే ప్రేయసి లేదనీ కుంగిపోయి కుంగిపోయీ ముచ్చిచ్చులో వేగి వేగి, ‘నాకుగాదులు లేవు, నాకుషస్సులు లేవు’ అన్న నరకంలోకి వచ్చాక, తపస్సు పూర్తయ్యాక, శాంతచిత్తుడై తానే ప్రేయసిని సృష్టించుకున్నాడట’ అని కృష్ణశాస్త్రిగారు రాశారు.

అనంతత్వాన్ని ఆరాధించడమే సౌందర్యోపాసన. దీనికి దేశకాల సంబంధం ఉండదు. షెల్లీ కూడా సౌందర్య దర్శనం చేసిన సందర్భంలో ఇలా అంటాడు.

‘Never joy illumed my brow
Unlinked with hope that thou wouldst free
This World from its dark slavery;
That Thou – O awful loveliness -
Wouldst give Whatever these words can not express’

షెల్లీ పద్యంలో స్వేచ్ఛ కోసం మనిషి పడే ఆరాటం ఉంది. సమగ్రత కోసం తపన ఉంది. మానవ ప్రపంచాన్ని ఈ చీకటి బానిసత్వం నుంచి విముక్తను చేసేది అనంత సౌందర్యమే నంటాడు.

కృష్ణశాస్త్రి ఆదర్శ సౌందర్యం ఊర్వశి. భారతీయ సాహిత్యంలో ఊర్వశికి ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. కాళిదాస మాహాకవి స్వర్గానికీ మానవ లోకానికీ ముడిపెడుతూ ప్రేమ, సౌందర్యాలు మనిషికి అవసరమని చెప్పాడు. ఊర్వశిని రవీంద్రుడు ‘అనంత యౌవనా’ అని కీర్తించాడు. మానవునిలో నిత్య చైతన్యాన్ని కలిగించే భావన యౌవనం. కాలంలో వచ్చే మార్పులని బట్టి శరీరానికి వార్ధక్యం తప్పదు. కానీ మనసుకి యౌవనాన్ని ఇచ్చేది సౌందర్య భావన. మనుషుల్లో సౌందర్య చేతన లోపిస్తే ప్రపంచం నిర్జీవమైపోతుంది. సృష్టి సౌందర్యానికి ఆనందించలేని మనిషి రాయిలా మిగిలిపోతాడు.

‘దారి తలలెత్తు నింత సౌందర్య లవము
వదలి పోలేరు చంపెడివరకు వీరు ‘

ప్రజలలో సౌందర్య భావం నశించింది. కనిపించే సౌందర్యాన్ని ఎలా ఉపయోగించుకుందామా అనే ఆలోచన తప్ప అనుభవించి ఆనందించే శక్తి లేదు. ఈ భావాన్ని చలంగారు ఇలా చెబుతున్నారు.

‘సౌందర్యం మీది భక్తి ఉంటుందని కూడా మరచిపోయినారు. గొప్ప కవులూ, కళారాధకులూ సౌందర్యాలన్నిటిలోకి సుందరమైనది సుందరమైన జీవితం అని విశ్వసించారు. దానికి సూత్రం సుందరమైన ఆత్మ’

మానవ జీవితానికి అందాన్నిచ్చే విలువలూ, పద్ధతులూ చూస్తే భరించలేని లోకాన్ని కృష్ణశాస్త్రి, చలం ఒక విధంగానే తిరస్కరించారు.

‘వాడిపోయిన ప్రతి సౌరభమ్ము కొరకు
కనుమొరంగిన ప్రతి హిమకణము కొరకు
బ్రతుకు బ్రతుకెల్ల కరగు బాష్పములు కాగ
ఎట్లు కననేర్తు నానాటి దృశ్యమేను’?

తన మనస్సుని తాకిన ప్రతి సౌందర్య ఖండాన్నీ, తన హృదయాన్ని పలికించిన ప్రతి ప్రేమ శకలాన్ని ఏరుకొని ఆదర్శ సౌందర్యాన్ని నిర్మించుకున్నాడు కవి. ఆమె ఊర్వశి. ‘మృదుల కరుణా మధురము నా హృదయము, ఎవ్వరెరుగజాలుదు రేమని యేడ్తునెపుడు’ దుఃఖంతో, ప్రవాసంతో మనస్సు పవిత్రమయ్యింది. అగ్ని శోధనతో, ఎడతెగని సాధనతో సృజన శక్తులు పక్వానికి వచ్చాయి. మనస్సు ఉన్నత స్థితికి చేరుకుంది.

ప్రేమించలేక పోయానన్న బాధతో కవిని, పాత జ్ఞాపకాలు బాధిస్తున్నాయి. ‘తుది మొదలులేనిదానాటి తొలి నిశీధపుం దమము; ఆఘాత మయ్యెది; అందు దారిలేదు; మిణుగు రేనియు కానరాదు; ఒకండ పొంచి యొదిగితి నేమూల మూలలందు’ అంటాడు. కృష్ణపక్షంలో, భార్య మరణించినప్పుడు కవి పాడిన ‘తుది మొదలు కానికానరానిది; మహాంధకార కలుషిత కృష్ణపక్షంపు వీధి’ జీవితం జ్ఞప్తికి వచ్చి కవిని మరింత వేదనకి గురి చేస్తోంది.

‘ఊర్వశి’ గీతాల ప్రారంభంలో కృష్ణశాస్త్రిగారు,

‘నా కఠిన పాదశిలల క్రిందబడి నలగి
పోయె నెన్నెన్నియో మల్లెపూలు మున్ను’

అని పాడారు. పాటలో విషాదపు జీర మనసుని కదిలిస్తుంది. కృష్ణపక్షంలో తన పూర్వానుభవాలని గుర్తు చేసుకుంటున్నాడు కవి. ‘తేటివలపు’ ఖండికలో మల్లెపూవుని పెళ్ళికూతురిని చేసిన తీగలు తుమ్మెదతో అంటాయి. ‘ఆర్ద్రచిత్తుడని బేల వరించేను నిను మల్లికా లలన, యెరుంగ దింత అనురాగము తేనెల తేటకంచు’

ఆ మాటలు విని తుమ్మెద,

‘తెనెలంగూర్చి వలపుల దేటపరచి
ధన్యురాలనయ్యె మీ చెలి తలిరుబోణీ!
కాని నిరతంబు మల్లిక కడనె యుండి
ముదము కూర్పగ మాకొక్క పూలె చెపుమ’

తీగలతో అంటుంది. చంచలమైన తుమ్మెద మనస్తత్వం కవికుమారునిలో కనిపిస్తుంది. స్వేచ్ఛాప్రణయం దుఃఖానికి దారితీసి కవిని ప్రవాసిని చేసింది.

రకరకాల అనుభవాలు మూటకట్టుకున్న కవిని వార్ధక్యం,మరణం కలవరపెడుతున్నాయి.

‘నా కనుల క్రాగు చీకట్లు ప్రాకుచోట
లేదు నెత్తావి, మధువేని లేదు, లేదు
ప్రాణ, మొక్క లావణ్య లవమ్ము లేదు
ఏను రుజనైతి, జరనైతి, మృత్యువైతి’

కామవాంఛకి సౌందర్యానురక్తి ఉండదు. కవికి అంత దుఃఖంలోనూ ఆశాకిరణంలా

‘ఈ నిశావసానమ్మున, ఏ శుభాని
లమ్ము నిట్టూర్చెనో జాలిరాగనేడు
వ్రాలె నా పాడు అడుగుల మ్రోలనొక్క
తారయే, యొక్క దివ్యమందార సుమమె’

స్వర్గ సౌందర్యానికి ప్రతీకగా ఊర్వశిని సృష్టించుకున్నారు కృష్ణశాస్త్రి. ‘In the Poetical Compositions that followed Pravasam (Exile) and Urvasi – I attempted to offer an insight into values realized in the course of the earlier search for love and its fulfillment.’ అని అంటారు కృష్ణశాస్త్రి

మానవ విలువలు, ప్రేమవికాసం, వీటి అన్వేషణకి అంతర్దృష్టి అవసరం. అది కృష్ణశాస్త్రికి పుష్కలంగా ఉంది.

‘మోహినీ హాసమల్లీ ప్రఫుల్ల రుచియె, శ్రీ లలిత వైజయంతీ పరిమళమ్మో, హర జటా పారిజాత లంతాంత మధువె’ అందుకోలేని అందం ఊర్వశిది. ఆమె దర్శనంతో నిర్దయతో పదునెక్కిన ఈ నీచమైన గోళ్ల కొసలు కూడా పరవశంతో చలించి పోతున్నాయంటాడు కవి. గత జీవితంలో తన క్రూర ప్రవృత్తి కవిని చలింప చేస్తోంది.

‘త్రిజగతీ పతి కోటీర దివ్య రత్న
రాజి నేలు వజ్రాల తురాయి నీవు!
ఏనొ పాతాళలోకంపు టిరుకు సందు
లందు దిగబ్రాక వెరచు గాఢాంధ రేఖను’

మానసిక సంఘర్షణ కవి మనస్సుని ఉన్నతీకరిస్తోంది. కవి శృంగార బాధ అంతా సౌందర్యాన్వేషణే. ఒకనాడు విర్రవీగి స్త్రీని పతనం చేసిన కవి నేడు ఆమెని ఉన్నతమైన స్థితిలో దర్శించి, ఆత్మౌన్నత్యాన్ని సాధించే తపనలో తనని తాను కుంచింప చేసుకుంటున్నాడు. ‘పతిత నెట్లౌదు, నేనెటు పక్షినౌదు’ నంటాడు. ఐక్యం కుదిరేలా లేదు.

‘ఇన్ని కల్పాలు కాలు నాయెద నడంగి
నాకు ప్రాణమె యగు వేదనా సుఖమ్ము
ఇదె పలుకరించు, నా సఖీ ఇపుడు నీ య
పూర్వ కరుణార్ద్ర నీరవమూర్తి యగుచు’

యుగయుగాలుగా మానవుడు తనలో దాగిన సౌందర్యాన్ని తానే గ్రహింపలేకుండా ఉన్నాడు. కారణం. అహంకారం, అధికారం, మదం, గర్వం – ఇవన్నీ మనిషిని అసహ్యంగా తయారు చేస్తున్నాయి. భౌతికాన్వేషణ ఊపిరిగా బ్రతుకుతూ సుఖాల వెంట పరుగులు తీస్తూ తీవ్రమైన అఘాతానికి గురౌతున్నాడు. ఇప్పుడు కవికి ప్రాణమైన వేదనా సుఖం తన ప్రేయసిని కరుణార్ద్ర నీరవమూర్తిగా పరిచయం చేస్తోంది.

