“చలి కౌగిలింతల్లో తుళ్ళుతున్న సూర్యకాంతి
వేడిస్పర్శల కోసం తపిస్తున్న శీతగాలులు
ఆవిర్లలో సీతాకోకచిలుకలు వెతుక్కొని
ముసురుకుంటున్న కాఫీ మోచా
మధ్యాహ్నపు మెలుకువలో భూపేన్ హజారికాతో బందిష్
నెగళ్ళంటుకోని మంచునెల సెలవల సాంగత్యపు హాయి” – నిశీధి

ఛాందసవాద తెలుగు కవితారీతుల శృంఖలాలని తెంచుకుని కవిత్వానికి కొత్త భాష్యపు సొబగులద్ది, వైవిధ్యభరిత కవిత్వాన్ని అంతర్జాల మాధ్యమంగా పాఠకులకందిస్తున్న ఈ తరం కవయిత్రి నిశీ. తెలుగు కవితాప్రపంచంలో ఓ కొత్తకెరటంలా తనకంటూ ఓ ప్రత్యేక ముద్రని వేసుకున్న నిశీధి ఈ మధ్యకాలంలో తప్పక చదవాల్సిన కవయిత్రి.

“ఒక బలమయిన భావం కకూన్లో ముడుచుకు పడుకున్న గొంగళిపురుగు అయితే, ఆ సుషుప్తావస్థను దాటిన తర్వాత రెక్కలు విప్పుకున్న సీతాకోకచిలుకే కవిత్వం” అని కవిత్వాన్ని నిర్వచించిన నిశీధి గారితో ముఖాముఖి. 

ఇంటర్వ్యూ: శ్రీనివాస్ వాసుదేవ్

1. నవల, కథ, వ్యాసం – ఈ మూడింటికి బదులుగా మీరు కవిత్వాన్నే ఎంచుకొనడానికి ప్రధాన కారణం?

మెడిటేషన్ చేయలేను కాబట్టి రాసుకోవడం మిగిలినవాటిలో బెటర్ ఆప్షన్ . ఊపిరి ఉగ్గబట్టి, ప్రాణశక్తినంతా ఒకచోట చేర్చి స్తంభింపచేసి, కొన్ని సెకనుల పాటు చైతన్యానికి దూరంగా ఉండటం కంటే సజీవంగా గలగల పారేసెలయేరులా మారి కొంత సమయం పాటైనా ఆలోచనలని అక్షరాలుగా పేర్చుకుంటున్నప్పుడు కలిగే అనుభూతి గొప్పగా అనిపిస్తుంది.

పోతే కవిత్వమే ఎందుకు ఇష్టమయిన ప్రక్రియ అయింది అంటే మాత్రం- ఆప్యాయతతో కూడిన నవ్వుల వెన్నపూసలనీ, నెగళ్లలో ఎగసిపడే సూరీళ్ళనీ ఒకే భావనలో క్లుప్తంగా చెప్పగలిగే సామర్థ్యం మిగిలిన నవల, కథ, వ్యాసానికి తక్కువ. వాటిలో మనం ఒక ఫీలింగ్ నుండి ఇంకో ఫీలింగ్ కు వెళ్తూ పాఠకుడిని మనతో తీసుకెళ్ళడం ఒక లాంగ్ ప్రాసెస్ . అదే కవిత్వంలో అయితే నవరసాలని అత్యంత రసాత్మకంగా తక్కువ టైం అండ్ స్పేస్ లో క్రియేట్ చేయొచ్చు.

అంతే కాదు, క్రియేటివిటీకి కవిత్వం ఇవ్వగలిగే స్కోప్ మిగిలిన ప్రక్రియలలో తక్కువే. నవలో, కథో రాస్తున్నపుడు అందులో కవిత్వం ఉండొచ్చేమో కానీ మొత్తం భావాన్ని కవిత్వంగా చెప్పలేం. అదే కవిత్వానికి వస్తే ఒకే చిన్న కవితలో ఒక కథ మొత్తాన్ని వివరించొచ్చు.

శ్రీశ్రీ రాసిన ‘బాటసారి’ని చదివితే, అసలు 15 లైన్స్ లోనే ఆయన ఒక పూర్తి జీవితాన్ని ఆవిష్కరించినట్టు అనిపిస్తుంది మనకు. ఇక దీర్ఘకవితలో అయితే ఒక పూర్తి నవలే చెప్పొచ్చు.

