ఏ విద్యయినా మొదట్లో కొన్ని నియమ నిబంధనలకి లోబడి నేర్చుకోవటం కద్దు. సంగీతం నేర్చుకునేవాళ్లు స్వర స్థానాలు సరిగ్గా పలికేట్లుగా గొంతును నియంత్రిస్తారు. పెయింటింగు నేర్చుకోవటానికి రేఖా చిత్రాలలో గీతలు దాటకుండా రంగును వెయ్యటం సాధన చేస్తారు. కవిత్వ రచనలో ఛందస్సు ఇటువంటి ప్రయోజనాన్నే నెరవేరుస్తుంది. ఈ సందర్భంలో “Learn the rules like a pro so you can break them like an artist” అని పికాసో చెప్పిన మాటలు గుర్తుచేసుకోవాలి. ఛందస్సుల సర్ప పరిష్వంగమన్నది పెద్దమాట గాని, ఛందో బందోబస్తులు తెంచాలంటే ముందు అవేమిటో తెలుసుకోవాలి గదా!

పద్య రచన వల్ల పదాల పొందిక ఎలా ఉంటుందో, ఒక చట్రంలో అవెంత తేలికగా ఒదుగుతాయో తెలుస్తుంది. భాషలో, వాక్య నిర్మాణంలో సహజంగా ఉన్న లయ, పొందిక అవగతమౌతాయి. ఉదాహరణకి “సామవేదము జానకి రామశర్మ” అనే పేరు, ఏ మార్పులూ లేకుండా ఒక గీత పద్యపాదంగా సరిపోతుంది. అలాగే, “లావు కారప్పూస పావు కేజి” అన్నది పూర్తి పాదం కాకపోయినా, సీస పద్యంలో అరపాదంగా సరిపోతుంది. ఈ ఉదాహరణలు పద్యంలో ప్రత్యేకత ఏమీ లేదని దానిని ఎగతాళి చెయ్యటానికి కూడా ఉపయోగించవచ్చు. కాని, అదే సమయంలో మరో కోణం నుంచి చూస్తే, వాక్యంలో [...]]]>

నా అభిమాన విషయం వచన కవిత్వమే గాని, ఈ వ్యాసంలో పద్య కవిత్వానికి సంబంధించిన కొన్ని అంశాలు ముచ్చటిస్తాను. తొంభైల్లో అనుకుంటా ఒకసారి పద్యం విషయంలో వచన కవులకి, పద్య కవులకి మధ్య వివాదం నడిచిన సందర్భంలో. చేకూరి రామారావు గారు ఇద్దరికీ సర్దిచెప్పబోయి, ఇరువర్గాల ఆగ్రహానికీ గురయ్యారు. అప్పుడు మిత్రులాయనకి సరదాగా “ఉభయ కవి శత్రువు” అనే బిరుదు నిచ్చారు. అందువల్ల, అటువంటి ప్రయత్నమేదీ ఇక్కడ చెయ్యటం లేదు. వచన కవుల దృష్ట్యా పద్య కవిత్వాన్ని వివరించటం, ఛందోబద్ధమైన పద్య రచనాభ్యాసం, ఆసక్తి వచన కవులకెలా ఉపయోగపడుతుందనే విషయం పరిశీంచటం ఈ వ్యాసం ముఖ్యోద్దేశం.

ఏ విద్యయినా మొదట్లో కొన్ని నియమ నిబంధనలకి లోబడి నేర్చుకోవటం కద్దు. సంగీతం నేర్చుకునేవాళ్లు స్వర స్థానాలు సరిగ్గా పలికేట్లుగా గొంతును నియంత్రిస్తారు. పెయింటింగు నేర్చుకోవటానికి రేఖా చిత్రాలలో గీతలు దాటకుండా రంగును వెయ్యటం సాధన చేస్తారు. కవిత్వ రచనలో ఛందస్సు ఇటువంటి ప్రయోజనాన్నే నెరవేరుస్తుంది. ఈ సందర్భంలో “Learn the rules like a pro so you can break them like an artist” అని పికాసో చెప్పిన మాటలు గుర్తుచేసుకోవాలి. ఛందస్సుల సర్ప పరిష్వంగమన్నది పెద్దమాట గాని, ఛందో బందోబస్తులు తెంచాలంటే ముందు అవేమిటో తెలుసుకోవాలి గదా!

పద్య రచన వల్ల పదాల పొందిక ఎలా ఉంటుందో, ఒక చట్రంలో అవెంత తేలికగా ఒదుగుతాయో తెలుస్తుంది. భాషలో, వాక్య నిర్మాణంలో సహజంగా ఉన్న లయ, పొందిక అవగతమౌతాయి. ఉదాహరణకి “సామవేదము జానకి రామశర్మ” అనే పేరు, ఏ మార్పులూ లేకుండా ఒక గీత పద్యపాదంగా సరిపోతుంది. అలాగే, “లావు కారప్పూస పావు కేజి” అన్నది పూర్తి పాదం కాకపోయినా, సీస పద్యంలో అరపాదంగా సరిపోతుంది. ఈ ఉదాహరణలు పద్యంలో ప్రత్యేకత ఏమీ లేదని దానిని ఎగతాళి చెయ్యటానికి కూడా ఉపయోగించవచ్చు. కాని, అదే సమయంలో మరో కోణం నుంచి చూస్తే, వాక్యంలో సహజమైన నడకని, లయని ఛందస్సు ఎంత బాగా పట్టుకొని, తనలో ఇముడ్చుకొందో అని మనకు ఆశ్చర్యంకలుగుతుంది.

పద్యంలోని యతి ప్రాసల వల్ల అక్షర మైత్రి మీద పాధమిక అవగాహన ఏర్పడుతుంది. కవన్నవాడు మనిషికి మనిషికి మధ్య, మనిషికి ప్రకృతికి మధ్య ఉండే స్నేహాన్ని అర్థం చేసుకోవాలంటే అంతకంటే ముందు అక్షరానికి, అక్షరానికి మధ్య స్నేహం గురించి తెలుసుకోవటం ముఖ్యం. నిత్య జీవితంలో జరిగే సంభాషణల్లో, మనం ఉపయోగించే సామెతల్లో, అనేక చోట్ల వాక్యం రెండు భాగాలుగా విడివడటం, అక్కడ అక్షర మైత్రి ఉన్న పదం రావటం మనం గమనించవచ్చు.(ఊరంతా ఒకదారైతే, ఉలిపికట్టె దొకదారి.. వంటివి.) దీనినిబట్టి అక్షర మైత్రి తెలుగు భాషకు సహజమైన ఆభరణమని భావించాలి. కవిత్వం రాయాలనుకునే వారికి తాము రాసే భాషకున్న సహజ లక్షణాల గురించి అవగాహన ఉండటం ఎంతైనా అవసరం.

ఛందస్సులో పాటించే గణాలు, యతి ప్రాసల పరిమితుల వల్ల, అందుకనుగుణంగా పదాలు కూర్చాలి కాబట్టి, పదాల ఎంపిక, పదాన్వేషణ అలవాటౌతాయి. దీనివల్ల కవికి పదాల మీద అధికారమే కాదు, మమకారం కూడా ఏర్పడుతుంది. కవికి పదాల మీద ప్రేమ ఉండాలి. ప్రతి పదానికీ రంగు,రుచి,వాసన ఉంటాయన్న స్పృహ ఏర్పడాలి. ఒక ప్రసిద్ధ అమెరికన్ నవలాకారుడు తను రాస్తుంటే, డిక్ష్నరీలు, థెసారేస్ లు వెనక నుంచి ఎలుగెత్తి పిలుస్తూ ఉంటాయని అంటాడు. బాష మీద, పదాల మీద అటువంటి మోహం కొందరు కవులు, రచయితల కుంటుంది. ఐతే, భాషలో, పదాలలో నిరాడంబరత పాటిస్తూ గొప్ప కవిత్వం రాసినవారు లేరా అంటే, తప్పకుండా ఉన్నారు. అది కవిత్వ రచన విషయంలో వారి వారి దృక్పథం మీద ఆధారపడి ఉంటుంది. దానిని గాంధీ గారు కొల్లాయి కట్టటం, రమణ భగవాన్ గోచీతోనే గడపటం మొదలైన వాటితో పోల్చవచ్చు. కవితకు భాష ఆహార్యం వంటిది. మనకు తగిన ఆహార్యం మనం ధరించినట్టే, తన కవితకు సరిపోయే భాషను కవి ఎన్నుకుంటాడు. ఇక్కడ మరొక విషయం కూడా గమనించాలి. గాంధీగారు గాని, రమణ భగవాన్ గాని వస్త్రధారణలో పాటించిన నిరాడంబరత స్తోమతుకు సంబంధించినది కాదు. అలాగే, కవి నిరాడంబరత పాటించినా, అది పద సంపద లేకపోవటంవల్ల ఏర్పడినదై ఉంటే శోభించదు. తను నేర్చిన పదాలు వాడినా, వాడక పోయినా, ఆ పద సంపద కూర్చుకోవటానికి చేసిన కృషి ఏదో ఒక విధంగా ఆ కవి కవితాశక్తిని పెంపొందించటానికి ఉపయోగపడుతుంది.

పద్య రచనలో మరొక ఉపయోగం పదాల పరిమితి. ఒక పద్యంలో ఇచ్చిన గణాలలో, నాలుగు పాదాలలో చెప్పదలుచుకొన్న భావం పూర్తి కావాలి. వచన కవిత్వం రాయాలనుకున్నవారు కూడా తమకు అపరిమితమైన స్థలం ఉందని భావించరాదు. కవిత అన్నది గుడి వంటిది.. ఇంకా చెప్పాలంటే గర్భగుడి వంటిది. అందులో ప్రతి అంగుళం విలువైనది, పవిత్రమైనది. మంచి కవిత్వం రాయాలనుకునే కవికి తను రాసే కవిత మీద ఇటువంటి గౌరవం ఉండటం ఎంతో అవసరం.