‘నే కురియ లేని మూగకన్నీరు యుగయు
గాల నేత్రాల యశ్రువర్షాలు, కడుగ
చల్లగా జాలిజాలిగా శాంతమధుర
ముగ నుషఃకాల కౌముది సొగసువైతి’

కృష్ణపక్షం చివరి రోజులలో ఉషఃకాలంలో వెన్నెల మెరిసిపోతూ ఉంటుంది. సౌందర్య సాక్షాత్కారం ప్రారంభమయింది. చీకటి, వెలుగు మానవ జీవితంలో సహజం. చీకటిని భరించటమంటే వెలుగుని అన్వేషించటం, తపస్సు, దుఃఖమంతా కన్నీటి శిల్పమై, సౌందర్యంగా, రసాధిదేవతగా సాక్షాత్కరిస్తుంటే, కృష్ణశాస్త్రి

‘ప్రేయసీ! వీని కృపణ జీవిత గళమ్ము
ఎండ వానల చివికి పోయినది, జీర
వారునో, మూగవోవునో, వడకి వెలితి
యౌనొ, పాడదో’ యను సందియమ్ము వలదు’

అంటాడు. ఆమె దయావీక్షణాలతో తను రచించే కవిత్వంలో ‘మూడు లోకాల సుఖమొక్క ముడినిమిడ్చి విసరలేనొ కాలాంతమే వెనుక ప్రాక!’ అని ఆత్మ విశ్వాసాన్ని ప్రకటిస్తాడు ప్రణయోపాసకుడు.

‘మత్సురానేక పుణ్య జన్మములు పండి
జాహ్నవీ స్వచ్చవును సుధాస్వాదుమూర్తి
వైన నీ దివ్య సాన్నిధ్య మందుకొంటి
పుడమికిన్ స్వర్గమున కొక్క ముడి రచించి’

అని నాయని సుబ్బారావుగారంటే, వేదుల తన ప్రేయసిని గురించి,
‘ఆమె మూడులోకాల కళ్యాణమునకు
అవతరించిన యొక పవిత్రానుభావము’

అంటారు. ‘ఎంకెవ్వరని ఎవరైన అడిగితే, ఎలుగునీడల కేసి ఏలు సూపింతు’ నన్నాడు నండూరి.

భావకవులు నాయని, నండూరి, వేదుల, కృష్ణశాస్త్రి నలుగురూ ఒకే రకమైన అనుభవాన్ని ఎవరి పద్ధతుల్లో వారు చెప్పినవారు. విశ్వ రహస్యాన్ని, మానవుని అనంతవేదనని భావన ద్వారా చెప్పినవారు. ప్రేమని ఉపాసించి సౌందర్యాన్ని అందుకున్నవారు.

‘నాడు ‘శాఫో’ విరహ కంఠనాళ వేణు
వాలపించిన యరుణారుణాంచ గీతి
యేడ్చు, నిట్టూర్పు, కోపించు నిపుడు సంధ్య
యటుల, కాల విశాల విహాయసమున’

అంటాడు కవి. విరహగీతాల శాశ్వతత్వాన్ని వివరిస్తూ ‘శాఫో’ అనే గ్రీకు కవయిత్రి విరహంలో తన కంఠనాళాన్ని వేణువుని చేసి పాడిన అరుణారుణాంధ గీతి ఎర్రని సంధ్యలా కాల విశాలాకాశంలో పలకరిస్తోందని అంటున్నాడు. ఊర్వశితో ఇంకా ఇలా అంటాడు. ‘యుష్మదీయ చరణ మస్వణారుణోదయ సురభి కాంతి’ తన గీతాలలో ఆరని వెలుగుగా చేర్చికొంటానని ఆరాట పడుతున్నాడు.

అసలు ఊర్వశి అంటేనే సౌందర్య తత్త్వం. చలంగారు కూడా ‘పురూరవ’ నాటకంలో ఈ తత్త్వాన్ని నిరూపించారు. అందులో ఊర్వశి ఇలా అంటుంది. ‘సౌందర్యాన్నే అనుభవించటం నేర్చుకొన్ననాడు స్వర్గమే నీ కరతలామలకం’ అని. పురూరవుడు ఎలా నేర్చుకోగలను అంటాడు. ఊర్వశి ‘అదో విద్య కాదోయి. ఎదగాలి. ఆ జ్ఞానంలోకి’ అని అంటూంది. ఈ సంభాషణంలో తేలిన దేమిటంటే శరీరాల కలయిక భౌతికానందాన్ని, హృదయాల కలయిక అలౌకికానందాన్ని కలిగిస్తాయని. శృంగారంలో ఉండే ఔన్నత్యమే సౌందర్యమని చలం భావన.

ప్రేమ గురించీ, స్త్రీ సౌందర్యాన్ని గురించీ చలం పురూరవ నాటకంలో ఊర్వశి చేత ఇలా అనిపిస్తారు. ‘ప్రేమంటే ఆశించి, స్త్రీ నీ ఆలింగనంలోకి వస్తే ఏ భారం లేకుండా అనుభవించడ మనుకున్నావా? కంటికి బాగున్న స్త్రీ నల్లా నీ పాన్పు మీదకి రమ్మని ఆహ్వానించడ మనుకున్నావా? కాదు. స్త్రీ సౌందర్యం – పురుషుణ్ణి కాల్చి మెడవంచి కళ్లు తెరవడానికి. అతని ఆత్మని అతనికి చూపడానికి.’

యుగాల ఫలితమైన పురూరవుని శృంగార వాంఛ ఊర్వశి రూపంలో వచ్చిందని చలం అంటారు. ఈ సృష్టి, ఈశ్వరుడు, ఎంత వాస్తవమో తన ప్రేమ అంత వాస్తవమని ఊర్వశి పురూరవునికి చెపుతుంది. తీవ్రమైన, భేదమైన, అగ్నితుల్యమైన విషాదంలోంచి తప్ప నేర్చుకోలేడు మానవుడు. అందువల్లనే మానవలోకంలో ఇంత వియోగం, అశాంతి, బాధ.

అందరానిది అందుకోవాలని మానవుడు పడే ఆవేదనకి అర్థం చెప్పిన నాటకం చలం పురూరవ.

కృష్ణశాస్త్రి, చలం ఇద్దరూ రొమాంటిసిస్ట్లే. ప్రేమకోసం, స్వేచ్ఛకోసం తపన పడ్డ వాళ్లే. ఆత్మసౌందర్యం కోసం అన్వేషించినవాళ్లే. తమని తాము సంస్కరించుకొనే ప్రయత్నంలో సాహిత్య సృజన చేసినవాళ్లు. వ్యక్తిత్వాన్ని తీర్చిదిద్దుకొనే ఆరాటంలో విలువలని గౌరవించినవాళ్లు.

‘నేటి తెలుగుకవికి ఊర్వశి అంటే లోపం లేని ఆనందం. కలత లేని శాంతి. అమృతం. ఊర్వశిని ప్రేమిస్తే లోకంలో ఎవరినీ ప్రేమించలేకుండా ఉండలేమంటాడు’ అని అంటారు కృష్ణశాస్త్రి.

భావనతో సృష్టించుకున్న ప్రేయసి ఊర్వశి. వ్యక్తిగత ప్రేమని విశ్వప్రేమగా మలచి సౌందర్య రూపంలో కవి ఆరాధించిన అపురూప లావణ్యరాశి ఊర్వశి. కవి తన హృదయంలోని ఊర్వశిని చూడటానికి సిగ్గు పడుతున్నాడు. పూర్వానుభవాలు కవిని భ్రాంతిలో పడేశాయి. అహంకారం కరిగి పోయాక అందులోంచి బయటపడ్డాడు. ఇప్పుడు ఊర్వశి దర్శనమిస్తోంది. కవితో ఇలా అంటుంది.

‘తొలి వియోగిని నేనె! తొలి ప్రేయసిని నేనె!
ఆనాటి కేనాటి కేను నీ దాననే’

సౌందర్యం మానవ హృదయంలోనే దాగి ఉంటుంది. ఎవరి అభిరుచిని బట్టి వారు దాన్ని చూడగలుగుతారు, అనుభవించగలుగుతారు. ఈ సౌందర్యానుభూతితో తపించిన కవి ఊర్వశిని గుర్తించాడు.

‘మున్నీటి తరగలకు మిన్నేటి నురుగులకు
తడయు నెడబాటౌనె! విడని కౌగిలి నేనె!
వాన చినుకుగ సొగసి వలపు చూపుగ నెగసి
పడిపోవుదును నేనె! పరువులిడుదును నేనె!’

కవి కోసం ఊర్వశి దిగిరావడంలోనే ‘మిసిమి వన్నెల మేన మసి జాలిగానయ్యె’ అన్నది. లోక సంగ్రహార్థం అయిన ఊర్వశి పాట కవికి తనను తాను తెలుసుకొనేలా చేసింది. ఆమె పాటని ఉద్దేశ్యించి కవి,

‘నీవు తేనియ గొంతెత్తి తేని, నీ క
పోలములు చిరునవ్వు నేత్రాలు కూడ
మరచి సర్వమ్ము, సొగసుగా శిరసు ద్రిప్పు
చెందులకొ పాడినట్లుండు నేదొ యేదొ!’

అని అంటాడు. ఆమె పాటని కవి భావిస్తూ ఆమె పిలిచినట్టుగా, పాడినట్టుగా ఆనందిస్తూ ఉంటాడు.

కవి ఊర్వశి పాటగురించి చెప్పిన తర్వాత ఆమె కళ్లలోని భావాలని గురించి చెపుతాడు. అనంత సౌందర్యమైన ప్రకృతి ఎంత గంభీరమైనదో ఆమె కనులలోని భావాలు అంత గంభీరమైనవి. ‘ఏదియో అపూర్వ మధుర రక్తి స్పురియించుగాని అర్ధమ్ముగాని భావగీతమ్ము లవి.’ భావ కవిత్వ సారాంశమంతా ఈ వాక్యంలో ఉంది. భావ కవిత్వం అర్థ తాత్పర్యాలకి లొంగేది కాదు. దీనిలో భావనకే ప్రాధాన్యత. పాటగా కనిపించిన సౌందర్య దేవతని చూడగానే కవికి జీవితరహస్యం బోధపడింది.

‘ఎదలోపలి యెదలో, నె
మ్మదిలో, జీవిత రహస్యమార్గమ్ములలో
వదలని కోరికవై, నా
బ్రదుకు బరువు లెల్ల పాట పాడింతు సఖీ!’

కృష్ణశాస్త్రి హృదయం సౌందర్యంతో నిండిపోతుంటే తన బ్రతుకు బరువులెల్ల పాటలా పలుకుతుంటే, కవిలోని కళాకారుని గొంతు ముడి విడిపోతుంది.

‘నీ యాజ్ఞ కూడెనా, గొంతు ముడి వీడెనా
హాయిగా యుగయుగంబుల కలల్ పాడనా!
చిర గాఢనిద్ర మేల్కొలిపి సందేశాలు
పరపనా దిక్కు దిక్కులకు చుక్కలకు!’