అలా expression ఏదయినా దాన్ని కవిత్వం చేయొచ్చు. అంతే కాదు కొంత భాష , భావం తెలిసిన ఏ వ్యక్తి అయినా కవి కావడం సుళువే. ‘Anybody can dance’లా, ‘Anybody can be a poet’. కొంత నిబద్ధత, అక్షరాల వెనక రిథం అర్థం అయి ఆ లయని అందంగా మెలికలు తిప్పగలిగే సామర్థ్యం ఉంటే, దాన్ని పాఠకుడి గుండెల్లో సూటిగా దిగేలా చేయడం సులువే అనుకుంటాను నేను.

రక్తాన్ని స్పందింప చేయగలిగే ఇమాజినేషన్ ని, ఇంటలెక్చ్యువాలిటీని, అతి సాధారణ ఆలోచనని తక్కువ మాటల్లో కంఫర్ట్ జోన్ నుండి బయటికి తీసి, మనిషితనం యొక్క అత్యున్నత స్థాయికి ఆ ఆలోచనని నడపగలిగే కెపాసిటీ కవిత్వానిదే. అందుకేనేమో కవిత్వం అంటే అంత ఇష్టం నాకు.

2. కవిత్వం సాహిత్యంలోని మిగిలిన సాహిత్య ప్రక్రియల (Genres) కంటే ప్రయోజనకారి అవుతుందా?

మిగతా సాహిత్య ప్రక్రియలకన్నా కవిత్వం ఎక్కువ ప్రయోజనకారి అవుతుందా అంటే ఖచ్చితంగా అవుతుందనే చెప్పాలి. రాసిన వాక్యం కవిత్వంగా మారడం వెనక కవిలోని సౌందర్యం పాటై వెలగడం, అలాగే ఆ కవిత్వాన్ని ఆస్వాదించే పాఠకుని మనసులోని భావం సుళ్ళు తిరుగుతూ ఊపిరాడనితనాన్ని కలిగించి, అతడు కొద్దిసేపు బాహ్యచేతనలు మరిచిన క్షణం – ఈ రెండు మొమెంట్స్ లో ఒక ecstasy ఉంది.

“Pagan culture లో మేల్ అండ్ ఫిమేల్ మధ్య సెక్సువల్ ఇంటిమెసీ ఉన్న తాదాత్మ్య క్షణంలో దేవుడి స్పర్శ తెలుస్తుందనీ, ఒక స్థాయిలో ఆ ఆనందం తారాస్థాయిని చేరుకుంటుందనీ భావించి, ఆ సమాగమాన్ని ఒక Social ritual గా కండక్ట్ చేసేవాళ్ళు” అని చదువుకున్నట్లే, నిజానికి కవిత్వం ఒక అలౌకికానందాన్నిస్తుంది . సరయిన వాక్యం రాసుకున్న చదువుకున్న తృప్తి మిగిలిన ప్రక్రియల్లోకన్నా కవిత్వంలో ఒక రవ్వ ఎక్కువే.

అలాగే ఓ నిర్దిష్టమైన ఇమేజ్ ని పాఠకుడికి చేరవేయటంలో విఫలమైనప్పుడు, రాయలేనితనం నెలకొన్నప్పుడు, కలాలు స్థాణువులుగా మారినప్పుడు కూడా కవిత్వం పాటరూపంలో ప్రజల హృదయాలలో ఉండటం నిత్యసత్యం కాబట్టి, మిగిలిన సాహిత్య ప్రక్రియలకన్నా కవిత్వం పాఠకులకు కచ్చితంగా ఎక్కువ రీచ్ అవుతుంది.

3. ఇప్పుడు శుద్ధకవిత్వం రాసేవాళ్ళు చాలా అరుదు. దానికన్న వచనకవిత్వం ఎక్కువగా ప్రజాదరణ పొందింది. ఓ వాక్యం వచనం నుంచి విడిపోయి ఎప్పుడు కవిత్వం కాగలుగుంది? కాస్త సోదాహరణంగా చెప్పండి?