నిబంధనల గురించి చర్చించేటప్పుడు, ఒకవేళ నిబంధన లెక్కువైపోతే ఏమవుతుందనే విషయం కూడా మాట్లాడాలి. ఏవిద్య లోనైనా నిబంధనలెక్కువైతే ఆ విద్య వినోదంగా మారిపోతుంది. కవిత్వంలో అష్టావధానాలు, శతావధానాలు మొదలైనవి ఇటువంటివే. ఒక విధంగా చెప్పాలంటే, వచన కవిత్వం ఏ దారీ తెలియని అడవిలోనో, ఎడారిలోనో మన దారి మనమే వెతుక్కుంటూ, మన రూల్సు మనమే రూపొందించుకొంటూ నడవటం లాంటిది. పద్య కవిత్వం చక్కని రహదారిలో అన్ని ట్రాఫిక్ నిబంధనలూ పాటిస్తూ నడవటం లాంటిది. ఇకపోతే, అష్టావధానాలు, శతావధానాలవంటివి సర్కస్ లో తీగ మీద నడవటంతో సమానం. ఇవి చాలా ప్రత్యేకమైన నైపుణ్యానికి సంబంధించినవి కాబట్ట్టి, ఇతర కవులు వాటి గురించి అంతగా చింతించవలసిన పనిలేదు. ఐతే, వీటివల్ల అనుకోని పరిణామం ఒకటి జరుగుతుంది. అదేమిటంటే, కొత్తగా కవిత్వం రాయాలనుకునే యుకవులు వీటిని చూసి, పద్య కవిత్వం కేవలం వినోదం కలిగించటానికే ఉపయోగపడుతుందని పొరపాటుపడి, దానికి దూరమౌతారనిపిస్తుంది. వీరు సాధారణంగా కవిత్వాన్ని చాలా సీరియస్ గా తీసుకుంటారు గనుక, అటువంటి ధోరణి వచన కవితల్లోనే ఎక్కువగా కనిపించటం చూసి, పద్యకవిత్వం వినోదాత్మకమని, వచన కవిత్వం ఆలోచనాత్మకమని భ్రమపడే అవకాశం ఉంది. దీనిని నివారించటానికి, ఎప్పుడూ జనాకర్షణ మీదే దృష్టి పెట్టకుండా, మనసును కదిలించి, ఆనందంతోనో, విషాదంతోనో కళ్ళు చెమరింపజేసే గొప్ప పద్యాలకు ప్రచారం కల్పించవలసిన అవసరం పద్య కవులకుంది.

వచన కవులు ఛందస్సును వదిలిపెట్టినా, ఒక సంప్రదాయాన్ని మాత్రం వదులుకోలేక పోతున్నారు. అది ఆశు కవిత్వం. ఏదైనా సంఘటన గురించి విన్నప్పుడు, లేదా వార్తా పత్రికలలో పతాక శీర్షికలుగా చదివినప్పుడు వెనువెంటనే స్పందించి, ఒక కవిత రాసేసి, ఆ వార్త కరెంట్ గా ఉన్నప్పుడే ఆ కవిత అచ్చు కావాలని ప్రయత్నించటం. నా దృష్టిలో ఆశుకవిత్వానికి దీనికి పెద్ద తేడాలేదు. “ఆశు కవితా సన్యాస మెప్పించవే!” అని రాయప్రోలువారు అర్థించి ఎన్నో దశాబ్దాలయినా , అది మన తెలుగు కవుల జీన్స్ లో స్థిరంగా ఉండిపోయిందేమో అనిపిస్తుంది.

మొత్తం మీద చెప్పాలంటే, అది యే రకమైనదైనా, కవిత్వం మౌలికంగా భాషకు సంబంధించిన ప్రక్రియ. అందువల్ల, ఆ భాష మీద అవగాహన, పదాల మీద ప్రేమ, అక్షర మైత్రిని గురించిన జ్ఞానం, పదాన్వేషణపై ఆసక్తి – ఇవన్నీ కవికి ముఖ్యమైనవే. వచన కవిత్వం రాయటం చాలా తేలికని, దానికేవిధమైన శిక్షణ, అభ్యాసం అవసరం లేదని భావించటం సరికాదు. ఒక మాటలో చెప్పాలంటే, ప్రతిభ, ఆసక్తులతో బాటు కవికి వ్యుత్పత్తి కూడా కావాలి. కాని, చాలా మందికి ఉత్పత్తి మీద ఉన్న ఆసక్తి వ్యుత్పత్తి మీద లేకపోవటం మన దురదృష్టం.

కొందరు ప్రముఖ వచన కవులు మొదట్లో రాసిన పద్యాలు పరిశీలిస్తే, ఛందోబద్ధ పద్య రచన గురించి నేను చెప్పే వాదానికి బలం చేకూరుతుంది. పద్య రచనలో వారు కనబరచిన ప్రతిభ, తత్ఫలితంగా ఏర్పడిన పునాది తరువాతి కాలంలో గొప్ప వచన కవిత్వం రాయటానికి దోహద పడి ఉంటుందని నా ఉద్దేశం. ముందుగా, శీశ్రీ పద్యాలు కొన్ని పరిశీలిద్దాం. శ్రీశ్రీ రాసిన పద్య ఖండికల్లో “సుప్తాస్థికలు” నాకు చాలా ఇష్టమైన ఖండిక.

అవి ధరా గర్భమున మానవాస్థికాప
రంపరాలు సుప్త నిశ్శబ్ద సంపుటములు!
అటనొకే దీర్ఘ యామిని! ఆ నిశాశ్మ
శాన శయ్యకు ప్రాతః ప్రసక్తి లేదు!

అని మొదలయ్యే ఈ ఖండిక ఎంతో గంభీరంగా సాగుతుంది. చివరిలో-

ఆ మనుష్యాస్థికలు నిద్రలో మునింగి
సంచరించును భైరవ స్వప్న వీధి
అవి చలించును తనుచర్మ కవచమెపుడొ
బ్రతికిన దినాల తలపోత బరువు చేత!

అస్థికల స్వప్నవీధి, తలపోతల వంటివాటి గురించి చెప్పటం గొప్ప ఊహ. శ్రీశ్రీ కవితాశక్తి, కవిత్వంలోని గాఢత ఈ పద్యాలలో తొంగిచూస్తాయి. యౌవనంలో ఉన్నప్పుడు మృత్యువు మీద ఒక రకమైన మోహం ఉంటుంది. బహుశా అటువంటి స్థితిలోనే ఈ ఖండిక రాసి ఉండవచ్చు.

శ్రీశ్రీ మరొక ఖండిక “ఖండ శశి” కూడా చెప్పుకోదగినదే.

ఆ పశ్చిమాశా విషాదాంత కావ్యమై
వ్యాపించు కాల మేఘాళిలో పొడచూపి,
ఖండేందు మూర్తి! ఆకాశ కర్పరమెల్ల
నిండు నీగ్రుడ్డి వెన్నెల ధూమ ధూపమై!

పై పద్యంలోని ధూమమే, మహా ప్రస్థానంలోని “ఆ రాత్రి” అన్న కవితలో

గగనమంతా నిండి పొగలాగు క్రమ్మి
బహుళ పంచమి జ్యోత్స్న భయపెట్టు నన్ను

అన్నప్పుడు పొగలాగ మారి ఉంటుంది. నిజానికి, “ఆ రాత్రి” అన్న కవిత కూడా వచన కవిత కాదు. అందులో ఉన్నవన్నీ ద్విపదలు. మహా ప్రస్థానంలో మాత్రా ఛందస్సులో అనేక కవితలున్నా, చాలా ప్రాథమికమైన గణ ఛందస్సులో ఉన్న కవిత బహుశా ఇదొకటే అనుకుంటాను.

కవికుల తిలకుడు బాల గంగాధర తిలక్ కూడా మొదట్లోను, ఆ తరువాత కాలంలోనూ పద్య కవితలు రాసాడు. ఆర్.యస్.సుదర్శనం గారు తిలక్ పద్య కవిత్వం గురించి రాసిన వ్యాసంలో “ప్రభాతము-సంధ్య” అనే సంకలనం గురించి చెప్పారు. అది దొరకలేదుగాని, మరొక సంకలనం “గోరువంకలు” చూసాను. తిలక్ కవితల్లో సహజంగా ఉండే పద/భావ సౌకుమార్యం, మెత్తదనం ఈ పద్యాలలో అడుగడుగునా కనిపిస్తాయి.

ఉదాహరణకు

ప్రతిదినమేగు బాష్పకణ భారనిరోధ దిశాంతనేత్రమై
ప్రతి వకుళమ్ము రాలు శిశిరాత్తదళాంతగళోచ్ఛనాదమై
ప్రతి తెలివేకువన్ తొలగి రాలెను తారలు గాజుపూసలై
అతివ కదల్పకీ వయసు టద్దపుమేడ పునాది గోడలన్.

అన్న పద్యం ఎంతో మృదుమనోహరంగా ఉంటుంది. నండూరి రామమోహన రావుగారు దీనిని తనకిష్టమైన పద్యాల్లో ఒకటిగా చెప్పారు. తిలక్ తన అత్యుత్తమమైన వచన కవితలు వెలువరించిన అరవైలలో కొన్ని పద్య ఖండికలు కూడా రాసాడు. వాటిలో “అద్వైత మాన్మధము” చెప్పుకోదగినది. సీత రామునిపై తన ప్రేమను తెలియజేస్తూ చెప్పే ఈ పద్యాలు గొప్ప కవితా విలువలతో కూడి ఉంటాయి. ఉదాహరణకు -

నా యానందపు మేడలో మొదటి వీణా నాదమై మ్రోగి, నా
ప్రాయోద్యాయమునందు మంద పవన ప్రాలంబమై వ్రేలి, నా
యీ యేకాంతము నందు సిగ్గువయి నన్నిట్లేచి, నా స్త్రీత్వపున్
సాయాహ్ణమ్ముల రాగరంజిత దిశా సందోహమై వ్రాలినన్
ఏమయి పోయినానొ యిటు లేమరిపోయిన నన్ను నేనుగా
నీమెయి చీకటింట గురుతింపగ నెట్టుల నేర్తు..

రాముడు నల్లనివాడు కదా! ఆయన మేనిని చీకటిల్లని చెప్పటం ఎంతో హృద్యంగా ఉంది. ఇటువంటివే ఎన్నో పద్యాలలో తిలక్ కవితా వైభవం వెలుగొందుతూ కనిపిస్తుంది.

మూడవ కవి గుంటూరు శేషేంద్ర శర్మ. ఈయన కవిపండితుడు కాబట్టి, ఆయన పద్యాలు ప్రౌఢంగా ఉంటాయి. అంతేకాకుండా, ఆయన కవిత్వంలో సాధారణంగా కనిపించే ఊహా వైచిత్రి, తాత్వికత, శ్రామిక జన పక్షపాతం వంటివి పద్య కావ్యాల్లో కూడా కనిపిస్తాయి. శేషేంద్ర ప్రసిద్ధి పొందిన పద్య కావ్యాలు ఋతుఘోష, పక్షులు. ఉదాహరణకి –

చిక్కని చిగురాకు జీబులో పవళించి
యెండు వేణువు కంఠమెత్తి పాడె
తలిరాకులూడిచి తపసిగా మసలిన
నగ్నవల్లికయు పర్ణముల దాగె
జిలుగు సీతాకోకచిలుక రూపము దాల్చి
కీటకయోగి కంకేళి గవిసె
శిశిర వ్రతాచార జీర్ణమారుతమూర్తి
యలరు గిన్నెల గంధమలదు కొనియె
ఇచ్ఛ ప్రకృతిలో రెక్క విచ్చెనేమొ
యెడద పురుషునిలో మొగ్గదొడిగె నేమొ

అంటూ వసంతం గురించి,

కనక మేఖల వోలె గగనమ్ము జఘనమ్ము
నింద్రచాపము కుండలీకరించె
జాజి దండల వోలె జలదమ్ము కబరిలో
సౌదామినీమాల సంచలించె
చిలిపి నవ్వుల వోలె చిన్కు ముత్యాలలో
నీహార మధురిమ నివ్వటిల్లె
అందెల రవళిగా ఆశాపథమ్ములం
దంబుదధ్వనులు మోహంబుగొల్పె

అంటూ వర్ష ఋతువు గురించి చెప్పిన పద్యాలు శేషేంద్ర కవిత్వంలో ప్రౌఢతకి, గాఢతకి తార్కాణంగా నిలుస్తాయి.