అని అంటాడు. గొప్ప కళ ఎప్పుడూ శాశ్వతత్వాన్ని కోరుతుంది. కవి హృదయంలో చిరకాలంగా నిద్రించే కలలు ఆనందగీతాలు పాడతాయి. యుగయుగాల ఆవేగంతో, ఆనందంతో, ఆశతో, ఆశయాలతో, వివిధానుభవాలతో ఊర్వశిని చేశారు. అందుకే కవి ఊర్వశిని ఆరాధిస్తాడు.

‘ఆ యనాధ బాలిక ప్రియురాలు నాకు!
ఆమె నవసాంధ్య సమయ మల్లీ మనోజ్ఞ
కుసుమకామిని ; ఎదొ వింత కోర్కె తీయ
దనపు వేదన నా జీవితమున రేపు’

అంటాడు కవి. జీవితాన్ని రసమయం చేసుకోవడమే కవి వాంఛ. దానినే తీయదనపు వేదన అంటున్నాడు. కవి భావార్థ హృదయుడు, ప్రణయరాజరాజేశ్వరుడూ అయ్యాడు. అప్సరస ఊర్వశి ప్రేమ భావనకి ప్రతీక.

కృష్ణశాస్త్రిగారు ప్రేయసిని సృష్టించుకోవడం గురించి ఇలా అంటారు. ‘నేను విధాత అంతవాణ్ణి. అతడు సరస్వతిని సృష్టించుకున్నాడు. ప్రేమించాడు. ప్రేమింపబడ్డాడు. నేనూ అంతే.’ అని. కళకీ, ప్రేమకీ ఉన్న సంబంధాన్ని చెప్పారు. సృజనాత్మక ఆదర్శం, సౌందర్యం విధాతకి సరస్వతి అయితే కవికి ఊర్వశి. ఆమె ప్రేమ స్వరూపిణి. కని హృదయాన్ని సౌందర్యమయం చేస్తుంది.

‘ఊర్వశి పుట్టుకను గురించి రెండు గాథలున్నాయి. క్షీరసాగర గర్భంలోంచి అప్సరసలు అందరితో జన్మించింది. అన్నది ఒకటి. రవీంద్రుడు ఇదే అంటాడు. ఒక చేతిలో సుధాపాత్రతో, ఒక చేతిలో విషభాంఢంతో అవతరించావనీ అంటాడు. ఆంధ్రకవికి అప్సరసలు అందరితో ఊర్వశి పుట్టింది అన్న మాట గిట్టదు. ఇక రెండో గాథ. బదరికాశ్రమంలో నారాయణదేవుడు తపస్సు చేస్తున్నాడు. ఇంద్రుడు వెర్రివాడు. ఆయన మనస్సు కలపెట్టడానికని వసంత మన్మథాదులు ఆసరాగా రంభాద్యప్సరసలని పంపుతాడు. నారాయణదేవుడు చిరునవ్వు నవ్వి ఊరువు (తొడ) లోంచి ఏదో తీసి అచ్చరల కెదురుగా విసురుతాడు. అది ఊర్వశిగా నిలుస్తుంది. రంభ వెలవెలబోతుంది. రంభ సిగ్గుపడుతుంది. రంభ సౌందర్యం లౌకికం. వాడి పోగలదు. ఊర్వశి సౌందర్యం అలౌకికం. సత్యం. అనంత యౌవన ఊర్వశి’ తెలుగుకవికి రెండవ గాథ ఇష్టమని కృష్ణశాస్త్రిగారు అన్నారు.

ఊర్వశిని శాశ్వత స్త్రీ అన్నారు రవీంద్రుడు. నహోమాతా, నహోకన్యా, నహోవధూ అని కూడా అన్నారు. విషంతో, అమృతంతో, చీకటితో, వెన్నెలతో కలిసిన ఊర్వశి యుగయుగాలవీ, చతుర్దశ భువనాలవీ అశ్రువులు కడగగా కడగగా సుందరతరం, దివ్యతరం, ఉజ్వలతరం అయిపోతూ ఉన్న ఆదర్శ సౌందర్యం ఊర్వశి.

‘నీ కనుచూపు చీకటుల నీడల
నాయెద నిల్వలేదు, పే
రాకలి గొన్న నా బ్రతుకునందు
త్వదీయ మనోజ్ఞ హాసరే
ఖాకమనీయ కాంతి సుధ
కాల్వలుకట్టగలేదు, కానియే
మో గలగున్ మనమ్ము
వలపుం దమకమ్మున నిందలంచినన్’

ఊర్వశి సౌందర్యం తలచుకున్నప్పుడు కవి మనస్సు అశాంతికి లోనవుతుంది. ప్రేమతో పర్యవసించిన ఆదర్శం సౌందర్యమై సాక్షాత్కరిస్తోంది. నూతన వియోగంతో బాధపడే దీనుడైన కవిని అనురాగంతో చూస్తోంది ఊర్వశి. విశ్వసౌందర్యం కవి భావనలో మానవ రూపాన్ని ధరించింది. ఆమె అతని జీవితంలో చైత్ర ఋతువులా ప్రవేశించింది.

‘నా బ్రతుకు నేడు నందన చైత్ర వనమౌనొ
ప్రాభాత గగన పూర్వ ప్రాంగణమ్మౌనొ!
చెర తొలగు జీవమో!
మరపు విడు తేజమో!’

ఊర్వశి ప్రేమపిపాసి. జీవితంలో పాటలా, పక్షిలా ప్రవేశించి కొత్త ఆశని, కొత్త హాయిని కలిగిస్తోంది.

కని కన్న స్వప్నాలన్నీ వెలుగు రూపాన్ని ధరించినాయి. జీర్ణజీవిత ప్రాంగణంలో వసంత విలాస మధుర్యమూ, ఉషఃకల్యాణ లావణ్యమూ ప్రవేశించినాయి. అప్పటి తన స్థితిని కవి ఇలా పాడుకుంటున్నాడు.

‘నేడు నా జీవితము కూడ నిర్జరాంగ
నా దరస్మితమయి ప్రపంచాలు ప్రాకు!
పిలుచునేరేడు లోకాల ప్రేమకొరకు!
పరపు నాహృదయము చరాచరములకును’

సృష్టిలో ప్రతిపదార్థమూ ఉన్నత దశని పొందాలని ప్రయత్నిస్తూ ఉంటుంది. ఆత్మవికాసమే మనిషికి సౌందర్యాన్నిస్తుంది.

భావ కవిత్వంలో ప్రధానమైన మరో అంశం అద్భుత సృజన. ప్రతి విషయాన్ని లోపలికి పెల్లగించి చూసి అసలు తత్త్వాన్ని భావనతో అన్వేషించటం. కృష్ణశాస్త్రి ఊర్వశి అద్భుత సృజనే ఆత్మావలోకనమే. ఆనందభావనే.

‘ప్రతి పదార్థమ్ములోని రూపమ్ము వరకు
అసలు తత్త్వమ్ము కొరకు ప్రయాణమౌ మ
నస్సునకు అడ్డు కంచెలన్నవియె లేవు’

ప్రేమ అసలు తత్త్వం అన్వేషణలో పడ్డ కవి దుఃఖానికి గురై హృదయాన్ని క్షాళన చేసి విశ్వసౌందర్యాన్ని దర్శించి, ప్రేమని విశ్వవ్యాపితం చేస్తున్నాడు.

కవి హృదయంలో ‘విశ్వ వీణాగళమ్ము భోరుభోరున’ మ్రోత పెడుతోంది. విశ్వప్రేమని ఉపాసిస్తున్నాడు. అనుభవాలతో అణగారిన పరిస్థితి కవిది. కారుచీకటిలో ప్రయాణించినవాడు కవి. ఊర్వశితో అంటున్నాడు.

‘కరుణచే వలపుచే తరళమైనా నీవు
బిడియాన నిరులలొ బడి యేడ్చినా నేను’

ఆమె కరుణని చూసి కవి సిగ్గుపడుతున్నాడు. దయా స్వరూపిణియైన విశ్వప్రేయసితో ‘కలుగునా నాకు నీ వియోగమ్ము సకియ’ అని ప్రశ్నిస్తున్నాడు. సౌందర్యం కోసం అన్వేషించి ‘ఎంత దిగజారి దిగజారి ఎంత వెదకి వెదకి పడినవొ, పెంధూళి కదలలేక వెలుగులేక యెగురలేక వీని కనులె శిలలు గాక, వదలని కౌగిలి పెనంగ చెదరు గాక లజ్జా గాఢ వేదనాగ్ని! ‘ అని అంటాడు.

కవి ఊహలకి అతీతమైన ఆనందానికై అర్రులు చాచే ఆశాజీవి. ముద్దుకృష్ణ మాటల్లో చెప్పాలంటే, ‘ఆశయాలలో, అనుభవాలలో కొత్తదనమూ, విశేషప్రత్యేకత ఉన్నవాడు కృష్ణశాస్త్రి. ప్రేమకై విదాహం పొందాడు. విరహంలో వేగిపోయాడు.’
భావకవిగా కృష్ణశాస్త్రి విశిష్టత ఆయన సౌందర్యాన్వేషణలో కనిపిస్తుంది. ప్రేమకై ఆయన పడిన ఆరాటం, ప్రకృతిలో సమన్వయించుకున్న తీరు, కాల్పనిక సౌందర్య దృష్టి పట్ల ఆయనకి గల అవగాహన తేట తెల్లమవుతుంది.

‘నిదురలో స్వప్నాల కదలికే బరువైన
కలలెల్ల కనువిచ్చి కాల్చు నాగతియేమి
బ్రదుకులో భావాల పరిమళమె బరువైన
భావాలె పరువమై బ్రతుకు నా గతి యేమి’

మధురమైన బాధ, కాల్చే తియ్యదనం, తియ్యతేనియ బరువు కృష్ణశాస్త్రి కవిత్వానికి ఆధునికతని సంతరింప జేశాయి. లోకాతీతమైన పరమసత్యాలని ఇంద్రియానుభవం ద్వారా ఆవిష్కరించటం కృష్ణశాస్త్రి ప్రత్యేకత. స్వప్నాల కదలికలో ఉండే బరువునీ, భావాల పరిమళాల బరువునీ అనుభవించి అక్షరీకరించటం కృష్ణశాస్త్రి కవితాశిల్పం. ఆయన విశ్వప్రేమ భావనలోంచి ‘కలదు నాలోన క్షీరసాగరము నేడు’ 52 అంటాడు. ‘ఆనందమూ, అనురాగమూ లోపల నిండి ఉన్నప్పుడు మన హృదయం మెత్తబడి మెత్తబడి క్షీరమై, మంచై, పాలమంచు కాలవై ఊరికే ప్రతి వస్తువు మీద కురుస్తుంది. – అది అలాంటి అశ్రువు! ఊర్వశినాది, ప్రేమ అందరిదీని.’ అంటారు కృష్ణశాస్త్రి.