ఈ ప్రశ్నని వినగానే, మహప్రస్థానంకు ముందుమాట రాస్తూ చలం యోగ్యతాపత్రంలో అద్భుతంగా చెప్పిన ఒక మాట గుర్తుకొస్తుంది.

“తాను చెప్పదలచుకున్న సంగతి తనకే స్పష్టంగా తెలీనప్పుడు తన చాతగానితనాన్ని, అర్థ అస్పష్టతనీ ఛందస్సు చీరలవెనకా, అలంకారాల మధ్యా, కఠినపదాల బురఖాలలోనూ దాచి మోసగించాలని చూస్తాడు కవి- ముఖ్యం, సహజసౌందర్యం తక్కువైనప్పుడు! సులభంగా, సూటిగాచెప్పేసి, ఇంత ధ్యానానికీ, మౌనానికీ, కార్యాలకీ, విజయాలకీ వ్యవధినివ్వరాదా అని చెలం కోర్కె. ఆ పని స్త్రీలూ చెయ్యరు, దేశనాయకులూ చెయ్యరు, కవులూచెయ్యరు – ఎంకీ, శ్రీశ్రీ తప్ప. కవిత్వంలోనూ జీవితంలోనూ, Economy of words and thoughts లేకపోవటం దేశభక్తికన్న హీనమైన పాపం, ఆత్మలోకంలో దివాలా”.

నిజానికి ఈ తరంవాళ్ళు చెప్పాల్సిన విషయాలను చలాలు, శ్రీశ్రీలు వదలలేదు కదా. ఇందులో స్త్రీల మీద కామెంట్ ని చలం ఉద్రేకాలకే పరిమితం చేసి మిగిలిన విషయాలు మాట్లాడుకుంటే, శుద్ధకవిత్వం నుండి ప్రజాగేయానికి, ప్రజాదరణ కవితగా మారడానికి మధ్య గీత ఒకటే. కవి తనకు తెలిసిన పాండిత్యాన్నంతా కవిత్వంలో కుప్పలు పోయటం వలన అతని అహం వాక్యం నిండా పరుచుకుపోవడం, లేదా వాక్యాన్ని వెన్నెలవాకిట్లో వెన్నముద్ద చేసి సులువుగా భావాన్ని భావితరాలకి కూడా అందించడం – ఈ రెండింటిలో దేన్నో ఒకదాన్ని ఎంచుకోవాల్సి వుంటుంది.

సరే, మనవాళ్ళని వదిలేసినా కవిత్వంలో భాష “Language close to the language of people” అన్నటట్టుగా ఉండాలని, ప్రోజ్ రాస్తున్నట్లుగానే పోయెట్రీ నడక సాగాలని, అది ప్రపంచానికి, ఆలోచనలకి దగ్గరగా ఉండాలని తన రొమాంటిక్ మేనిఫెస్టోలో వర్డ్స్ వర్త్ అప్పటి సానెట్ రైటర్లతో చాలెంజ్ చేయడం మనం మర్చిపోవద్దు. అయితే ఇందులో కవి సెల్ఫ్ సాటిస్ఫాక్షన్ కోసం తన భాష, భావం తాలూకు అత్యున్నత స్థాయిని అనుభవించడానికి రాసుకునే కవితలని మినహాయించొచ్చు. ఎందుకంటే ప్రతి ఆర్ట్ ప్రాక్టీస్ లో నేలమీద నడుస్తూనే ఎవరెస్ట్ శిఖరాన్ని చూడాలన్న కోరిక కళాకారులకి సహజం. అక్కడ వేసిన అడుగు మిగిలినవాళ్ళకి ఒయాసిస్ లా దప్పిక తీరుస్తుందా లేక ఎండమావిగా వెక్కిరిస్తుందా అన్నది తర్వాత విషయం.

వచనమే వ్యక్తిగా మారాక నిజానికి వాక్యం నుండి కవిత్వం విడిపోవడం అంటూ జరగదు. కవిత్వం నుండి వాక్యాన్ని విడదీసి చదవడానికి ఎంత ప్రయత్నించినా కుదరదు. అందుకు తెలుగుసాహిత్యంలో ఎప్పటికీ చెప్పుకోగలిగే మొదటి కవిత్వ వ్యక్తిత్వం రావూరి భరధ్వాజ గారు. తన “ఒకింతఏకాంతం” , “ఐతరేయం” ఇవన్నీ పోయెటిక్ ప్రోజ్ లకి గొప్ప ఉదాహరణలు.