పై ముగ్గురి కవిత రీతుల్ని పరిశీలించినప్పుడు, పద్య కవితలో పునాది తరువాతి కాలంలో వారికెంతగా ఉపయోగపడి ఉంటుందన్నది మనం ఊహించుకోవచ్చు. అందువల్లనే, కవిత్వం రాయాలనే ఆసక్తి ఉన్నప్పుడు తొలిదశలో పద్యం రాస్తే ప్రయోజనకరంగా ఉంటుందని నాకనిపిస్తుంది. వచన కవులు తమ పద్ధతిలో కవిత్వం రాస్తూనే, పద్య కవిత్వాన్ని ఆస్వాదించటం, ఎప్పుడైనా వీలయితే అభ్యసించటం చేస్తే దానివల్ల ఆనందం కలగటమే కాదు, వారి కవితాశక్తి మరింతగా పెంపొందుతుంది.

**** (*) ****

(’10వ అమెరికా తెలుగు సాహితీ సదస్సు’లో చేసిన ప్రసంగానికి పూర్తి పాఠం.)

మసి పట్టిన ఆకాశానికి
ప్రతి ఉదయం వెల్లవేస్తున్నదెవరు?
నిశి పట్టిన మౌనవ్రతాన్ని
వేల పక్షి గొంతుకలతో భగ్నం చేస్తున్నదెవరు?

నిలకడలేని నన్ను
ప్రపంచమనే పదబంధ ప్రహేళికలో
ఒక నిలువు ఆధారంగా
నిలబెట్టినదెవరు?
ఎప్పటికీ ఎవరూ పూరించని విధంగా
ఈ ప్రహేళికను రూపొందించినదెవరు?

చుట్టూ వరికంకులు విరగకాస్తున్నా
ప్రతి మెతుకు మీదా పట్టుబట్టి
ఒక పేరు రాస్తున్న దెవరు?
నిండు వెలుగుల కోసం
నిత్యం పరితపిస్తుంటే
బ్రతుకు దీపాల్ని ఒకటొకటిగా
ఆర్పివేస్తున్న దెవరు?

(మొదటి ప్రచురణ: తానా తెలుగు వెలుగు 2015)

జీవన చక్రం
సృష్టి లక్షణమైతే కావచ్చుగాని,
జీవితం ఒక సాదాసీదా సరళరేఖ
జీవనయానం
క్రమం తప్పని కవాటాలతో
ఏకోన్ముఖంగా సాగే పరిమిత యాత్ర

భ్రమణం ఒక భ్రమ
నీకు దక్కిన కాలశకలం

ఆదీ అంతమూ కలిగిన
అతి సాధారణమైన
బల్లపరుపు నేల.

ఆశలు రాలిపోతాయి
కోరికలు మండి మండి
కొడిగట్టి పోతాయి
కేశాలు కూడా తిరిగిరాని
ఒంటరి దశలో
క్లేశాలేవో పలుమార్లు వచ్చి పోతాయి
ఎప్పటికైనా మళ్ళీ తలలెత్తటానికి
తప్పులు మాత్రం మనసు పొరల్లో మిగిలి పోతాయి.

1. నమస్తే రవిశంకర్ గారు!
“శిల్పి తన శిల్పాన్ని తెలుసుకున్నట్టుగా నెమ్మది నెమ్మదిగా నన్ను తెలుసుకోవాలి….
నా సాహచర్యం కోసం సముద్రంతో స్నేహం చెయ్యడానికి కావలసినంత ఓర్పు కావాలి….”
అని ‘స్వభావ చిత్రం’ కవితలో మీరు చెప్పినా కూడా, ఈ రోజు మీ మరియు/మీ కవిత్వ స్వభావ చిత్రం గురించి విపులంగా తెలుసుకోవాలని సాహసం చేస్తున్నాము. కుండీలో కుదించేసిన మర్రి చెట్టు గురించి ఎంత ఆవేదనతో కవిత్వం చెప్పారో, ‘వేసవి వాన’లో ఒక మండుటెండలో చల్లని-నీరు తాగిన పరవశం లాంటి మాధుర్యాన్ని కూడా అంతే భావావేశం తో చిలకరించారు. రెండోపాత్ర తో విస్తృతంగా కవితా సౌరభాన్ని పంచి ఇచ్చారు. నిరాడంబరంగా అనిపించే మీ కవిత్వంలో నూరేళ్ళకు సరిపడా జీవిత సౌందర్యాన్ని, [...]]]> ఏ రాజకీయాలకూ తావీయకుండా అరణ్యంలో సాగిపోయే ఒక సెలయేరు తన చుట్టూ ఏర్పడి ఉన్న ప్రకృతితో పాటూ… ప్రతి రోజూ తన వద్దకు వచ్చి దప్పిక తీర్చుకునే జంతు మరియు పక్షి జీవుల కు దాహం తీర్చడం మొదలు ఎంతో సన్నిహితంగా వాటి కదలికలు, సొగసులు, ఒక దానితో మరొకటి కలబోసుకునే కబుర్లు, పాడుకునే పాటలు, వాటి మధ్య చోటు చేసుకునే చిన్న చిన్న పొరపొచ్చాలు/పోట్లాటలు, దినదినం కనిపించే వాటిలోని వైరుధ్యాలు మున్నగు అనేక సహజ సమాజ/సందర్భ/వస్తువుల సందర్శనాన్ని తనదైన ధోరణిలో మనతో పంచుకుంటే ఎలా ఉంటుందో రవిశంకర్ గారి కవిత్వం కూడా అలా ఉంటుంది. ఏ మాయా మర్మం తెలియని బాల్యంలో మనం చేసిన అల్లరిని, చేష్ఠలను మన తల్లిదండ్రులో, తాతబామ్మలో చెబుతుంటె పొందిన ఆశ్చర్యకరమైన పులకింతను రవిశంకర్ గారి కవిత్వం చదివినప్పుడు పొందటం సహజమైన సాధారణం. ప్రవాసం లో ఉండి కూడా తనలోని కవితా మాధుర్య జల ఆగిపోకుండా (లేదా) ఆ జ్వాల ఆరిపోకుండా వేసవి వానంత అపురూపమైన కవిత్వాన్ని పండించి పంచి ఇస్తున్న విన్నకోట రవిశంకర్ గారితో ముఖాముఖం – డా. నారాయణ గరిమెళ్ళ:

1. నమస్తే రవిశంకర్ గారు!
“శిల్పి తన శిల్పాన్ని తెలుసుకున్నట్టుగా నెమ్మది నెమ్మదిగా నన్ను తెలుసుకోవాలి….
నా సాహచర్యం కోసం సముద్రంతో స్నేహం చెయ్యడానికి కావలసినంత ఓర్పు కావాలి….”
అని ‘స్వభావ చిత్రం’ కవితలో మీరు చెప్పినా కూడా, ఈ రోజు మీ మరియు/మీ కవిత్వ స్వభావ చిత్రం గురించి విపులంగా తెలుసుకోవాలని సాహసం చేస్తున్నాము. కుండీలో కుదించేసిన మర్రి చెట్టు గురించి ఎంత ఆవేదనతో కవిత్వం చెప్పారో, ‘వేసవి వాన’లో ఒక మండుటెండలో చల్లని-నీరు తాగిన పరవశం లాంటి మాధుర్యాన్ని కూడా అంతే భావావేశం తో చిలకరించారు. రెండోపాత్ర తో విస్తృతంగా కవితా సౌరభాన్ని పంచి ఇచ్చారు. నిరాడంబరంగా అనిపించే మీ కవిత్వంలో నూరేళ్ళకు సరిపడా జీవిత సౌందర్యాన్ని, ఆటుపోటులని పొందికగా, ఓపికగా ఒక పక్షి గూడు కడుతున్నప్పటి తదేకత తో పదిలపరుస్తున్నారనిపిస్తుంది. వాకిలి పాఠకుల కోసం మీరు మాతో అభిప్రాయాలను పంచుకుంటున్నందుకు ధన్యవాదాలు.
మీ కవిత్వంలో సహజమైన సార్వజనీనత, ‘అవును కదా’ అనిపించే మమేకత్వం ఉంటుందని ఇలాంటి విషయాలు చెప్పకనే చెబుతాయి. మీరు ఎన్నుకొనే కవితా వస్తువు మొదలు, చెప్పే విధానం, దగ్గరయ్యే తత్వం ఇవి మీ కవిత్వానికి నీరు, నారు, వృక్షం ఐన విధానం, మొత్తంగా మీ కవిత్వ నేపధ్యం గురించి వివరంగా చెప్పండి.