ప్రపంచంలో ప్రతి మానవునికీ కారుణ్య దృష్టి ఉండాలని కృష్ణశాస్త్రి మతం. అది ప్రేమని వెలిగిస్తుంది. కన్నీరు కావ్యానికి ప్రేరణ అయినట్లుగానే కావ్యం పాఠకుల చేత కన్నీరు కార్పించాలని కృష్ణశాస్త్రి కవితా సిద్ధాంతం. ఏ తత్త్వవేత్త అయినా ప్రపంచం బాధని తాను అనుభవించీ, జీవిత సత్యాన్ని అన్వేషించీ ఆనందాన్ని ప్రపంచానికి అందించాలని తపిస్తాడు. యుగయుగాలుగా ఈశ్వరయోధులైన సంస్కర్తలు, మానవతావాదులు సాగించిన ప్రస్థానమే సత్యాన్వేషణం. కృష్ణశాస్త్రి తన సౌందర్య ప్రస్థానంలో పడిన తపన ఇదే.

కవికి స్వప్నం వస్తుంది. స్వప్నం వంటి సత్యం. ‘నిశా నిటలాంత సీమ శ్యామల లలితాలసాలకల’ నుంచి కవి కనురెప్ప సెజ్జల మీద వాలుతుంది. ఆ కలలో కవీ, ఊర్వశి నందన వీధులలోకి వెళ్ళిపోయారు. అపుడు ఊర్వశి

‘ప్రియతమా! దాసి అక్షయ ప్రేమసేవ
కీలతాంతాలు మొత్తాలు చాలునోయి!
నింగి మూలలె నీలిపందిళ్లు పరచి
ఎంత తెలిమల్లె తోట వేయించినానొ’

అంటుంది. ఈ విధంగా ఊర్వశి సంయోగం స్వప్నావస్థలో లభించినట్లు కృష్ణశాస్త్రి చిత్రించారు.

ఊర్వశి శాశ్వతమైన సౌందర్యం. కృష్ణశాస్త్రికి స్త్రీపట్ల, ప్రేమపట్ల ఆదర్శ దృష్టి ఉంది. మృదుభావన ఉంది. ప్రేమ మనిషికి శక్తినిస్తుంది. శిశిరంలా పడిఉన్న కవి హృదయంలో వసంతంలా ప్రవేశించింది ఊర్వశి.

‘విడని వాసన పదములు విరులెయయ్యె
ఆననమ్మున నశ్రులే యారవయ్యె
నిలిచినాడ నేటికి కూడ తొలి వసంత
కాలపు ప్రభాత తరుణ వృక్షమ్ము కరణి!’

అనుకుంటాడు కవి. సృష్టిలో కనిపించే వస్తువులన్నింటికీ ఏదో అమరిక ఉంటుంది ఆ అమరిక అర్థం కాకపోవడంతో ప్రపంచం అసమగ్రమౌతోంది. అసమగ్రతలోంచి దుఃఖం. భావకవులు ఆ అమరికని అన్వేషించడానికీ అంతర్దృష్టిని అలవరుచుకున్నారు. అంతర్దృష్టి భావనకి మెరుగు పెడుతుంది. కవి శాశ్వత సౌందర్యాన్వేషణలో సృష్టిమూలాల కేసి దృష్టిని సారించాడు. కవి తొలివసంత కాలపు ప్రభాతవృక్షమయ్యాడు. అన్వేషణ పూర్తయ్యింది.

‘The Romantics thought that beauty is a final quality of reality revealed through visible things’

కాల్పనిక కవులు దృశ్యమాన వస్తువుల ద్వారా అదృశ్య ప్రపంచాన్ని అన్వేషించే ప్రయత్నంలో కడపటి వాస్తవ గుణం సౌందర్యమని విశ్వసించారు.

కవి దయాపూరితమైన హృదయంలోంచి కన్నీరు పువ్వులుగా, పాటలుగా రాలతాయి.

‘నావలెనె యాతడున్మత్త భావశాలి,
ఆగికోలేడు రేగు నూహల నొకింత
ఎట్టి నిశి నేనదరిపోవు నెగసిపడును!’

భావకవి ప్రవృత్తిని గురించిన గొప్ప సత్యం ఇందులో ఉంది. ఎగసి పడడమనేది భావకవి జీవ లక్షణం. ప్రకృతిలో తాదాత్మ్యానికి తహతహలాడే ఆవేశం భావకవిని సృష్టితత్త్వాన్ని గ్రహించేలా చేస్తుంది

‘ఇంత చిరుగీతి యెద వేగిరించు నేని
పాడుకొనును, తాండవ నృత్య మాడుకొనును;
మస్తక మ్మోరగా వంచి మన్నుమిన్ను
వేయి కేలాడగా వ్రాసి వేసికొనును!
ఏనెరుంగుదు నావలెనే యతండు
పాట పదములకై నిత్య పథికుడయ్యె!’

భావకవిత్వం అంటే పాట. బసవరాజు అప్పారావు, నండూరి సుబ్బారావు, కృష్ణశాస్త్రి – వీళ్ల దృష్టిలో కవిత్వం అంటే పాట. జీవితం అంటే పాట. కిక్కిరిసిన అనుభవాలతో బరువెక్కిన హృదయాలని పాటతోనే దింపుకునే వాళ్లు. పాటల రహదారుల్లో నిత్యపథికులు వీళ్లు. ఈ లక్షణం వల్లనే భావకవిత్వం ఉద్యమరూపాన్ని ధరించి రెండు దశాబ్దాల పాటు ఆంధ్రదేశాన్ని ఉర్రూతలూగించింది.

‘ఈ వియోగ నిరాశాక్ష
ణ క్షణ ప్రతీక్ష చెదరి
ఎగసి ఎగసి పగిలి పోదునో! ‘

అని ప్రేయసి కోసమే కాదు, పాటకోసమూ అంత తపన పడతాడు.

కృష్ణశాస్త్రిగారు కృష్ణపక్షము – ప్రవాసము – ఊర్వశి కావ్యాలలో ప్రేమానుభవంతో పాటు అంతర్లీనంగా సృజనాత్మక ఆనందాన్ని వ్యక్తం చేశారు. అంతేకాదు, కవిత్వాన్ని సంగీత స్థాయికి తెచ్చి సరస్వతిలో లీనమై పోవాలని తపిస్తున్నారు. ‘All art aspires to the condition of Music’ అంటాడు వాల్టర్ పీటర్. కృష్ణశాస్త్రి కవితలో ఉన్న గానగుణం ఆయన కవిత్వాన్ని సంగీత స్థాయికి తెచ్చింది. ఆయన సాహిత్య రసవేత్త. సంగీత రసవేత్త.

కాల్పనిక సౌందర్య శాస్త్రములో కవి తన ఆత్మానుభవాన్ని వ్యక్తం చేయడమే కాక, కళాకారునిగా సృజనాత్మక అనుభవాన్ని కూడా వ్యక్తం చేయడం ప్రాధాన్యాన్ని కలిగి ఉంది. కృష్ణశాస్త్రి తన సౌందర్య ప్రస్థానంలో ఇది నెరవేర్చారు.

సృష్టితత్త్వాన్ని ఆకళించుకొని, ‘మూడులోకాల బరువుల మోత నడగి యడగి చిదికెను గద అంధజడము తాను’ గ్రహించాడు కవి.

‘ఈ మిడిసిపాటు నీ మ్రోల నేల, తేనె
తేట చినుకేని లేని యీ పాటకిపుడు?
ఇంత చివురిచ్చి యంత హేమంత శృంఖ
లాల బంధింతు మూగతనాల గొంతు ‘

కవి మనసు భక్తి వైపు మళ్లింది. ‘స్వామి! నూత్న వసంత జీవ ప్రవాళ పల్లవమ్ముల రుచులె నా బ్రతుకు జీర గోసి తీయదనమ్ములు వోసినప్పుడె వెడలి పడలేద! యొక యదుగిడగలేద’ అంటాడు. కవికి తన సంగతి తనకి తెలిసింది. ‘ఓయి గాయక సార్వభౌమా! యివేటి తగని త్రుళ్లింత వెలితి నృత్యమ్ములోయి!’ అంటాడు. స్వేచ్ఛపట్ల భ్రమలు తొలగి పోయినాయి. శాశ్వతమైన స్వేచ్ఛని గ్రహించ గలుగుతున్నాడు కవి

కళని గురించి చెప్పేది సౌందర్య శాస్త్రం. సౌందర్యాన్ని వ్యక్తం చేసేది కళ. ఆనందాన్ని వ్యక్తం చేసెది సౌందర్యం. మనస్సుని వికసింప చేసేది ఆనందం.

‘Beauty is that profound expression of Reality which satisfies our hearts without any other allurements but its own ultimate value’ అని అంటారు రవీంద్రుడు. అసలు వాస్తవాన్ని గాఢంగా వ్యక్తం చేయగలిగేది సౌందర్యం. మన హృదయాలకి ఆనందం కలిగించినప్పుడే అది సౌందర్యం అవుతుంది. అయితే మన హృదయాలు సంతృప్తి చెందాలి.

దేవులపల్లి కృష్ణశాస్త్రిగారూ, తల్లావజ్ఝల శివశంకరశాస్త్రిగారు మొదలైన కవుల చేతిలో సాహిత్యకళ భరతనాట్యం చేస్తున్నది. వచనకావ్యం హృదయాన్ని సంస్కరించలేదు. ఈ కవులు హృదయ సౌకుమార్యాన్ని వృద్ధి చేయగలుగుతున్నారు. ఎప్పటికైనా మేధ కంటే హృదయమే ముందు భగవంతుని సాన్నిధ్యం సంపాదించుకుంటుందనిపిస్తుంది ఈ కవుల కవిత్వం చూస్తే. నవ్యసాహిత్యం పుట్టేవరకూ సాహిత్య కళచేత మెదడుకు మెరుగు పెట్టించుతూ వచ్చారు. ఈనాడు ఈ సౌందర్యం కవిత్వాన్ని ఆశ్రయించి హృదయాన్ని సంస్కరింపజేస్తున్నది.

భావకవుల సౌందర్యదృష్టి మానవ హృదయాన్ని ఎలా సంస్కరిస్తుందో చెబుతూ కొడవటిగంటి కుటుంబరావుగారు ‘నవ్య సాహిత్యం పుట్టేవరకూ’ అని ఒక మాట అన్నారు. అది సత్యం కాదు. ప్రాచీన సాహిత్యంలో శతకాలూ, పోతన భాగవతమూ మొదలైనవి హృదయాన్ని భక్తిభావంతో నింపినవే. అయితే కుటుంబరావుగారు అన్నట్టు భావకవులు మేధకంటె హృదయానికి ప్రాధాన్యాన్నివ్వటం వలన సౌందర్య దృష్టి మెరుగులుదిద్దుకుంది.