అంత దూరం వెళ్లకపోయినా చిన్న ఉదాహరణతో చెప్పాలంటే -

“ఈ వెన్నెలరాత్రి ఎందుకో చాలా చలిగా ఉంది,
ఒక మంచి దళసరి దుప్పటి కప్పుకొని నిద్రించే సమయం కోసంచూస్తున్నాను”
అనే వాక్యాన్ని
“వెన్నెలరేయిలో
వణికిపోతున్న ఆకాశం భూమినింత తవ్వుకొని
కప్పుకొనే నిదురించే క్షణాల ఆశల ఆరాటం”
అని రాస్తే కొంచెం కవితాత్మకంగా ఉండటమే కాక, చదువుకున్నపుడు పదాల మధ్య ఎక్కడో ధ్వనించే పాజిటివ్ సౌండ్ హాయినిస్తుంది.

నిజానికి వచనం నుండి కవిత్వం విడిపోవడం కంటే కూడా వచనమే ఇంకొంత సోయగాన్ని అద్దుకొని కవిత్వంగా రూపాంతీకరణ చెందుతుందని చెప్పొచ్చు.

“సమాజానివన్నీ స్థిరమయిన ఆలోచనలు, మార్పు లేని విధానాలు” అనేది మాములుగా మనం రాసుకునే వాక్యం. అయితే దాన్నే శ్రీశ్రీలాంటి కవి
“నిశ్చల నిశ్చితాలు మీవి.
మంచిని గురించి,
మర్యాద, మప్పితంగురించి,
నడతా, నాణ్యం, విలువల విషయం
నిశ్చలనిశ్చితాలు మీవి” అన్నప్పుడు కొంత ఆశ్చర్యంగా విభ్రాంతిగా అనిపిస్తుంది. అదే కవిత్వం.

4. ప్రతీ కవికి తనకంటూ ఓ డిక్షన్ ఉంటుందంటారు. ఆ డిక్షన్ ఆ కవి ఎదుగుదలకీ, పాఠకులను రీచ్ అవ్వటానికీ ఎంతవరకు దోహదపడుతుంది?

తనేమి చదువుతాడో, ఏమి చూస్తాడో ఒక మనిషి కొన్నాళ్ళకి అదేవిధంగా తయారవుతాడు. నిజానికి మొదట్లో ఏ కవికీ తనదంటూ ప్రత్యేక డిక్షన్ ఏమీ ఉండదు. హాబిట్చ్యువల్ గా అప్పటిదాక తాను చదివిన వాక్యాలనే, పదాలనే తన భావవ్యక్తీకరణలో వాడుకుంటాడు. కొన్నాళ్ళు అలా వేరే రచయితల డిక్షన్ ప్రభావంలోకి వెళ్ళిన తర్వాత ఒక ఫైన్ మార్నింగ్ తనకంటూ కొన్ని పదాల్లో కంఫర్ట్ తెలియడం, ప్రతీకలు అల్లడానికి ఓ వాక్యవిధానానికి అలవాటు కావడం జరుగుతుంది. కవి ఈ డిక్షన్ ఏర్పాటు చేసుకోవడానికి ఆ టైమ్ లో తన రీడర్స్ కూడా సహాయం చేస్తారు. ముఖ్యంగా ఫేస్బుక్ లాంటి సోషల్ మీడియాలో ఇమ్మీడియెట్ రియాక్షన్స్ తెలిసే చోట, కవి త్వరగా అభిమానానికి కట్టుబడే మనస్తత్వం కలిగినవాడు అయితే రీడర్స్ నిర్దేశించిన మార్గంలో తను నడవడం మొదలు పెడతాడు. తన లైకర్స్ చాయిస్ తనదిగా మారిపోయే బలహీనక్షణంలో కవి చచ్చిపోతాడు. అంతే కాదు, నిజంగా అభిప్రాయాన్ని బలంగా చెప్పగలిగే శక్తి ఉండి రీడర్స్ ని తన భావవ్యవస్థకి కట్టిపడేయగలిగే స్థాయి ఉన్న కవి కూడా ఆ కంఫర్ట్ జోన్ కి అలవాటుపడి కొత్తపదాలని, భావనలని క్రియేట్ చేయడం, ఎక్ప్రెస్ చేయడం మర్చిపోయి ఒక సింటాక్స్ ను పట్టుకొని పదాల అల్లిక మొదలు పెడతాడు. అలా చేయడం వలన నిజానికి తర్వాత పేజీలకొద్దీ కవిత్వం రావొచ్చేమో కాని, కవి చేసే ప్రయాణం తనలో మార్పుని మర్చిపోయిన క్షణంలో ఆగిపోతుంది.