మానాన్నగారు విన్నకోట వేంకటేశ్వరరావుగారు రెవెన్యూ డిపార్టుమెంటులో పనిచేసేవారు. ఆయనకు, కవిత్వం మీద, పుస్తకాలు చదవటం మీద అభిమానం ఉండేది. ఆయన విద్యార్థి దశలో ఉండగా, అప్పటి పత్రికల్లో వచ్చిన వివిధ కవుల పద్యాలనుండి తనకు నచ్చిన వాటిని “తెనుఁగుతోట” అనే పేరుతో సంకలనంగా చేసారు. దానిని పరిమితమైన ప్రతులతో 2010లో ప్రచురించినప్పుడు, సాహితీమిత్రులనుంచి మంచిస్పందన వచ్చింది. నాన్నగారు సేకరించినవి, పిల్లలకి ప్రైజులుగా వచ్చినవి పుస్తకాలనేకం ఇంట్లో ఉండేవి. ఇంట్లో అందరికీ చదివే అలవాటు ఎక్కువే. బెనారస్ హిందూ యూనివర్సిటీలో ప్రొఫెసర్గా పనిచేసే మా పెద్దన్నయ్య, వేసవి శెలవల్లో ఇంటికొచ్చినప్పుడు, తలా ఒక పుస్తకం చేతిలో పట్టుకుని ఎప్పుడూ చదువుతూ ఉండే మమ్మల్ని చూసి, “ఇది ఇల్లుకాదు, reading room with attached kitchen” అని కోప్పడి, ఏదో ఒక ఆట వైపుకి మళ్ళించేవాడు. మొత్తానికి ఇంట్లో అందరికీ సాహిత్యాభిలాష ఉంది. నాలా ఒకరిద్దరికి రాసే అలవాటు కూడా ఏర్పడింది. “అరుదైన క్షణం” కథల సంకలనం వెలువరించిన నా సోదరుడు రామచంద్ర కౌండిన్య మంచి కథకుడు.మీ అభిమానానికి ధన్యవాదాలు. ముందుగా నా నేపథ్యం గురించి, తొలిరచనలగురించి కొంత వివరిస్తాను. మా పూర్వీకులు కరణాలు కావటంవల్ల, ఎప్పట్నించో మాది చదువుకున్న కుటుంబమేగాని, వారిలో కవులెవరన్నా ఉన్నారా అన్నది నాకంతగా తెలీదు. ఇరవై సంవత్సరాల కాలవ్యవధిలో జన్మించిన ఎనమండుగురు పిల్లల్లో కడపటివాడిని కావటంవల్ల, నేను మా తాతగారి తరంలో ఎవరినీ చూడలేదు. మా నాన్నగారి తోబుట్టువుల్లో కూడా కొందర్ని నేనెరుగను. ఐతే, మా నాన్నగారి పినతల్లి కొడుకైన గురుజాడ రాఘవశర్మగారు మాత్రం నాకు తెలిసినవాళ్ళలో కవిగా ప్రసిద్ధులు. “పెదనాన్నగారూ, మీకెన్నేళ్ళండీ?” అని అడిగితే, “నా వయస్సెంతరా, పదేళ్ళు – అంతే” (10X7 అన్నమాట!) వంటి చమత్కారాలు చేసేవారు. అలా అడిగినందుకు అమ్మ కోప్పడినా, చమత్కారం చేసే అవకాశం వచ్చినందుకు బహుశ ఆయన సంతోషించే ఉంటారు. ఆయన రాసిన ముకుందమాల పద్యాలు అమ్మతన పూజలో చదువుకొనేదంటే, అవి జనరంజకమైనవే అయుంటాయి. ఆయన “కృష్ణా, వాసుదేవప్రభూ!” అనే మకుటంతో రాసిన శతకం ఇంట్లో ఉండేది. స్వాతంత్ర్య సమరయోధునిగా ఉన్న అనుభవంతో ఆయన సంకలనం చేసిన జాతీయ గీతాలు విలువైన పుస్తకం.

పుస్తకాలు చదివేవాడినిగాని, నాకు పద్యాల మీద ప్రత్యేకమైన ఆసక్తి అంటూ ఏమీ ఉండేదికాదు. నాన్నగారు భాగవతం నుంచి, శతకాలనుంచి నేర్పించిన పద్యాలు వచ్చేవి, అంతే. కాని, హైస్కూలులో చందస్సు నేర్చుకున్నప్పుడు, ఎందుకో నాకు పద్యాలు రాయాలనే కోరిక కలిగింది. గణాలు గుణించుకొంటూ కొన్ని పద్యాలు, ఆపై ఖండికలు రాసాను. రేడియోలో సమస్యాపూరణలు ప్రయత్నించటం కూడా ఆరోజుల్లో చేసిన పనే. పదవతరగతిలో ఒక దేశభక్తిగేయం రాయటం, మా టీచరొకామె దానికి ట్యూనుకట్టి స్వాతంత్ర్యదినంనాడు పిల్లలతో పాడించటం గుర్తుండిపోయే అనుభవం. ఇంటర్లో చేరాక, కాకినాడ పి.ఆర్.కాలేజీలో ఉన్న సాహిత్య వాతావరణంవల్ల ఈ ఆసక్తి మరింత పెరిగింది. మా సంస్కృతోపన్యాసకులు పేరాల భరతశర్మగారు అవధానాలు చాలా బాగా చేసేవారు. నన్ను అవధానాల్లోకి మళ్ళించాలని కొంత ప్రయత్నం చేసారుగాని, అది ఫలించలేదు. ఏదైనా కొంత కృషిచేస్తే ఆశుపద్యాలు చెప్పగలిగేవాడినేమోగాని, ధారణ నావల్ల ఎప్పటికీ సాధ్యపడి ఉండేది కాదు. కాని, నేను కవిని కావాలని ఆయన సహృదయంతో ప్రోత్సహించారు. వారింటికి కరుణశ్రీ వచ్చినప్పుడు, నాతో పాదాభివందనం చేయించి, “కవివి కమ్మని దీవించండి” అని చెప్పారు. హిందీ లెక్చరరు అన్నపురెడ్డి శ్రీరామరెడ్డిగారు, ప్రిన్సిపాలు కటకం పురుషోత్తంగారు కూడా ఎంతో అభిమానంతో ప్రోత్సహించేవారు. ఆ రోజుల్లో శిఖామణి, చైతన్యప్రసాద్ అక్కడ తెలుగు బీ.ఎ చదువుతూ ఉండటంవల్ల వాళ్ళ స్నేహం లభించింది. వాడ్రేవు చినవీరభద్రుడు వేరే కాలేజీలో చదివేడుగాని, బయట తరచు కలిసేవాళ్ళం. కాకినాడ రోజుల్లో నేను సన్నిహితంగా మెలగిన సాహితీ మిత్రులు ఇంద్రప్రసాద్, జయంతి శ్రీనివాస్, సరస్వతుల కృష్ణమోహన్, ద్విభాష్యం వెంకటేశ్వర్లు, నా సోదరుడు ఫణీంద్ర మొదలైనవారు.

ఆ రోజుల్లో గేయాల్లాంటివి కొన్ని రాసేవాడిని. వాటిలో “వృద్ధాప్యం” అనే శీర్షికతో రాసిన గేయం ఒకటి భారతి 1981 ఫిబ్రవరి సంచికలో వచ్చింది. ఇది అచ్చయిన నా మొదటి కవిత. ఇటీవల వేరే దేనికోసమో భారతి పాత సంచికలు తిరగేస్తుంటే, ఇది కనిపించి ఆశ్చర్యపరిచింది. ప్రారంభ యౌవనంలో ఉన్న యువకుడు వృద్ధాప్యం గురించి రాస్తే ఎలా ఉంటుందో అలాగే ఉంటుంది ఆ కవిత. అదే కాలంలో ఆనందజ్యోతి అనే కొత్త వారపత్రిక మొదలైతే, దాని తొలిసంచికల్లో ఒకదానిలో “బుచ్చిబాబు గుండు” అనే నా హాస్య కథ ఒకటి ప్రచురించారు.(ఆ పత్రిక ఎక్కువ రోజులు నిలబడలేదని వేరే చెప్పనక్కర్లేదనుకుంటాను!) ఆ తరువాత నేను పత్రికలకి రచనలు పంపటం చాలా తగ్గించాను. బద్ధకంతోబాటు, నచ్చవేమో అనే భావం కొంత, మన కవిత్వాన్ని వాళ్ళెందుకు జడ్జ్ చెయ్యలనే అహంభావం కొంత ఉండేవి అప్పట్లో. 93లో నా మొదటి కవితాసంకలనంలో వచ్చిన కవితలు చాలా వరకు అముద్రితాలే. దాని గురించి రాసిన చేరాతలు వ్యాసాన్ని చేరా గారు “ఇంత అరుదైన కవి దాదాపు ఒక దశాబ్దం పాటు ఎక్కడ అజ్ఞాతవాసం చేసినట్టు?” అని ముగించారు. ఒక సంపాదకవర్గం నా కవితల్ని కోరి ఆదరించటమనేది ఈమాట వచ్చాకే మొదలయింది. అందుకే, గత పుష్కర కాలంగా నేను రాసిన కవితల్లో చాలా వరకు ఈమాటకే పంపుతూ వచ్చాను.

కవిత్వ సృజన ప్రక్రియ, అందులో సార్వజనీనత, వ్యక్తిగత అనుభవాల సాధాణీకరణ, అనావిష్కృతమైన అనుభవాల్ని గుర్తించటానికి కవికి కావలసిన నేర్పు మొదలైనవాటి గురించి నా అభిప్రాయాల్ని కవిత్వీకరణ పేరుతో ఇదివరకు రాసిన వ్యాసాలలో ఉదాహరణలతో వివరంగా పేర్కొన్నాను. ఇప్పటికీ అభిప్రాయలలో మార్పు లేదు.

2. చిన్న పిల్లలకు ఉండేంత సౌకుమార్యాన్ని తనలో ఎప్పుడూ కాపాడుకోవడం కవికి చాలా అవసరమనిపిస్తుంది. ముఖ్యంగా మీ కవితలలో తాజాదనం, దృష్టికోణం ఎంతో ఆశ్చర్యంగా కొట్టొచ్చినట్టు కనిపిస్తాయి.
హోళీ, పాప మనసు, ఉడాన్, పోలికలు, వసంత సమరం , మూడు పువ్వులు, వేసవి వాన ఇలా అనేక మీ కవితలను ఇందుకు ఉదాహరణలుగా చెప్పవచ్చును.
ఇది భావ కవులకు, విప్లవ కవులకు, ఆధ్యాత్మిక కవులకు అందరికీ వర్తిస్తుందంటారా? కవుల ప్రత్యేక దృష్టికి, దృశ్య పరంపరలను ఆవిష్కరించే వారి తత్వాలకు మూలమైన విషయాలు మీ అభిప్రాయంలో ఏమై ఉంటాయి?

దానిని సౌకుమార్యం లేదా అమాయకత్వం అనేకంటే, ఒక వస్తువునిగాని, సంఘటననిగాని వేరేవారు చూడని కోణంలో చూడటమని చెప్పుకోవటం సమంజసంగా ఉంటుంది. చిన్నపిల్లల్లో ఈ గుణమే మనకు ఆశ్చర్యం కలిగిస్తుంది. మాకు దగ్గర్లో ఒక గుజరాతీ వృద్ధ దంపతులున్నారు. వాళ్ళ దగ్గరికి డేకేర్ కోసం ఒక మూడేళ్ళ పిల్లవాడు వస్తూంటాడు. వాళ్ళ ఇంట్లో పెద్ద సైజు వినాయక విగ్రహం ఒకటి ఉంటుంది. ఆ విగ్రహంలో అభయముద్ర చూపే చేతిని చూసి, వాడు high five ఇమ్మని అడుగుతున్నట్టుగా భావించి, మాటిమాటికీ వెళ్ళి తన చేతిని కలిపి high five ఇస్తూ ఉంటాడు. దేవుని ప్రతిమలో తనను కన్నుగీటి ఆటకు పిలిచే స్నేహితుణ్ణి చూడగలిగిన పిల్లవాడి చూపులాంటిదే కవికి కూడా అవసరమనుకుంటాను. అది రాజకీయమా, ఆథ్యాత్మికమా, సౌందర్యారాధనా అనేదానికంటే, కవి దానిని ఏ కోణం నుంచి చూస్తున్నాడు, ఎలా ఆవిష్కరిస్తున్నాడు అన్నది ముఖ్యం. ఈ దృష్టిని కాపాడుకోవటానికి కవికి సాధన, నిజాయితీ, తేలిగ్గా కవిత రాసిపడేద్దామన్న ప్రలోభం లేకపోవటం వంటివి అవసరం.