కవికిగల అనంత సౌందర్య దాహం నిలవనివ్వడం లేదు. భగవంతుని దర్శనం కోరుతోంది. భక్తుడూ, పిచ్చివాడూ, కవి ముగ్గురూ ఒకలాంటి మనస్తత్వం కలవారే.

‘అంత నే వెర్రి నైపోదువయ్య; నిన్ను
బోలి పాడబోవుదు; నిన్ను పోలినాట్య
మాడబోవుదు, లజ్జబోనాడి, కాక
ఇంత దాహమ్ము దహియింప నెటులు మనుదు’

అంటాడు కవి. సౌందర్య దాహం కవిని ఉన్మత్త శిఖరాలకి చేరుస్తుంది.

‘ఏవిధాన సౌందర్య రసైక జీవి
నిలువ నేరుతు నిత నొక్కనిమిషమేని
మామకీన జీవితశుష్కమార్గముల త్వ
దీయ పాదమంజీరముల్ మ్రోయకున్న’

కృష్ణపక్షంలో ప్రారంభించిన పవిత్ర యాత్ర ఎడతెగని అన్వేషణై సాగుతూనే ఉంది. దర్శనం సాధించేవరకూ సాగేది. ఈ యాత్ర మనస్సు వెన్నెలతో నిండి ‘కార్తీకి’ గా పర్యవసిస్తోంది.

కృష్ణపక్షంలో స్వేచ్ఛకోసం, ప్రేమకోసం, ఆదర్శ సౌందర్యం కోసం అన్వేషించిన కవి తపస్సు ఫలించింది. వెలుగునీ, అమృతాన్నీ అందుకున్నాడు కవి. అది శాశ్వత సౌందర్యం.

‘ప్రేయసి సోయగమ్మునకు లేదు శరీరము; లేదు మేను నా
తీయని ప్రెమకేని, కలదే యెడబాటికమాకు; శ్యామ వై
హాయస సీమ కారితికి యామవతీ హసితమ్మువోలె నన్
బాయదెదో వెలుంగొ – మధువె…’

అంటాడు కవి.

స్వర్గ సౌందర్యానికీ, భూలోకంలోని ప్రేమ మధుర్యానికీ ముడిపెట్టి మానవలోకాన్ని ప్రేమ సౌందర్యంతో తీర్చి దిద్దాలన్న తపనతో కవి సాగించిన అన్వేషణ ఫలించింది. పరమశివునితో అద్వైత సిద్ధి లభించింది. ‘తన కంఠమున దాచి హాలాహలం – తల నుంచి కురిపించి గంగాజలం’ మనిషి శివుడవాలని తపించిన కవి విషాదాన్ని గుండెల్లో దాచుకొని సౌందర్యామృతాన్ని ప్రపంచాని కందిస్తున్నాడు. కరుణతో లోకాన్ని వెలిగిస్తున్నాడు. తనని తాను తెలుసుకొని, శాశ్వతమైన స్వేచ్ఛనీ, సత్యాన్నీ ఆవిష్కరించేది కృష్ణశాస్త్రి సౌందర్య తత్త్వం.

**** (*) ****

తెలుగు సినీ సాహిత్యానికి కావ్య గౌరవం తెచ్చిన రచయితలలో కృష్ణశాస్త్రిగారు ప్రసిద్ధులు. మల్లీశ్వరి సినిమాకి మాటలు-పాటలు రాయటంతో ఆయన తెలుగు సాహిత్యంలో చలనచిత్ర గీతాలకి ప్రత్యేకతని సంతరించారు. ఆయన వెలువరించిన సినీసాహిత్యంలో పరిశీలించవలసిన అంశాలు రెండు. ఒకటి మల్లీశ్వరి రచన. రెండు సినీగీతాలు.

దేవులపల్లి వేంకట కృష్ణశాస్త్రిగారు 1950 లో సినీరంగ ప్రవేశం చేశారు. తెలుగుచలనచిత్ర చరిత్రలో ఆణిముత్యమైన మల్లీశ్వరి చిత్రానికి ఆయన రాసిన సంభాషణలు చిత్రానికి వన్నె తెచ్చినాయి. ప్రసిద్ధ దర్శకులు బి.ఎన్.రెడ్డిగారు కృష్ణదేవరాయల కాలంనాటి కథని సినిమాగా తీయాలని నిర్ణయించుకున్నారు. సంగీతం, సాహిత్యం, నాట్యం, శిల్పం వంటి లలితకళలకి సమ ప్రాధాన్యాన్నిచ్చి, రాయలవారి కళాభిరుచిని దృశ్యకావ్యంగా తీయాలని రెడ్డిగారి సంకల్పం. ‘దేవులపల్లి కృష్ణశాస్త్రిగారి రచనలమీద నాకెంతో గౌరవం. ఆయనచేత చిత్రాలలో పాటలు రాయించాలనుకునేవాడిని. ‘మల్లీశ్వరి’ ఆలోచన రాగానే, ఆ కథకు ఆయనే తగినవారని, ఆయనతో చెప్పి రాయమని అడిగాను. కృష్ణశాస్త్రిగారు చాలా నిదానం, నెమ్మది. ఎంత ఆలస్యం అయినా సరే, ఒక కళాఖండంగా నిర్మించాలని వారిచేతనే మాటలు, పాటలు రాయించాను.’ అని బి.ఎన్.రెడ్డిగారు అన్నారు.

కృష్ణశాస్త్రిగారు రొమాంటిసిస్ట్ కావడంతో మల్లీశ్వరి చిత్రం ఆయన అభిరుచులకి తగ్గట్టుగా రూపుదిద్దుకుంది. ఏ సన్నివేశానికి, ఏ రసానికి, ఏ పాత్రకి మాటలు ఎంతవరకు అవసరమో గుర్తించి మరీ సంభాషణలు రాశారు. పాత్రల స్వభావాలని దృష్టిలో ఉంచుకొని ఔచిత్యాన్ని పాటిస్తూ రచన చేశారు.

పల్లె వాతావారణం, తిరునాళ్ళ సంబరాలు, నాట్య సన్నివేశాలూ, శిల్పుల జీవితాలూ, నేతపనివాండ్ర జీవితాలూ, రాజమందిర వాతావరణం, అమాయక ప్రకృతి – అన్నింటినీ పరిశీలించి సందర్భానికి తగ్గట్టు రచన చేశారు. సంభాషణలు పాత్రల స్వభావాలనుంచి పుట్టే సంఘర్షణలకి అద్దం పడతాయి. తద్వారా కథ నడుస్తుంది. కథని సాగదీసినట్టుగా కాకుండా, సహజధోరణిలో నడిపించడం కృష్ణశాస్త్రిగారి ప్రతిభకి గీటురాయి.

కృష్ణశాస్త్రిగారు కవి. సంభాషణలు రాసేటప్పుడు ఆయనలొ కవి కనిపించడు. పాత్రల మనసులోంచి, వాళ్లున్న పరిస్థితిలోంచి ఎలాంటి మాటలు వస్తాయో ఆలోచించి, ఆ మాటలనే రాయటం ఆయన ప్రత్యేకత. అసలు అభిప్రాయాన్ని ప్రకటించడానికి మాటలూ, అనుభూతిని వ్యక్తం చేయడానికి కవిత్వమూ అన్న స్పృహ సంభాషణల రచయితకు ఉండాలి. ఆ స్పృహ కృష్ణశాస్త్రిగారికి ఉంది.

‘మల్లీశ్వరి’ చిత్రంలో చిన్నపిల్లల అల్లరీ, అమాయక సంభాషణమూ, ఆటపాటలూ చిత్రించి మల్లీ,నాగరాజుల బాల్యాన్ని రసమయం చేసారు. నాటక రచనా, సినిమా రచనా కొంచెం దగ్గరగ ఉంటాయి. కథలోని పాత్రల స్వభావాల సంఘర్షణలోంచి పలికే సంభాషణలే కథని కొసదాకా నడిపిస్తాయి.

‘మల్లీశ్వరి’ చిత్రంలో నాగమ్మ అత్యాశ, నాగప్ప సంతృప్తికర జీవితం, మల్లీ, నాగరాజుల అమాయకత్వం, కళాభిరుచులూ, రాయలవారికి కళలపట్ల ఉన్న ఆదరణ కథకి కీలకమైన అంశాలు. నాగమ్మ ‘తన కూతురు మహారాణివారి ఇష్టసఖి కావాలని’ ఆశపడటం, నాగరాజు ‘మల్లిని మహారాణీవారి ఇష్టసఖిని చేయమని’ అమాయకంగా కోరటం, రాయలవారు సరదాపడి వారి ముచ్చట తీర్చటం – ఈ మూడు అంశాలూ కథని నడిపించాయి. నాగరాజు శిల్ప సృష్టి, మల్లీశ్వరి నాట్యకౌశలం కథకి వన్నెలు దిద్దినాయి. మల్లీశ్వరి నవరసభరితంగా రూపుదిద్దుకొంది.

‘రాతిబొమ్మ మోజులో పడి, అసలు బొమ్మని మరిచిపోతావేమో’ అని మల్లి అంటే ‘అసలు బొమ్మకంటే రాతిబొమ్మే నయం కదూ’ అని నాగరాజు అంటాడు. ఈ సంభాషణం తనని పట్టించుకోకుండా, బొమ్మలు చెక్కడంలో, నిమగ్నమైన బావ మనసుని మళ్లించడానికి మల్లి సరదాగా అన్నదీ, నాగరాజు చమత్కారంగా అన్న మాటలూ కథకి జీవం పోసినాయి.

మహారాజావారి మెడలోని హారం మల్లి చేతిలోకీ, పల్లె వాతావరణంలో పండిన జాంపండు రాణీవారి చేతిలోకి మారడం కథని మలుపు తిప్పింది. రాజుగారి కళాభిరుచి,పల్లెప్రజల అమాయక సంస్కృతీ ప్రస్ఫుటించేలా చిత్రించిన ఈ సన్నివేశం కళలకీ రాజుల కొలువుకీ వంతెనలా భాసిల్లింది.

ధనం, అహంకారం నాగమ్మ వ్యక్తిత్వాన్నీ, మంచితనం, అమాయకత్వం నాగప్ప వ్యక్తిత్వాన్నీ తీర్చిదిద్దినాయి. పౌరుషాన్ని ప్రదర్శించిన నాగరాజు శిల్పవిద్యలో రాణకెక్కుతాడు. మల్లీశ్వరి రాణీవారి ఇష్టసఖి అవుతుంది.