Change is inevitable. మార్పుని ఆస్వాదించని కవి తన ప్రతి కవితలోని డిక్షన్లో, శైలీశిల్పంలో మార్పుని చూపకపోతే రచనలో బండరాయితనం ఆవహించుకొని కదలలేని పరిస్థితులలో ఒకానొక సమయంలో కవిత్వం లుప్తమవుతుంది.

అందుకే ఒక వివేషస్ రీడర్ (vivacious reader) నుండి మాత్రమే ఒక వివేషస్ రైటర్ పుట్టడం సాధ్యం . నిరంతరం కొత్తకొత్త పదాలని నేర్చుకోవడం, వాడటం, నేర్పడం, కొత్త ఆలోచనని అందించడం కవిత్వానికి ఎంతో అవసరం. ఇంకా చెప్పాలంటే శుద్ధకవిత్వం పేర తెలుగుకవిత్వం తెలుగులోనే ఉండాలనే ఛాందసత్వం నుండి బయటపడి, మల్టీలాంగ్వేజి కవిత్వం మల్టిపుల్ లెవెల్స్ లో డిక్షన్ యూసేజి పెరగకపోతే, కళల్లోకెల్లా హైయెస్ట్ అండ్ నోబుల్ ప్రక్రియ అయిన కవిత్వం కూడా బావిలో కప్పే.

అంతేకాదు, పేరు చూడకుండా కవిత అంతా చదివాక ఇది ఖచ్చితంగా ఫలానా వాళ్ళది అయిఉంటుంది అని చెప్పించుకోగలిగే సక్సెస్ఫుల్ డిక్షన్ ఉన్నవాళ్ళున్నారు. అలాగే రెండు లైన్స్ చదవగానే బాబోయ్ మళ్ళీ ఆయనేనా, మళ్ళీ అవే పదాలు అటుతిప్పి ఇటుతిప్పి నూటపదహారో సారి, అదే కవిత్వమూ, భావమూ దాగి ఉంటుంన్నదే అని నీరసపడే సందర్భాలు ఉంటాయి.

5. ఒక బలమైన భావం మెదడులో మెరవడానికీ, తర్వాత అది ఓ కవితగా రూపం సంతరించుకోడానికీ మధ్య ట్రాన్సిషన్ ఎలా ఉంటుంది?

ఒక బలమయిన భావం కకూన్లో ముడుచుకు పడుకున్న గొంగళిపురుగు అయితే ఆ సుషుప్తావస్థను దాటిన తర్వాత రెక్కలు విప్పుకున్న సీతాకోకచిలుకే కవిత్వం.

నిషేధాల, నిర్బంధాల నీడల్లో వెలుగును మరిచిపోయి ఒదిగిపోయిన క్షణాలు కొంత నిశబ్దపు గాఢత తర్వాత మెరుపై ఫేటేల్మంటూ విచ్చుకుని సజీవక్షణాలుగా మారడం- నాదృష్టిలో కవిత్వం. వాస్తవంలో మనసుని ఇరుకుతనానికి గురి చేసే వైరుధ్యసందిగ్ధతలు నిండిన సమాజ సంక్లిష్టత, ప్రకృతిలోని ఉపమానాల కనెక్టివిటీతో ఆ సందిగ్ధతలకి దూరంగా పోగలిగే ఒక వే అవుట్ ని చూపించే దార్శనికతక – ఈ రెండింటి మధ్య మిగిలున్న space గా మనం ఈ ట్రాన్సిషన్ని చెప్పుకోవచ్చు.

**** (*) ****