3. ‘ఇస్మాయిల్ గారి శిష్యుడు ‘ అని మిమ్మల్ని అనుకోవడం తెలుసు. ఇస్మాయిల్ గారి తొ కవిత్వ సాంగత్యం, శిష్యరికం మరియు మీపై అతని ప్రభావాన్ని చెప్పండి. అతనితో పాటూ మిగిలిన కవుల ప్రభావం మీపై ఎలా ఉంది? మీకు అత్యంత ఇష్టమైన కవులు, వారి కవిత్వం గురించి చెప్పండి.

ఇస్మాయిల్ గారి శుశ్రూష చేసిన మాట వాస్తవమే. ఐతే ఆయన నన్నుగాని, అసలు ఎవరినైనాగాని తన శిష్యునిగా భావించారా అన్నది సందేహమే. ఎందుకంటే, ఆయనకు అటువంటి వాటిపై నమ్మకం లేదని నాకనిపిస్తుంది. ఒక కవికి ఎటువంటి లేబులూ తగిలించటం ఆయనకిష్టం ఉండదు. వాటిలో ఫలానావాడి శిష్యుడనే లేబిల్ కూడా ఒకటి కావచ్చు. ఆయన నా మొదటి పుస్తకానికి ఎంతో అభిమానంతో ముందుమాట రాసారు. కాని, పరోక్షంలో ఎక్కడైనా నా ప్రస్తావన తెచ్చేవారా అన్నది తెలీదు. ఆయన ఇంట్లో ఒక పెద్ద హాలుండేది. అందులో ఒక వైపు కృష్ణశాస్త్రిగారి పటం కింద ఉన్న కుర్చీలో ఆయన కూర్చునేవారు. నేను వెళ్ళినప్పుడల్లా, దానికి ఎదురుగా ఉన్న గోడకి ఆనించిన కుర్చీలో కూర్చునే వాడిని. ఈ రెంటికి మధ్య దూరం బాగానే ఉంటుంది. ఆయన పక్కన కూర్చుని మాట్లాడటానికి చాలా సంవత్సరాలే పట్టింది. ఒకసారి, ఆకెళ్ళ రవిప్రకాష్ చెప్పాడు – సంభాషణలో రవిశంకర్ పేరు వస్తే, ఇస్మాయిల్గారి కళ్ళు మెరుస్తాయని. అది విన్నప్పుడు మాత్రం సంతోషం కలిగింది.

ఆయన ఏదో చెబుతున్నాడు. ఆ మోనోలాగ్ శాఖాచంక్రమణం చేస్తూ, ఎక్కడెక్కడికో వెళుతోంది. నేను అంతకు ముందు ప్రోగ్రాములో ఎదురైన సమస్యని ఎలా పరిష్కరించాలో ఆలోచిస్తూ, వినకుండానే ఊ కొడుతున్నాను. అంతలో “మా అంకుల్ గురించి నీ కిదివరకు చెప్పాను కదా?” అని అడిగాడు. ఆయన చెబుతున్నదాని మీద మనసు పెట్టకపోవటం వల్ల, ప్రశ్న అర్థం చేసుకోవటానికి కొంత సమయం పట్టింది. అది తెలియకుండా, కొంచెం గుర్తు చేసుకుంటున్నట్టు నటించి “…ఎవరూ, మౌన్‌టెన్సులో ఉంటారు ఆయనే కదా?” అన్నాను. “ఆయనే, ఇప్పుడు కొంచెం కష్టాల్లో ఉన్నాడు ” అన్నాడు.

కెవిన్ మాతృదేశం లెబనాన్. కాలేజీ చదువు కోసం ఇక్కడికి వచ్చి స్థిరపడిపోయాడు. మతం మార్చుకోవటం, అమెరికన్ అమ్మాయిని పెళ్ళి చేసుకోవటం వంటివి జరిగిపోయాయి. పిల్లల్లో ఒకరికి అమెరికన్ పేరు, మరొకరికి అక్కడి పేరు పెట్టుకున్నాడు. ఇప్పటికీ, [...]]]> “This was many years back …” అంటూ మొదలుపెట్టాడు కెవిన్. నేను అప్రయత్నంగా నా చేతిలో ఉన్న సెల్‌ఫోను నొక్కి టైము చూసుకున్నాను. కెవిన్ ఇలా మొదలుపెట్టాడంటే ఆ మొనోలాగ్ కనీసం ఒక గంటసేపైనా ఉంటుందని తెలుసు. అది ఎక్కువగా తన జీవితంలో జరిగిన సంఘటనలతో, ఆత్మస్తుతీ, పరనిందా కలిపి సాగుతుంది. ఇదివరకు చెప్పిన విషయాలే వందోసారో, నూట పదోసారో మళ్ళీ అంత కొత్తగానూ చెప్పబోతాడు. ఈ టీములో ఐదారేళ్ళ సర్వీసులో ఇలాంటి అనుభవం ఎన్నోసార్లు ఎదురయింది. కానీ, బాసు కదా, ఏమీ అనటానికిలేదు. దీన్నుంచి బయటపడే మార్గం ఒక్కటే .. ఆయనకైనా, నాకైనా ఫోను వస్తే, సంభాషణ తెగిపోతుంది. అక్కడినుంచి మెల్లగా జారుకోవచ్చు. మా టీంలో ఎవరైనా ఇలా ఆయన మాటల వలలో చిక్కుకుపోయినప్పుడు, వేరే వాళ్ళు ఆ వ్యక్తి సెల్‌ఫోనుకి కాల్‌చేసి రక్షించాలనే ఒప్పందం ఒకటి మేమంతా ఒకసారి పరిశీలించాంగాని, ప్రతిసారీ అలా జరిగితే ఆయన కనిపెట్టేస్తాడని అది అమలు చెయ్యలేదు. ఇకపోతే, మిగిలింది ఆయనకేదైనా ఫోను రావాలని దేవుణ్ణి ప్రార్థిస్తూ వేచి ఉండటమే.

ఆయన ఏదో చెబుతున్నాడు. ఆ మోనోలాగ్ శాఖాచంక్రమణం చేస్తూ, ఎక్కడెక్కడికో వెళుతోంది. నేను అంతకు ముందు ప్రోగ్రాములో ఎదురైన సమస్యని ఎలా పరిష్కరించాలో ఆలోచిస్తూ, వినకుండానే ఊ కొడుతున్నాను. అంతలో “మా అంకుల్ గురించి నీ కిదివరకు చెప్పాను కదా?” అని అడిగాడు. ఆయన చెబుతున్నదాని మీద మనసు పెట్టకపోవటం వల్ల, ప్రశ్న అర్థం చేసుకోవటానికి కొంత సమయం పట్టింది. అది తెలియకుండా, కొంచెం గుర్తు చేసుకుంటున్నట్టు నటించి “…ఎవరూ, మౌన్‌టెన్సులో ఉంటారు ఆయనే కదా?” అన్నాను. “ఆయనే, ఇప్పుడు కొంచెం కష్టాల్లో ఉన్నాడు ” అన్నాడు.

కెవిన్ మాతృదేశం లెబనాన్. కాలేజీ చదువు కోసం ఇక్కడికి వచ్చి స్థిరపడిపోయాడు. మతం మార్చుకోవటం, అమెరికన్ అమ్మాయిని పెళ్ళి చేసుకోవటం వంటివి జరిగిపోయాయి. పిల్లల్లో ఒకరికి అమెరికన్ పేరు, మరొకరికి అక్కడి పేరు పెట్టుకున్నాడు. ఇప్పటికీ, లెబనాన్ ఎంత అందమైన దేశమో, అక్కడ రియల్ ఎస్టేటు వేల్యూ ఎంత వేగంగా పెరుగుతోందో, ఆ సమాజం ఎంత రెజిలియంట్‌గా ఉంటుందో మొదలైనవి వివరించి చెబుతూ ఉంటాడు. అక్కడ యుద్ధం జరుగుతున్నప్పుడు, ఒకవైపు బాంబులు కురుస్తున్నా, మరొక వైపు నిర్మాణం నిరాఘాటంగా జరిగిపోయేదట. ఇప్పుడక్కడ పరిస్థితి చాలా బాగుందని, అరబ్బులు వెకేషన్‌కి లెబనాన్ రావటనికే ఎక్కువ ఇష్టపడతారని చెబుతాడు. అక్కడ అంతర్యుద్ధం జరిగే రోజుల్లో వాళ్ళెవరైనా అమెరికా వచ్చెయ్యాలనుకుంటే, గ్రీన్‌కార్డులు కొంత ఉదారంగా ఇచ్చారట. అప్పుడు ఈయన తల్లితండ్రులైతే రాలేదుగాని, తండ్రి సోదరుల్లో ఒకరిద్దరు ఇక్కడికి వచ్చేసారు. వాళ్ళలో ఇప్పుడు చెబుతున్న బాబాయి కూడా ఒకరు. ఆయన ప్రపంచ బ్యాంకులో మంచి హోదా ఉన్న ఉద్యోగమే చేసి రిటైరయ్యాడు. ఎప్పుడూ వివిధ దేశాల అధినేతలతో చర్చల్లో పాల్గొంటూ చాలా బిజీగా గడిపేవాడట. రిటైరయ్యాక, మేముండే ఊరికి కొంత దూరంలో ఉండే మౌంటెన్సులో ఏదో చిన్న ఊరిలో సెటిల్ అయ్యాడు. మా ఊరు నుంచి కారులో మూడు నాలుగు గంటల ప్రయాణం ఆ ఊరికి. కెవిన్ అడపా తడపా అక్కడికి వెళ్ళివస్తూ ఉంటాడు. పెద్దయనకి ఎక్కువ ఊసుపోక, Best Buy లాంటి ఎలక్ట్రానిక్ స్టోర్లకి వెళ్ళి, కనపడిన సాఫ్ట్‌వేర్లేవో కొనుక్కు వస్తుంటాడు. అవి ఇన్‌స్టాల్ చెయ్యటం, ఉపయోగించటం ఆయనకి చేతకాదు. ఇన్‌టర్నెట్‌లో click here అని ఉన్న చోటల్లా క్లిక్ చెయ్యటంవల్ల, ఎక్కడెక్కడి వైరస్‌లూ ఆయన కంప్యూటర్ మీదే ఉంటాయి. కెవిన్ వెళ్ళినప్పుడల్లా, వాటిని తొలగించటం, ఆయన కొనుక్కున్న అప్లికేషన్లు ఇన్‌స్టాల్ చెయ్యటం వంటివి చేస్తుంటాడు. నీకు e-మైలు ఒక్కటీ ఉంటే సరిపోతుంది, ఇవేవీ కొనకని చెప్పినా ఆయన వినిపించుకోడు. కెవిన్ ఒక నెల రోజులు కనబడకపోతే, రమ్మని అదే పనిగా ఫోన్లు చేస్తుంటాడు.
“ఏమయింది ఆయనకి?” అని అడిగాను.