మల్లి,నాగరాజుల వియోగాన్ని కృష్ణశాస్త్రిగారు హృదయాలని కదిలించేలా చిత్రించారు. చివరికి ప్రేయసీ ప్రియులు సాహసించి దగ్గరవటంతో, రాయాలవారు ముచ్చటపడి, వారిని విడుదల చేయటంతో కథ సుఖాంతమౌతుంది.

రాణివాసాలకంటే అమాయక పల్లెటూరి నివాసమే సుఖమని గ్రహిస్తారు, మల్లీనాగరాజులు. వారి కోరికని రాజుగారు రాణీవారికి తెలియజేసినపుడు రాణీవారు ‘పాపం! ఆ చిన్నవారి మనసులో రాణీవాసపు భోగభాగ్యాలంటే వింత వింత ఊహలున్నాయి కాబోలు’ అని అంటారు. రాణివాసాల భ్రమ తొలగి, జీవితంలో అసలు వాస్తవాన్ని ఆవిష్కరించటం చిత్రంలో ప్రధాన ఉద్దేశ్యం. ప్రేమ ఎంత ఉదాత్తమైనదో, జీవనసౌందర్యాన్ని ప్రేమ ఎలా ప్రోది చేస్తుందో కళాత్మకంగా చెప్పిన చిత్రం ‘మల్లీశ్వరి’. కళలకి, ప్రేమకీ ఎంత దగ్గర సంబంధముందో చెప్పిన చిత్రం ఇది. కళాకారుల సృజనాత్మక అనుభవాన్నీ, ఆ అనుభవంలో వారు పడే వేదననీ, లక్ష్యసాధనలో వారి దృఢ దీక్షనీ మల్లీ నాగరాజు పాత్రలలో కృష్ణశాస్త్రి తేటతెల్లం చేశారు.

సాహిత్యం రసజగత్తు. చలనచిత్ర రచన ప్రజలకి సన్నిహితమైన శైలిలో ఉండాలి. మనుషులూ వారి ప్రవృత్తులూ, కదలికలూ, మాటతీరూ, స్వరభేదాలూ, సంస్కారం, కుటుంబ నేపధ్యం, పరిసరాల ప్రభావం, అనుబంధాలూ – అనురాగాలూ అన్నింటినీ దృష్టిలో ఉంచుకొని, లోకంపట్ల ఎరుకతో సంభాషణలు రాయడం వల్ల ‘మల్లీశ్వరి’ కళాఖండమయ్యింది. సాహిత్యానికి సంబంధించి తనవంతు పాత్ర సమర్థంగా నిర్వహించారు కృష్ణశాస్త్రిగారు.

చలనచిత్ర రచనతో కృష్ణశాస్త్రిగారిలోని కవి ప్రజలకి మరింత సన్నిహిత మయ్యాడు. తెలుగు మాటల కూర్పు పాటకి ఎలా ప్రాణం పోస్తుందో కృష్ణశాస్త్రిగారికి బాగా పట్టుబడింది. సినిమాలో సందర్భం, పాత్రల స్థితిగతులూ, అప్పటి మనస్స్థితి, వారి భాష అన్నీ తెలుసుకొని పాట రాసినప్పుడే సినిమాపాట రక్తి కడుతుంది. కృష్ణశాస్త్రిగారి పాటలలో ప్రత్యేకత ఏమిటంటే, సినిమా చూస్తున్నప్పుడు ఎటువంటి అనుభూతికి లోనవుతామో, పాట విడిగా వింటున్నప్పుడు కూడా అటువంటి అనుభూతికి లోనవుతాము.

మానవ జీవితంలో ఎన్నో సన్నివేశాలు, ఎందరో మనుషులు, ఎన్నెన్నో మానసిక స్థితులు. అన్నింటికీ అన్ని రకాలుగా భాషలో మాటలుంటాయని కృష్ణశాస్త్రిగారి విశ్వాసం. ఆ ‘మాట’ తప్ప మరో ‘మాట’ ఆ మానసిక స్థితిని వ్యక్తం చేయలేదని ఆయన నమ్మకం. ఆ ‘మాట’ వచ్చేదాకా ఓపిక పడితే, పాట జీవం పొసుకుంటుంది. మాటకి పర్యాయ పదాలుండవనీ ఆ స్థితిని వ్యక్తం చేయడానికి అది తప్పనిసరి పదమని ఆయన అభిప్రాయం. అందుకే కృష్ణశాస్త్రిగారి పాటల రచనలో ఆలస్యం జరిగినప్పటికీ, పాటలు అమృతబిందువులైనాయి. సంగీతం నాదం ద్వారా సాధించేది. కవిత్వం శబ్దం ద్వారా సాధించాలి. తెలుగు జీవితాన్ని ప్రతిబింబించే కృష్ణశాస్త్రిగారి పాటలు రెండు సంపుటాలుగా వెలువడ్డాయి. 1975లో కృష్ణశాస్త్రి సన్మాన సంఘం, మద్రాసు వారు ‘మేఘమాల’ పేరుతో ఒకటీ, 1996లో ఓరియంట్ లాజ్మన్ వారు ‘గోరింట’ పేరుతో ఒకటీ సినిమాపాటల సంకలనాలు వెలువరించారు.

జానపద గీతాల స్వరూప స్వభావాలూ, నన్నయవంటి మహాకవుల పద్యాల ఛందో రీతులూ, త్యాగయ్య అన్నమయ్యల కీర్తనల అంతఃసౌందర్యమూ, జీర్ణించుకొని, తెలుగుపదాల కూర్పులో పాటని పలికించే సౌందర్య రహస్యాన్ని కృష్ణశాస్త్రి గ్రహించగలిగారు. ప్రజల జీవితంలోని కష్టసుఖాలూ, మాటతీరూ నిశితంగా పరిశీలించే దృష్టి కృష్ణశాస్త్రికి పుష్కలంగా ఉంది.

కృష్ణశాస్త్రిగారి శైలి లలితమైనది. ఆయన ముద్రని మనం పాటలో పట్టుకోగలం. ఆ ఆత్మీయతని ఆయన పాట కూర్పులో సాధించగలిగారు. దానికి కారణం ఒక మాట పక్కన ఏ మాట పొదిగితే భావం, రసం, రాగం సమర్థంగా పలుకుతాయో కృష్ణశాస్త్రిగారికి తెలిసిన విద్య. అందరం మాట్లాడుకొనే మాటలతోనే పాట పాడించగల కళావేత్త. ఆయన. ‘పాట పదములకై నిత్య పథికుడు’ కృష్ణశాస్త్రి.

భావ వైవిధ్యాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకొని కృష్ణశాస్త్రిగారి సినీగీతాలని ఐదు రకాలుగా విభజించవచ్చు. 1. జోలపాటలు 2. సంస్కృతి 3. సంస్కరణదృష్టి 4. మానవత 5. ప్రణయం.

పసితనంలో అమ్మ పాడే జోలపాటతో మనిషికీ పాటకీ అనుబంధం ఏర్పడుతుంది. చందమామ రావె! జాబిల్లి రావే! అంటూ మానవ జీవన స్రవంతిలో ఆనందాన్ని కలిగించే పాటలు ఎన్నో ఉన్నాయి. కృష్ణశాస్త్రిగారు ఈ పాటల తత్త్వాన్ని గ్రహించి, ఆయన పద్ధతిలో కొన్ని సినిమాలకి సందర్భానికి తగినట్టుగా జోలపాటలు రాసారు. ఆ పాత్రల స్థితిగతులని బట్టి పాటలో చరణాలు ఉంటాయి. ఆ పాటలు వింటుంటే పాత్రల స్వభావాలు మనకు అవగతమవుతాయి.

‘బంగారుపాప’ సినిమాకి రాసిన పాటలో ‘ లుళలుళలుళా! అనే సాకీతో ప్రారంభమై, ‘తాధిమి తకధిమి తోల్బొమ్మా! దీని తమాష కీల్బొమ్మా!’ అంటూ తాత్త్విక ధోరణిలో సాగే జోలపాట రాశారు. ‘ఎవరికెవ్వరో ఏమౌతారో, యివరము తెలుసా? కీల్బొమ్మా, ఈ యివరము తెలుసా మాయబొమ్మా’ అనే చరణంలో మనిషి జీవితరహస్య మార్గాలని అన్వేషించే ధోరణి ఉంది. ‘కోపము తాపము క్రూరకర్మలూ, కూడని పనులే తోల్బొమ్మా, పాపపు రొంపిని పడబోకే, పరమాత్ముని నమ్మవె కీల్బొమ్మా’ అంటూ మానవులు జీవన ధోరణిని తెలియజేస్తారు. ఈ సందర్భంలో పాప సాహచర్యంతో దుర్మార్గుడు మంచివాడుగా మారతాడు. ఆటన్నా పాటన్నా పరమాత్ముని బొమ్మలాటని చెప్పే జీవన సత్యం ఈ పాటకి సాహిత్య గౌరవాన్నిచ్చింది.

‘సంపూర్ణ రామాయణం’ చిత్రంలో ‘రామాలాలీ! మేఘశ్యామాలాలీ! తామరస నయనా! దశరధ తనయాలాలీ! ‘ అనే పాటలో దృశ్య చిత్రీకరణంలో పాత్రల స్వభావాలు ఆవిష్కరించేలా, మాటలు పొదిగారు కృష్ణశాస్త్రిగారు. కౌసల్య, సుమిత్ర, కైకేయి, రామునికి తల్లులు. ‘ఎవ్వరు ఊపాలి? ఎవ్వరు జోల పాడాలి?’ అని కౌసల్య ‘నేనా’ అంటుంది. కన్నతల్లికే సందేహం వస్తే, సుమిత్ర ‘నేనో’ అని తటపటాయిస్తుంది. కైకెయి ‘నేనే’ అని ఖచ్చితంగా చెబుతుంది. కాకువు భేదంతో కైకేయికి రామునిపై ఎంత ప్రేమ ఉందో చెప్పి కృష్ణశాస్త్రిగారు ఈ జోలపాటలో కైకేయి స్వాభావిక సౌందర్యాన్ని ఆవిష్కరించారు.

‘కాలం మారింది’ చిత్రంలో అనాధ బాలికపై జోలపాట కరుణరసం ఉట్టిపడేలా రాశారు. ‘పల్లె నిదురించేను – తల్లి నిదురించేను! ప్రతిపాప తల్లి పొత్తిళ్ళు నిదురించేను’ అని ప్రారంభించి, ‘ఎవరికి నీవు కావాలి? ఎవరికి నీ మీద జాలి’ అని అనాధబాలికని ప్రశ్నిస్తారు. ‘ఏ తల్లి పాడేను జోల? ఏ తల్లి ఊపేను డోల, ఎవరికి నీవు కావాలి, ఎవరికి నీ మీద జాలి’ అని ప్రపంచం కర్కశత్వాన్ని ప్రకటిస్తారు. ‘కలువ పాపాయికి కొలను ఒడి ఉన్నది! చిలుక పాపాయికీ చిగురు ఒడి ఉన్నదీ! ప్రాణమే లేని ఒక శిలకు గుడి ఉన్నది! నీకే.. అమ్మ ఒడి లేనిదీ … గుడి లేనిదీ … ‘ ప్రకృతిలో అన్నీ ఆనందంగానే ఉన్నాయి. మానవ సమాజంలోనే కరుణలేదనీ,మనుషుల కంటే మతానికి ప్రాధాన్యానిస్తున్నారనే జీవనసత్యాన్ని కృష్ణశాస్త్రి భావకవిత్వంలో ఒక అంశమైన దృశ్యచిత్రణం కళాత్మకంగా చేశారు.

తెలుగువారి సంస్కృతికి అద్దం పట్టేవి పండగలు. మానవులందరూ కలసి మెలసి సాగించే జీవన విధానంలో పండగలకి ప్రాధాన్యం ఉంది. సుఖదుఃఖాలూ, కలిమిలేములూ అన్నీ మరచిపోయి, ఆనందాన్ని పొందేది పండగలప్పుడే. పల్లెలు సంస్కృతికి ఆటపట్టు. నారు పోసింది మొదలు,పంటలు ఇళ్ళకి చేరేదాకా మనిషికి పాట తోడు ఉంటూనే ఉంటుంది. తెలుగు సినిమాలలో కృష్ణశాస్త్రిగారు మన పండగలని చిత్రిస్తూ కొన్ని పాటలను రాశారు. అవి ఆయనకి మన సంస్కృతి పట్ల ఉన్న అవగాహనని తెలియజేస్తాయి.

మన పండగలు వినాయక చవితితో ప్రారంభమౌతాయి. ‘వినాయక విజయం’ చిత్రానికి రాసిన పాటలో ‘వేల్పులందరిలోన తొలివేల్పువో ఏమో! పూజలలో మొదటి పూజ నీదేనేమో! అని అంటారు. పిల్లలూ పెద్దలూ భక్తి శ్రద్ధలతో చేసే వినాయక పూజని ప్రస్తావించారీ పాటలో. అట్ల తదియకీ, ఉండ్రాళ్ల తదియకీ ‘గోరింటాకు’ పెట్టుకొని సంబరపడే కన్నెపిల్లల కలలని చిత్రిస్తూ ‘గోరింట పూసింది కొమ్మా లేకుండా, మురిపాల అరచేత మొగ్గా తొడిగింది, ఎంచక్క పండిన ఎర్రని చుక్క , చిట్టీ పేరంటాలికి శ్రీరామ రక్ష’ అంటారు. ‘మందారంలా పూస్తే మంచి మొగుడొస్తాడు, గన్నేరులా పూస్తె కలవాడొస్తాడు. సిందూరంలా పూస్తే చిట్టీ చేయంతా అందాల చందమామ అతనే దిగివస్తాడు.’ కృష్ణశాస్త్రిగారు కలలకి మాటల రంగులద్ది, భావాన్ని అందంగా పలికించి తెలుగు సంస్కృతిలోని సౌందర్యాన్ని ఆవిష్కరించారు.

‘అమెరికా అమ్మాయి’ తెలుగుపాట పాడే సన్నివేశాన్ని చిత్రించి, ‘ఒళ్లంత వయ్యారి కోక, కళ్లకు కాటుక రేఖతో’ తెలుగు పడతిని పరిచయం చేస్తారు. సాంస్కృతిక సౌందర్యమంతా మూసపోసిన పాట ఇది.

‘కార్తీక దీపం’ చిత్రంలో కృష్ణశాస్త్రిగారు కార్తీకమాసంలో స్త్రీలు అరటిదొప్పలపై దీపాలు వెలిగించి, చెరువులలో వదిలే దృశ్యాన్ని చిత్రిస్తూ పాట రాశారు.

‘ఆరనీకుమా ఈ దీపం కార్తీక దీపం
చేరనీ నీ పాద పీఠం కర్పూర దీపం ‘

అనే పల్లవితో ప్రారంభమై, ‘ఆకాశానా ఆ మణిదీపాలే ముత్తైదువులుంచారో, ఈ కోనేటా, ఈ చిరుదివ్వెల చూచి చుక్కలనుకొంటారో’ అని అంటారు. భావకవికి భావన ముఖ్యం. భూమ్యాకాశాల మధ్య దూరాన్ని చెరిపివేసేలా చిత్రీకరించిన పాట కృష్ణశాస్త్రిగారిది. మన సంస్కృతిలోని సౌందర్యాన్ని భావించి రాసిన పాట ఇది.

‘రావమ్మా మహాలక్ష్మీ రావమ్మా’ అంటూ రాసిన పాట ‘ఉండమ్మా బొట్టు పెడతా’ చిత్రంలో సంక్రాంతి వాతావరణాన్ని సాక్షాత్కరింపజేస్తారు. ‘కడివెడు నీళ్లు కళ్ళాపి చల్లి గొబ్బిళ్లో గొబ్బిళ్లు, కావెడు పసుపు గడపకు పూసి గొబ్బిళ్లో గొబ్బిళ్లో’ అంటారు

‘గాదుల్లో ధాన్యం ! కావిల్లా భాగ్యం
కష్టించే కాపులకూ! కలకాలం సౌఖ్యం’

అని శ్రమైక జీవన సౌందర్యాన్ని పలికిస్తారు. సాంస్కృతిక నేపథ్యంలోంచి కృష్ణశాస్త్రి రాసిన పాటలు తెలుగు సాహిత్యంలో శాశ్వతమైన స్థానాన్ని పొందాయి.

రాజారామమోహనరాయలు మానవోద్యమం ప్రభావంతో ఆంధ్రదేశంలో సంస్కరణ ఉద్యమాలకి శ్రీకారం చుట్టినవారు కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులుగారు, రఘుపతి వేంకటరత్నం నాయుడుగారు. ఇద్దరూ బ్రహ్మ సమాజానికి ఉద్యమరూపాన్ని ఇచ్చినవారే. సంస్కరణ ఉద్యమంలో వితంతు వివాహం, వేశ్యానిర్మూలనం, దళితుల ఉద్ధరణం ప్రధానమైన అంశాలు. ఈ భావాలు నేపథ్యంలోంచి భావకవితా వైతాళికుడు కృష్ణశాస్త్రి కొన్ని సినిమాపాటలు రాశారు.

‘కల్యాణ మంటపం’ సినిమాలో ఒక వేశ్య కూతురు తనకి తమ కులవృత్తి నచ్చక సాంసారిక జీవితం గడపాలని కోరుకుంటుంది. ‘సరిగమపదనిస… పలికేవారుంటే, హృదయము తెరిచేవారుంటే.. వలచే మనసుకు బదులుగ, పిలిచే కనులకు ఎదురై, ఎదురై పలికేవారుంటే” అని ఆమె సంస్కరణ భావాలు గల హృదయంకోసం ఎదురుచూస్తోంది. ‘ఒక కోవెలలో ఒకడే దేవుడు, ఒక హృదయంలో ఒకడే ప్రియుడు! జీవన నేత, ప్రేమ విధాత ‘ అని కృష్ణశాస్త్రిగారు వేశ్యా వృత్తిలోంచి బయటపడాలనుకొనే స్త్రీ ఆకాంక్షని చిత్రించారు.

సామాన్యులు ఊర్వశిని వేశ్యగా భావిస్తే, కృష్ణశాస్త్రి విశ్వప్రేయసిగా గౌరవించారు. స్త్రీని ఉన్నత దృష్టితో చూడటం భావకవిత్వంతోనే ప్రారంభమైంది. స్త్రీ హృదయాన్ని, ఆవేదననీ అర్థం చేసికొని కృష్ణశాస్త్రి సంస్కరణ దృష్టితో రాసిన పాట ఇది.

హరిజనోద్యమం, కళావంతుల వివాహం మొదలైన సంస్కరణ ఉద్యమాలతో సన్నిహిత సంబంధం గల కృష్ణశాస్త్రిగారు సినీ సాహిత్యంలో సంస్కరణ ధోరణి ప్రదర్శిస్తూ ‘మంచిరోజులు వచ్చాయి’ చిత్రంలో

‘నేలతో నీడ అన్నది నను తాకరాదనీ
పగటితో రేయి అన్నదీ నను తాకరాదనీ
నీరు నన్ను తాకరాదనీ గడ్డిపరక అన్నది
నేను భర్తనే తాకరాదనీ ఒక భార్య అన్నదీ’

అనె పాటలో కులాంతర వివాహం చేసుకున్న భార్య భర్తని తృణీకరించిన సందర్భంలో ఆమె హృదయాన్ని సంస్కరించే ధోరణిలో కృష్ణశాస్త్రి ఇలా అంటారు.

‘రవికిరణం తాకనిదే నవకమలం విరిసేనా
మధుపం తను తాకనిదే మందారం మురిసేనా’

అని ప్రకృతిలోని నైర్మల్యాన్ని మనుషుల్ని అలవరచుకోమంటున్నారు. ‘అంటరానితనము – ఒంటరితనము, అనాదిగా మీ జాతికి అదే మూలధనము’ అని అంటారు. మనుషుల మూర్ఖత్వాన్ని తొలగించే ప్రయత్నం. ఈ భావసంస్కరణం. అదే కృష్ణశాస్త్రి పాటలకి ఆభరణము.

కృష్ణశాస్త్రిగారి సాహిత్యంలో అంతర్లీనంగా స్ఫురించేది మానవత. మనిషిని మనిషిగా, మానవునిగా చేసేది మానవత. ప్రపంచ పరిస్థితుల పట్ల , విశ్వమానవుల పట్ల కరుణతో అర్థం చేసుకొనే స్పృహ కలిగించేది మానవత. కొన్ని సినిమా పాటలలో మానవతా సుమగంధాలు వెదజల్లేరు కృష్ణశాస్త్రి.

సుఖదుఃఖాలు చిత్రానికి రాసిన పాట. ‘ఇది మల్లెల వేళయనీ ఇది వెన్నెల మాసమనీ తొందరపడి ఒక కోయిల ముందే కూసిందీ విందులు చేసింది’ అనే పల్లవితో ప్రారంభమౌతుంది. ‘మరిగిపోయేది మానవహృదయం కరుణకలిగేది చల్లని దైవం;’ అని అంటారు. ‘ద్వారానికి తారామణి హారం, హారతి వెన్నెల కర్పూరం’ అని పాట ముగిస్తారు. సంకుచిత మనస్తత్త్వాన్ని చెరిపి విశాల దృక్పథాన్ని ధ్వనింపచేస్తున్నారీ పాటలో. వ్యక్తులు తమ ఇళ్లలో జరిగే శుభకార్యాలకి గుమ్మాలకి మామిడితోరణాలు కట్టుకుంటారు. ఒక చిన్నపళ్లెంలో హారతి పడతారు. కానీ కవి విశ్వకుటుంబి . ప్రపంచ శుభం కోరే కవి ఇంటి గుమ్మానికి నక్షత్రాల మణిహారమే తోరణం. ఆకాశం హారతిపళ్లెం. చందమామ కర్పూరం బిళ్ల. వెన్నెల హారతి. ఆరుమాటలలో ఆరు ఖండాలని కలిపి, విశ్వమానవ సౌభ్రాతృత్వాన్ని ధ్వనింపజేసిన ఈ గీతం మానవతకి అద్దం పడుతుంది.