“ఈ మధ్య ఎందుకో అన్నీ త్వరగా మర్చిపోతున్నాడు. ఆయనతో చాలా ఇబ్బందిగా ఉందని మా ఆంటీ, కజిన్ గొడవ చేస్తున్నారు. నేను వెళ్ళి కూడా చాలా రోజులయింది. ఈ మధ్య పరిస్థితి మరింత దిగజారిందేమో తెలియదు.” అన్నాడు.

కెవిన్‌కి కూడా గత కొన్ని నెలలుగా, మనుషులు, అప్లికేషన్ల పేర్లు గుర్తుకు తెచ్చుకోవటానికి మహా ఇబ్బంది పడుతున్నాడు. ఆ మాట ఎప్పుడూ ఆయనతో అనలేదుగాని, ఇదేదో ఫేమిలీలోనే ఉందన్నమాట అనిపించింది ఇది వింటే.

“అయ్యో పాపం. మరుపన్నది ఎవరికి వచ్చినా కష్టమే.” అన్నాను.

“అవును. ఈ వీకెండ్ ఒకసారి చూసి రావాలి. బహుశ శుక్రవారం మధ్యాహ్నమే బయల్దేరతాను. ఏదైనా అత్యవసరమైనవి వస్తే నువ్వు చూసుకో ..” అని ఇంకేదో చెప్పబోతున్నాడు.

ఇంతలో నా ఆఫీసు ఫోను మోగింది. వెళ్దామా వద్దా అని సందేహిస్తున్నంతలో ఆగిపోయింది. ఆయనది గమనించినా, గమనించనట్టు ఇంకేదో మాట్లాడబోతున్నాడు. ఇంతలో నా సెల్ మోగింది. అదివిని “నీ కోసం ఎవరో డెస్పరేట్‌గా ట్రై చేస్తున్నారు” అన్నాడు. చూస్తే ఎవరో కష్టమరు. “అవును. సరే, శుక్రవారం మధ్యాహ్నం నేను చూసుకుంటాను.” అంటూ బయటకు నడిచాను.

ఆ తరువాత ఆయన అంకుల్ విషయం నేను ఎక్కువ ఆలోచించలేదు. అనుకున్నట్టుగానే ఆయన శుక్రవారం బయల్దేరి వెళ్ళాడు. కాని, ఎందువల్లనో మరుసటి వారం మొదటి మూడు రోజులు ఆయన ఆఫీసుకి రాలేదు. గురువారం వచ్చాడుగాని, రోజంతా ఏదో బిజీగా ఉన్నట్టు అనిపించటంతో నేను కలవలేదు. సాయంకాలం ఇంటికి బయల్దేరబోతూ, ఓకసారి ఆయన ఆఫీసులోకి తొంగి చూసాను. కొంచెం విచారంగా కనిపించాడు.

“ఏమయింది, మూడు రోజులుగా రాలేదు. మీరు అంకుల్ ఇంట్లో ఏమైనా పని పడిందా?” అని అడిగాను.

“అవును. మా ఆంట్ చనిపోయింది.” విచారంగా చెప్పాడు.

“అయ్యో, అలాగా! sorry to hear that. ఏమయింది. మనం గతవారం మాట్లాడే సమయానికి బాగానే ఉన్నారు కదా?” అని అడిగాను.

“అవును. కారు ఆక్సిడెంట్ జరిగింది. నీకు తెలుసు కదా, ఆవిడకి దాదాపు ఎనభై ఏళ్ళు. శుక్రవారం ఏదో పని మీద కారు తీసుకు వెళితే, అది కంట్రోలు తప్పి చెట్టుని కొట్టిందట. నేను వెళ్ళే సమయానికి తెలిసింది. మా అంకుల్ కారు తీసికెళితే, ఆయనకి తిరిగి వచ్చే దారి గుర్తుండట్లేదుట. అందుకని, ఏది కావాలన్నా ఆవిడే వెళుతోంది.” వివరించాడు.

నాకు వాళ్ళ పరిస్థితి తలుచుకుంటే, చాలా బాధ కలిగింది. పెద్ద వయసులో ఎవరూ తోడు లేకపోతే ఎలాగ? ఆవిడ కూడా వెళ్ళిపోయాక ఆయనెలా ఉంటాడో అని ఆలోచిస్తున్నాను. అంతలో, మళ్ళీ కెవినే చెప్పటం కొనసాగించాడు.

“ఈ మధ్య ఆవిడకి ఓపిక తగ్గిపోయింది గాని, ఇదివరకు నేను వెళితే ఎన్నో రకాల డిష్‌లు చేసిపెట్టేది. మా అంకుల్‌కైతే, భోజనం, బట్టలు, మందులు అన్నీ ఆవిడే చూసుకునేది. ఆవిడ అన్నీ అమర్చి పెడితే, ఆయన చక్కగా పేటియోలో సిగార్ కాల్చుతూ కూర్చునేవాడు.”

“మరిప్పుడెలాగ?” అన్నాను. అంతలో, ఆయన కజిన్ దగ్గర్లోనే ఉంటుందన్న విషయం గుర్తుకు వచ్చి ఆ విషయం అడిగాను.
“ఉంది. కాని, ఆవిడ వల్ల పెద్ద ఉపయోగంలేదు. తను విడిగా ఉంటుందిగాని, పెళ్ళి చేసుకోలేదు. డబ్బు కోసం తండ్రి మీద ఆధారపడుతుంది. ఆయనేమో కూతురు ఏది కావాలంటే అది కొని, అతి గారాబం చేసాడు. ఇప్పుడు, తండ్రి ఆస్తి మీదే ఆమెకి మక్కువ. తండ్రి నెలాగైనా ఇక్కణ్ణించి పంపించి, ఆ ఇల్లు అమ్మేయాలని చూస్తోంది.”

“అదేమిటీ? ఈ వయసులో ఆయన్ని ఎక్కడికి పంపిస్తుంది?”
“లెబనాన్‌కే తిరిగి పంపాలని ఆమె ప్లాను. అక్కడ మా బంధుమిత్రులు చాలామంది ఉన్నారు కదా. వాళ్ళంతా బాగా చూసుకుంటారని చెబుతుంది. ఈయనకి వెళ్ళటం ఇష్టం లేదు. పోనీ ఈ ఊళ్ళో ఏదన్నా రిటైర్మెంట్ హోం లో చేర్పిస్తే, నేను చూసుకుంటానని చెప్పాను. దానికీ ఒప్పుకోదు. నేనేదో ఆయన ఆస్తి మీద కన్నువేసి, అలా అంటున్నాననుకుంటుంది…” ఆయనింకేదో చెప్పబోతుండగా, ఆయన ఫోన్ మోగింది. కాలర్ ఐడీలో పేరు చూసి “let me take this call” అంటూ ఫోను వైపుకి తిరిగాడు.

కెవిన్‌తో సంభాషణ మధ్యలో భంగమైనందుకు మొదటిసారిగా చింతిస్తూ, నేను బయటకు నడిచాను. నా ఆఫీసులో టెర్మినల్ ఎదుట కూర్చుని ఉన్నా, కెవిన్ బాబాయి గురించి, మొత్తంగా వృద్ధాప్యం గురించి ఆలోచనలు నన్ను చుట్టుముట్టాయి. నిజంగా ముసలితనం ఇంత నిస్సహాయంగా, దయనీయంగా మారుతుందా? రైటైర్‌మెంటు తరువాత జీవితం హాయిగా, ఆనందంగా గడుస్తుందని అనుకోవటం మిధ్యేనా? ఇక్కడ రిటైర్మెంటు వయసంటూ ప్రత్యేకంగా లేకపోవటం వల్ల, అనేకమంది వయసుపైబడినా, రకరకాల కారణాలవల్ల ఉద్యోగంలో కొనసాగుతూ ఉంటారు. గ్రోసరీ షాపుల్లోనూ అక్కడా, ముసలివారు చెకవుట్ దగ్గర కేషియర్లుగా తటస్థ పడితే, నాకు చాలా బాధ కలుగుతుంది. వారు పనిచేస్తున్నది ఆర్థిక కారణాల వల్లనే అని తేలిగ్గా ఊహించవచ్చు. కెవిన్ బాబాయికి ఈ ఇబ్బందులేవీ లేవు. కావలసినంత డబ్బుంది. కాని, శరీరం సహకరించకపోతే, బ్రతుకు దుర్భరమే కదా. “చివరి విందులో చివరికి తననెవరు మోసం చెస్తారో జీసస్‌కు తెలుసు” అన్నట్టు, జీసస్‌కి తెలుసేమోగాని, మనం పెంచి పోషించిన శరీరంలో ఏ భాగం చివరికి మనని మోసం చేస్తుందో, మొదట నిస్సహాయతకి అంతిమంగా మృత్యువుకి ఎలా అప్పగిస్తుందో ఎవరికీ తెలీదు. మనిషి జీవితంలో దీని కంటె విషాదకరమైన అంశం మరొకటి ఉండదనిపిస్తుంది. ఇటువంటి ఆలోచనలతో నాలో నేనే మధన పడుతూ ఉండిపోయాను.

ఇది జరిగిన రెండు వారాల తరువాత ఒక మధ్యాహ్నం కెవిన్ నా ఆఫీసులోకి వచ్చి విషాదవదనంతో చెప్పాడు – “ఇప్పుడే మా కజిన్ ఫోను చేసింది. మా అంకుల్ ఉదయం నుంచి కనిపించటం లేదట. కారు తీసుకుని ఎటో వెళ్ళి తిరిగి రాలేదట.ఏమై ఉంటాడో? నేనొకసారి వెళ్ళి రావాలి.” ఆ మాట వింటే నాకు చాలా ఆందోళన కలిగింది. కెవిన్ బాబాయికి ఏదో విధంగా సహాయ పడాలని నాకనిపించింది. “నేను కూడా వెతకటానికి మీతో వస్తాను, మీ కభ్యంతరం లేకపోతే.” అన్నాను. కెవిన్ ఒక్క క్షణం ఆలోచించి సరే రమ్మన్నాడు. టీంలో మిగతావారికి పని అప్పగించి, మేమిద్దరం బయట పడ్డాం. కెవిన్‌కి ఇంటి దగ్గర ఎవరూ లేరు. పిల్లలిద్దరూ కాలేజీకి వెళ్ళిపోయారు. భార్య వేరే ఊరిలో ఉద్యోగం చేస్తుంది. ఇక నా విషయానికొస్తే, నేనెలాగూ ఒంటిగాడినే. అందుకే సరాసరి ఆఫీసు నుంచే ఆ ఊరు బయల్దేరాం. కెవిన్‌లో ఆందోళన కనిపిస్తోందిగాని, వాళ్ళ అంకుల్‌ని కనుక్కో గలుగుతామనే విశ్వాసం కూడా ఆయన మాటల్లో ధ్వనిస్తోంది. “ఆయనకి జ్ఞాపకం ఉండదని తప్పిస్తే, మిగతా ఇబ్బందులేవీ లేవు. డ్రైవింగు కూడా బాగానే చేస్తాడు. దారితప్పి ఎటో వెళ్ళి ఇబ్బంది పడుతూ ఉండి ఉంటాడు. కొంత వెదికితే జాడ తెలుస్తుంది.” అన్నాడు. ఆతరువాత, కెవిన్ తన సహజ ధోరణిలో అవీ ఇవీ దారిపొడుగునా మాట్లాడుతూనే ఉన్నాడు. నేను పరధ్యానంగా ఊ కొడుతూ, రోడ్డుని, పరిసరాల్ని పరిశీలిస్తున్నాను. ఎక్కడైనా బ్లూ లైటుతో ఉన్న ఆగిఉన్న పోలీస్ కారో, వెలిగే ఎర్రలైట్లతో ఎమర్జెన్సీ వాహనమో కనిపిస్తే చాలు, నా గుండె వేగంగా కొట్టుకునేది. మేము ఊరు చేరేసరికి, దాదాపు చీకటి పడుతోంది. అలసిన ముసలి సూర్యుడు, ఎవరూ గమనించకుండా కొండలవెనుక అదృశ్యమవుతున్నాడు.