‘ఉండమ్మా! బొట్టు పెడతా’ చిత్రంలో ‘అడుగడుగున గుడి ఉంది అందరిలో గుడి ఉంది’ అనే పాటలో ‘ఆ గుడిలో దీపం ఉంది . అదియే దైవం’ అని అంటారు కృష్ణశాస్త్రి. మానవ హృదయంలో వెలిగే ప్రేమ ఆ దైవం. ‘ప్రతిమనిషి నడిచే దైవం. ప్రతి పులుగూ ఎగిరే దైవం’ అని అంటారు. మతవైషమ్యాలతో మనిషిని మరిచిపోతున్న ఈనాడు మనిషిని కాపాడుకోవాల్సిన ఆవశ్యకతని గుర్తు చేస్తున్నారు కవి. మతం కంటే మానవత ఎంత గొప్పదో చెబుతున్నారు. మనిషి మనసు ఈశ్వరుని కొలువు అనిపించాలనే తపనతో రాసిన గీతమిది. కులమతాల కతీతమైన మానవత ఈ గీతంలో అక్షరకాంతులు వెదజల్లింది.

తెలుగు సినీ గీతాలలో ప్రణయానికి ప్రాధాన్యాన్నిచ్చిన వారిలో కృష్ణశాస్త్రిగారిని ప్రత్యేకంగా చెప్పాలి. వియోగాన్నీ, సంయోగాన్నీ సున్నితంగా చెప్పడంలో ఆయన సిద్ధహస్తులు. ‘మల్లీశ్వరి’ చిత్రానికి రాసిన పాటలు ప్రణయ మాధుర్యానికి ప్రతినిధులు.

‘మనసున మల్లెల మాలలూగెనే, కన్నుల వెన్నెల డోలలూగెనే’ అంటూ మల్లీశ్వరి చిత్రంలోని విరహగీతం కథానాయిక మనోభావాలని క్రమక్రమంగా వ్యక్తం చేస్తూ, ఆమె తన వ్యక్తిత్త్వాన్ని విశ్లేషించుకొనేలా చిత్రించిన ధోరణిలో రచించారు కృష్ణశాస్త్రి. భావకవిత్వంలో లిరిక్ లక్షణాన్ని పుణికి పుచ్చుకున్న గీతమిది. ‘ఎన్నినాళ్లకీ బ్రతుకు పండెనో, ఎంత హాయి ఈ రేయి నిండెనో’ అని ముగిసిన ఈ పాట సినిమాలో సందర్భానికి సరిగ్గా అతకడమే కాక, విడిగా విన్నప్పుడు ఆ దృశ్యం మన మనస్సులో కనిపించేలా రాశారు కృష్ణశాస్త్రి.

‘ఎందుకే నీకింత తొందర, ఇన్నాళ్ల చెరసాల ఈ రేయి తీరునే’ అని తొందరపడే మనసుని చిలకగా భావించి, రాణివాసమనే పంజరంలోంచి కథానాయిక విముక్తమవటాన్ని సూచించి, పాటరచనలలో సృజనాత్మక భావనకి ప్రాధాన్యాన్నిచ్చారు కృష్ణశాస్త్రి.

ఆకాశవీధిలో హాయిగా ఎగిరే మేఘమాలని పిలిచి, మల్లి అమాయకంగా తన హృదయ వేదన తెలుపుతూ మల్లీశ్వరి చిత్రంలో,

‘జాలిగుండెల మేఘమాలా! నా, బావలేనిది బ్రతుకజాల!
కురియు నా కన్నీరు గుండెలో దాచుకొని
వానజల్లుగా కురిసి పోవా! కన్నీరు, ఆనవాలుగా బావమ్రోల’

వియోగ శృంగారం పలికించారీ గీతంలో.

‘సుందర సురనందనవని మల్లీ, జాబిల్లీ!
అందేనా! ఈ చేతుల కందేనా?
చందమామ ఈ కనులకు విందేనా? ‘

అనే పాట ‘పూజాఫలం’ చిత్రానికి రాశారు. ప్రేమించిన ప్రియుడు ఎదురుగా ఉన్నా తనకి దక్కక పోవడాన్ని కన్నులకి విందులు చేస్తూ, చేతులకందని చందమామలా చెప్పేరీ పాటలో కృష్ణశాస్త్రి. ‘కలువ పేద బ్రతుకులో వలపు తేనె నింపేనా? ” అంటూ పేద ప్రియురాలి మనోవేదన వియోగ శృంగారంలో పలికించి ప్రకృతిలో మానవ మనఃస్థితిని దర్శించారు.

‘రానిక నీకోసం సఖీ! రాదిక వసంత మాసం’ అంటూ ‘మాయని మమత’ చిత్రంలో విఫలప్రేమని పలికించారు. వియోగంతో భార్యకి భర్త రాసిన లేఖ రూపంలో ‘కుశలమా! నీకు కుశలమేనా?’ అని అంటూ ‘బలిపీఠం’ చిత్రంలో రాసిన పాటలో విరహాగ్ని కొత్త తరహాలో పలికించారు.

ప్రియుని తన ఒడిలో పరుండబెట్టికొని ‘ రాజమకుటం’ చిత్రంలో కథానాయిక పాడే పాట ‘సడిసేయకేగాలి సడిసేయబోకే ‘ అంటూ కృష్ణశాస్త్రి అమూర్తమైన వాటికి ఆకారాన్ని కల్పిస్తారు. ‘పండువెన్నెల నడిగి పాంపు తేరాదే! నీలిమబ్బుల దాగి నిదుర తేరాదే! విరుల వీవన పూని విసిరిపోరాదే! ‘ గాలిని బ్రతిమాలే ధోరణి ప్రణయంలో ప్రకృతిని చిత్రిస్తారు కృష్ణశాస్త్రి.

‘ఏకవీర’ చిత్రంలో ‘ప్రతిరాత్రి వసంత రాత్రి, ప్రతిగాలి పైరగాలి, బ్రతుకంతా ప్రతినిమిషం పాటలాగ సాగాలి’ అంటూ సంయోగ శృంగారంలోని సౌందర్యాన్ని పలికించారు కృష్ణశాస్త్రి. ‘మావిచిగురు తినగానే కోయిల పలికేనా/ కోయిల గొంతు వినగానే మావిచిగురు తొడిగేనా?’ అని ‘సీతామాలక్ష్మి’ చిత్రంలో రాసిన పాటలో ప్రణయంలో అమాయక ప్రకృతిని చిత్రించారు. ‘ఒకరి పెదవి పగడాలు వేరొకరి కనుల దివిటీలు, ఒకరి గుండె ఉయ్యాల వేరొకరి గుండె జంపాల’ అనడంలో ప్రణయం హృదయంలో మాధుర్యాన్ని చిందించాలనే భావనకి ప్రాధాన్యాన్నిచ్చారు.

తెలుగు సాహిత్యరంగంలో ప్రత్యేకించి, సినిమారంగంలో విలువలు పడిపోతున్న ఈనాడు కూడా కృష్ణశాస్త్రి సినిమా పాటలకి వన్నె తగ్గలేదు. దానికి కారణం, తెలుగు మాటలకి, జిలుగు వెలుగూ కలిగించి, పాటలు రాసి, పాటలో భావసౌందర్యాన్ని ఆవిష్కరించటం, మానవ మనస్తత్త్వంలోని వైవిధ్యాన్ని గ్రహించి, విభిన్న అనుభూతులని పాటలుగా పలికించిన కృష్ణశాస్త్రి తెలుగు సాహిత్యంలో అజరామరుడు.

కృష్ణశాస్త్రిగారి సాహిత్యాన్ని పరిశీలిస్తే ఆయన సౌందర్య ప్రస్థానంలో శాశ్వతమైన స్వేచ్చకోసం, నిర్మలమైన ప్రేమకోసం, శాశ్వతమైన సౌందర్యం కోసం ఆయన పడిన తపన తెలుస్తుంది.

‘కృష్ణపక్షం’లో కవికుమారుడు భౌతికమైన స్వేచ్చాన్వేషణంలో ప్రేమకి దూరమై, సౌందర్యాన్ని కోల్పోయాడు. ‘ప్రవాసం’ లో దుఃఖంతో తనని తాను సంస్కరించుకొనే ప్రయత్నం చేశాడు. ప్రేమభావనతో హృదయాన్ని సౌందర్యమయం చెసుకున్నాడు. ‘ఊర్వశి’లో శాశ్వతసౌందర్యాన్ని దర్శించాడు. శోధన, సాధన, ఆరాధన ప్రధానమైన అంశాలుగా సాగిన కృష్ణశాస్త్రి సౌందర్య ప్రస్థానంలో ప్రేమ ఎంత ఉదాత్తమైనదో తెలుస్తుంది.

ప్రకృతిప్రేమ, మానవత, భక్తి, ప్రణయం, పల్లీయ జీవనమాధుర్యం, దేశభక్తి మొదలైన అంశాలు ఆయన కవిత్వంలో చోటు చేసుకొని, మానవవిలువలని ఆవిష్కరించాయి.

భౌతిక సౌందర్యం కంటే ఆత్మసౌందర్యం శాశ్వతమైనదనే సత్యం ఆయన సాహిత్యంలో మనకి కనిపిస్తుంది. బ్రహ్మసమాజం, మానవోద్యమం ఆయనకి మానవులపట్ల కలిగించిన అవగాహనతో, ఆయన సృష్టించిన సాహిత్యం మనిషిపట్ల ఆయనకి గల ప్రేమని తెలియజేస్తుంది

ఆంగ్లవిద్యా సంస్కారం ఆయనకి సాహిత్య సృజనలో రూపానికి సంబంధించిన నూతన సంవిధానమూ, భావాలకి సంబంధించిన సంస్కరణ దృష్టిని అలవరించాయి. భావకవిత్వాన్ని ఉద్యమరూపం ధరించేలా చేసినాయి.

కృష్ణశాస్త్రి సౌందర్య దృష్టి, మానవ ప్రేమ, కరుణ, పదలాలిత్యం తెలుగు సాహిత్యంలో నవ్య ధోరణులకి మార్గదర్శకాలైనాయి.

**** (*) ****