వాళ్ళ ఇంట్లో ఆయన కజిన్ ఒక్కతే కూర్చుని ఉంది. ఆమెకు సుమారు ఏభై ఏళ్ళు ఉండవచ్చు. నన్ను పరిచయం చేసాక, “ఏమైనా తెలిసిందా” అని అడిగాడు కెవిన్. ఆమె లేదన్నట్టు తల ఊపింది. ఆ తరువాత, ఆ రోజు ఉదయం ఏమి జరిగింది, గత రెండు మూడు రోజులుగా ఏమైనా చెప్పుకోదగింది జరిగిందా – మొదలైన విషయాలు ఆమె నడిగి తెలుసు కున్నాడు. రెండు రోజుల క్రితం లెబనాన్ ప్రయాణం గురించి వాళ్ళిద్దరికీ చిన్న గొడవ జరిగిందని, తను టిక్కెట్లు బుక్ చేసేసానని చెబితే, ఆయన చాలా అప్‌సెట్ అయాడని చెప్పింది. ఆయన ఇంత హఠాత్తుగా మాయం కావటానికి బహుశ అదే కారణం కావచ్చు. పోలీస్ కంప్లయింటు ఇచ్చానని, కమ్యూనిటీలో కొందరు మిత్రులు కూడా మధ్యాహ్నం నుంచి వెతుకుతున్నారని చెప్పింది. కెవిన్‌కి ఆ ఊరు, పరిసరాలు బాగానే తెలుసు కాబట్టి, మేమిద్దరం వెతకటానికి బయల్దేరాం. ఆ రాత్రి చాలా పొద్దు పోయేవరకు వాళ్ళ బాబాయి తరుచు వెళ్ళే ప్రదేశాలన్నీ గాలించాం. ఎక్కడా ఒక క్లూ కూడా దొరకలేదు. ఆ రాత్రికి అక్కడే ఉండి, మర్నాడు పగలంతా మేం కొంత దూరంలో ఉండే ఆయన మిత్రుల ఇళ్ళు వగైరా అన్నీ వెతికాం. ఎక్కడా జాడ తెలియలేదు. పోలీసులు కూడా ఏక్టివ్‌గా వెతుకుతున్నారని తెలిసింది. ఆయన క్రెడిట్ కార్డుగాని, ATM కార్డుగాని ఎక్కడైనా వాడినట్టు తెలిస్తే, ఆయన ఎటు వెళుతున్నాడో కొంత ఐడియా వస్తుంది. పోలీసులు ఆ సమాచారం సేకరిస్తున్నారు.

ఆ మర్నాడు మాకు ఆఫీసులో చాలా ముఖ్యమైన మీటింగు ఉండటం వల్ల, ఆరోజు సాయంకాలం మేం బయల్దేరక తప్పలేదు. మళ్ళీ ఒకటి రెండు రోజుల్లో వస్తానని, ఈలోగా ఏదైనా సమాచారం దొరికితే వెంటనే తనకు తెలియజేయమని తన కజిన్‌కి చెప్పి కెవిన్ బయల్దేరాడు. తిరిగి వెళుతున్నపుడు ఆయన చాలా విచారంగా కనిపించాడు. వచ్చేటప్పుడు ఆయన మాటల్లో ఉన్న విశ్వాసం ఇప్పుడు కనిపించటం లేదు. ఎక్కువ తన అంకుల్‌తో తనకున్న అనుబంధం గురించే మాట్లాడాడు. తన చిన్నప్పుడు అంతా చాలా దగ్గర్లోనే ఉండేవాళ్ళమని, బాబాయి తనకెప్పుడూ అండగా నిలిచేవాడని చెప్పాడు. ఇక్కడికి వచ్చాక, తనకి అవసరమైనప్పుడు ఆయన ఎలా సహాయం చేసిందీ, అలాగే ఇటీవలి కాలంలో తన తోడు ఆయనకి కావలసి వచ్చినప్పుడు, తనకోసం ఎంత వాత్సల్యంతో ఆయన ఎదురు చూసినదీ వివరంగా అనేక సంఘటనలు ఉదహరిస్తూ చెప్పాడు. ఆ మాటలు వింటోంటే నాకు కూడా చాలా దుఃఖం కలిగింది. ఆయనకేమీ కాకుండా, క్షేమంగా తిరిగి రావాలని దేవుణ్ణి కోరుకున్నాను.

మేం తిరిగి వచ్చే సరికి బాగా చీకటి పడింది. కెవిన్ ఇల్లు మా ఇంటికి చాలా దగ్గిరే. నిన్ను డ్రాప్‌చేసి వెళతానని ఆయనన్నాడుగాని, ముందు మీ ఇంటికి వెళితే, అక్కణ్ణించి నేను నడిచైనా వెళ్ళగలనని చెప్పాను. వాళ్ళ ఇల్లు , అటూ ఇటూ ఇళ్ళు లేకుండా, కొంత ఐసొలేటెడ్‌గా ఉంటుంది. డ్రైవ్ వే చాలా పొడవుండి, చుట్టూ చెట్లుండటం వల్ల ఇల్లు బయటకి కనిపించదు. మేము నెమ్మదిగా లోపలికి వెళ్ళే సరికి, అక్కడ మరొక కారు ఆగి ఉంది. ఈ కారు ఎవరిదబ్బా అనుకుంటూ కెవిన్ హడావిడిగా కారు దిగి, అటువైపు పరిగెత్తాడు. కొంచెం దూరంలో అనుసరించిన నాకు కారులో ఒక వృద్ధుడు కూర్చుని ఉండటం, అది చూడగానే కెవిన్ కళ్ళలో నీరు తిరగటం లీలగా కనిపించింది.

***

ఆ తరువాత చాలా రోజులు నాకు, వీలున్నప్పుడల్లా ఏట్రియం రిటైర్మెంట్ హోంకి వెళ్ళటం, అక్కడ ఆప్యాయంగా మాట్లాడే ఒక వృద్దునితో కాలక్షేపం చెయ్యటం అలవాటుగా మారింది. ఆయనకి నేనెవరన్నది గాని, నా పేరుగాని ఎన్ని సార్లు చెప్పినా గుర్తుండవు. అయినా ఫరవా లేదు. తన సుదూర గతం నుంచి ఆయన నెమరువేసుకునే అనేక అనుభవాలు ఎంత సేపు విన్నా, ఆసక్తికరంగానే ఉంటాయి. *

రాత్రి, పగళ్ళు కలిపి కుట్టిన జలతారు వస్త్రాలు
ఋతువులు మారి మారి వచ్చే వాటి అంచులు.

చుట్టూ మంచు కప్పబడినప్పుడు
చెట్లు యోగ ముద్ర దాలుస్తాయి
అది కరిగాక అదే చెట్ల మీద
అవే పువ్వులు వలస పక్షుల్లా వచ్చి వాల్తాయి
అవే వానలు, అవే ఎండలు
అలాగే కురిసి, మెరుస్తాయి
రాలే ఆకుల మీద అవే రహస్య హస్తాలు
రంగురంగుల సంతకాలు చేస్తాయి.

మళ్ళీ యోగ నిద్ర.

ఎడతెగని ఏమార్పూలేని ఈ ఆటని
ఏమాత్రం విసుగులేకుండా
అనంతకాలం ఆడాలంటే
ఎంత బాలుడై ఉండాలి!

పుట్టుకతో వృద్ధులైన కుర్రవాళ్ళమాటేమోగాని,ఎంత వయసు వచ్చినా మరణించేవరకు యువకులుగా ఉన్న కొందరు విశిష్ట వ్యక్తుల్ని నేను చూసాను. వారిలో పెమ్మరాజు వేణుగోపాలరావుగారు ముఖ్యులు.

అటువంటి స్వభావం ఏర్పడటానికి జీవితంపై ఆయనకున్న ఆశావహమైన దృక్పధమే కారణం. ఆయనతో అనేకసార్లు జరిపిన సంభాషణల్లో ఎప్పుడూ గతంలో జరిగినదాని మీద చింత, గతమంతా గొప్పదన్న నాస్టాల్జియా, ముందేమవుతుందోనన్న ఆందోళన, ఏమీ చెయ్యలేమన్న నిస్పృహ – ఇటువంటివేవీ ఎప్పుడూ కనిపించేవికావు. విశాలమైన జీవితం, అపారమైన అవకాశాలు తన ముందు ఉన్నాయని, వాటిని సద్వినియోగ పరుచుకోవటానికి తనుచెయ్యవలసిన కృషిఏమిటనేదానిమీదే ఆయన దృష్టిఉండేది. నలభైలలో ఉన్న నాకులేని ఇటువంటి ఆశావహమైనదృష్టి,ఎనభైలకి చేరువవుతున్నఆయనకెలా ఏర్పడుతుందోఅని ఆశ్చర్యంకలిగేది. విశ్రాంతిపై ఆయనకున్న అవగాహన కూడా అటువంటిదే. ఎనభై యేళ్ళు దాటాక, ఇటీవలే పదవీ విరమణ చేసినా, అది పూర్తి విరమణగా ఆయన భావించ లేదు. తన స్థానాన్ని భర్తీ చేసేవరకు అక్కడ తన ఆఫీసు ఉండనిస్తారని, ఎప్పుడైనా వెళ్ళివస్తూఉండవచ్చని చెప్పారు. ఇటువంటి అలుపెరుగనితత్వం ఆశ్చర్యం కలిగించటమే కాకుండా, తరువాతి తరాలవారికి ఆదర్శంగా నిలుస్తుంది.

వేణుగోపాలరావుగారి పేరు నేను అమెరికారాకముందే విన్నాను. 1991లో అట్లాంటాలో TANA Conference జరిగినప్పుడు, రావుగారు సావనీరు సంపాదక బాధ్యతలు నిర్వహించారు. అప్పట్లో నా సోదరుడు ఫణీంద్ర అట్లాంటాలోనే ఉండేవాడు. ఆపనిలో తనుకూడా ఆయనకు కొంత సహకారం అందించాడు. అప్పుడు నేను ఇండియానుంచి పంపిన “వాన వార్తలు”అనే కవితనుఆయన అందులో చేర్చుకున్నారు. 98లో నేను అమెరికా వచ్చినతరువాత ఆయనతోప్రత్యక్ష పరిచయం ఏర్పడింది. అట్లాంటాకి మా ఊరు 3-4 గంటల డ్రైవింగు సరిపోయే దూరంలోనే ఉండటంతో, తరచు వెళ్ళటం సాధ్యపడింది. 2000 ఆటా కాస్ఫరెన్సులోనూ, అదే సంవత్సరం చికాగోలో జరిగిన సాహితీ సదస్సులోనూ ఆయన నిర్వహించే కార్యక్రమాలు దగ్గరగా చూడటం జరిగింది.

అట్లాంటా వెళ్ళినపుడు, మేం ఏ వేళకు వారింటికి వెళ్ళినా, రావుగారు, ఆయన సతీమణి లక్ష్మిగారు ఎంతో ఆప్యాయంగా ఆదరించేవారు. పైన చెప్పిన సాహితీ సదస్సుకి వెళ్ళినప్పుడు, [...]]]>  

పుట్టుకతో వృద్ధులైన కుర్రవాళ్ళమాటేమోగాని,ఎంత వయసు వచ్చినా మరణించేవరకు యువకులుగా ఉన్న కొందరు విశిష్ట వ్యక్తుల్ని నేను చూసాను. వారిలో పెమ్మరాజు వేణుగోపాలరావుగారు ముఖ్యులు.

అటువంటి స్వభావం ఏర్పడటానికి జీవితంపై ఆయనకున్న ఆశావహమైన దృక్పధమే కారణం. ఆయనతో అనేకసార్లు జరిపిన సంభాషణల్లో ఎప్పుడూ గతంలో జరిగినదాని మీద చింత, గతమంతా గొప్పదన్న నాస్టాల్జియా, ముందేమవుతుందోనన్న ఆందోళన, ఏమీ చెయ్యలేమన్న నిస్పృహ – ఇటువంటివేవీ ఎప్పుడూ కనిపించేవికావు. విశాలమైన జీవితం, అపారమైన అవకాశాలు తన ముందు ఉన్నాయని, వాటిని సద్వినియోగ పరుచుకోవటానికి తనుచెయ్యవలసిన కృషిఏమిటనేదానిమీదే ఆయన దృష్టిఉండేది. నలభైలలో ఉన్న నాకులేని ఇటువంటి ఆశావహమైనదృష్టి,ఎనభైలకి చేరువవుతున్నఆయనకెలా ఏర్పడుతుందోఅని ఆశ్చర్యంకలిగేది. విశ్రాంతిపై ఆయనకున్న అవగాహన కూడా అటువంటిదే. ఎనభై యేళ్ళు దాటాక, ఇటీవలే పదవీ విరమణ చేసినా, అది పూర్తి విరమణగా ఆయన భావించ లేదు. తన స్థానాన్ని భర్తీ చేసేవరకు అక్కడ తన ఆఫీసు ఉండనిస్తారని, ఎప్పుడైనా వెళ్ళివస్తూఉండవచ్చని చెప్పారు. ఇటువంటి అలుపెరుగనితత్వం ఆశ్చర్యం కలిగించటమే కాకుండా, తరువాతి తరాలవారికి ఆదర్శంగా నిలుస్తుంది.

వేణుగోపాలరావుగారి పేరు నేను అమెరికారాకముందే విన్నాను. 1991లో అట్లాంటాలో TANA Conference జరిగినప్పుడు, రావుగారు సావనీరు సంపాదక బాధ్యతలు నిర్వహించారు. అప్పట్లో నా సోదరుడు ఫణీంద్ర అట్లాంటాలోనే ఉండేవాడు. ఆపనిలో తనుకూడా ఆయనకు కొంత సహకారం అందించాడు. అప్పుడు నేను ఇండియానుంచి పంపిన “వాన వార్తలు”అనే కవితనుఆయన అందులో చేర్చుకున్నారు. 98లో నేను అమెరికా వచ్చినతరువాత ఆయనతోప్రత్యక్ష పరిచయం ఏర్పడింది. అట్లాంటాకి మా ఊరు 3-4 గంటల డ్రైవింగు సరిపోయే దూరంలోనే ఉండటంతో, తరచు వెళ్ళటం సాధ్యపడింది. 2000 ఆటా కాస్ఫరెన్సులోనూ, అదే సంవత్సరం చికాగోలో జరిగిన సాహితీ సదస్సులోనూ ఆయన నిర్వహించే కార్యక్రమాలు దగ్గరగా చూడటం జరిగింది.

అట్లాంటా వెళ్ళినపుడు, మేం ఏ వేళకు వారింటికి వెళ్ళినా, రావుగారు, ఆయన సతీమణి లక్ష్మిగారు ఎంతో ఆప్యాయంగా ఆదరించేవారు. పైన చెప్పిన సాహితీ సదస్సుకి వెళ్ళినప్పుడు, నాకు తెలియక టిక్కెట్లు అట్లాంటా నుంచి తీసుకున్నాను. తిరుగు ప్రయాణంలో ఫ్లైటు అర్థరాత్రికి అట్లాంటా చేరుతుంది. అంత రాత్రివేళ మా ఊరు డ్రైవ్ చెయ్యటం కష్టం కాబట్టి, రాత్రికి వారింటిలో ఉండవచ్చునా అని అడిగాను. లక్ష్మిగారు వెంటనే, “మేము నిశాచరులమే. రండి” అన్నారు. మేము వారింటికి చేరేసరికి బహుశ ఏ రెండో కావస్తోందేమో. నిద్రలోంచి లేచి, తలుపు తియ్యటం కాకుండా, దంపతులిద్దరూ పుస్తకం చదువుతూ మాకోసం నిద్రపోకుండా ఎదురుచూసిన దృశ్యం నాకింకా కళ్ళలో మెదుల్తుంది. వారి ఆతిథ్యం ఎంత ఆత్మీయంగా ఉంటుందో చెప్పటానికి ఇదొక ఉదాహరణ.

మేమేకాకుండా,మా ఇంటికి ఇండియానుంచి బంధుమిత్రులెవరైనా వస్తే, వారిని అటాంటా తీసుకువెళ్ళినప్పుడు, పెమ్మరాజువారి ఇంటికి కూడా తీసుకువెళ్ళటం అలవాటుగామారింది. మా ‘సిటీ పాస్‌’లో సాధారణంగా ఐదు దర్శనీయ స్థలాలుంటాయి – CNN, Coke Museum, Hindu Temple, Swami Narayan Temple, చివరిగా పెమ్మరాజువారి ఇల్లు. వారింట్లో చూడదగిన విశేషాలు అనేకం కనిపిస్తాయి. ఆయనకు సాహిత్యమే కాకుండా,రంగస్థలం ,చిత్రలేఖనం, శిల్పం, చెక్కపని, తోటపని వంటి అనేక వైవిధ్యమున్న విషయాల్లో ఆసక్తి, ప్రవేశంఉన్నాయి. ఇక్కడ కేరం బోర్డు దొరకని రోజుల్లో ఆయన స్వయంగా తయారు చేసుకున్న బోర్డు, ఇటీవల వెయ్యి చిన్న చిన్న శివలింగాలతో ఆయన నిర్మించిన శివలింగం, పెరట్ళో రకరకాల చెట్లు, మొక్కలు, తెలుగు అక్షరాలతో కూర్చిన సిమెంటు పలకలు – ఇలా అనేకం మనకు ఆసక్తి కలిగిస్తాయి. అలాగే బేస్‌మెంటులో ఉన్న లైబ్రరీ, వర్కుషాపులు కూడా.వీటితోబాటు లక్ష్మిగారు పాక ప్రావీణ్యంతో చేసే వంటలు. అంపశయ్య నవీన్, వి.ఆర్.విద్యార్థి గార్లు2006లో మా ఊరు వచ్చినప్పుడు, అట్లాంటాకి, అక్కడపెమ్మరాజువారి ఇంటికి తీసుకు వెళ్ళాను. ఆ సందర్భంలో విద్యార్థిగారు ఆ దంపతుల మీద ఒక కవిత రాసారు. దానికి “మిధునం” అనేపేరు నేను సూచించాను. ఈ వ్యాసం చివర ఆ కవిత ఇస్తున్నాను.

రావుగారి తరంలో అమెరికాకి వచ్చిన తెలుగువారిలో ఎక్కువమంది పాశ్చాత్య విలువల్లోని మంచిని గ్రహించి, తమ జీవితాల్లో అమలు చేసారు. ఆవిధంగా వారు ఇప్పుడు వచ్చేవారికంటే ఎక్కువగా ఇంటిగ్రేట్ అయారని నాకనిపిస్తుంది. భార్య పట్ల సమభావం, ఇంటిపనులలో పాలు పంచుకోవటం, సమయ పాలన, తీసుకున్న పనిని అంకితభావంతో పూర్తి చెయ్యటం , సమావేశాలకి వెళ్ళినప్పుడు కోటు, టై ధరించి డ్రెస్ అప్ కావటం, స్వలాభాపేక్ష లేకుండా కమ్యూనిటీకి పనికివచ్చే కార్యక్రమాల్లో పాల్గొనటం వంటివి. ఇవన్నీ వారినుంచి నేర్చుకోవలసినవే.

రావుగారు వృత్తిరీత్యా న్యూక్లియర్ ఫిజిక్సులో ప్రొఫెసర్‌గా సుదీర్ఘకాలం పనిచేసారు. ఆయనకు భాతీయ తత్వశాస్త్రంలో ఉన్న ఆసక్తివల్ల సైన్సుకి దానికి సమన్వయం సాధించే ప్రయత్నం ఆయనలో కనిపిస్తుంది. ఈ అంశంపై ఆయన ఇచ్చిన ఉపన్యాసాలు ప్రత్యక్షంగా నేను వినకపోయినా, ఆయన రచనల్లో ఇటువంటి అన్వేషణ నేను గమనించాను. అంతేకాకుండా, సైన్సుకి సంబంధించిన సాంకేతిక పదాలు, ఇతివృతాలతో కవిత్వం రాసిన అతి కొద్దిమందిలో రావుగారు కూడా ఒకరు. ఆయన కవితా సంకలనాలు “కాస్మిక్ కవిత” (1989), “లోకానికి చాటింపు” రెండిటిలో ఈ రకమైన కవితలనేకం కనిపిస్తాయి. ఒక ఉదాహరణగా, “సూక్షంలోకం సంభాషణలు” అనే కవితనుంచి “ఎలక్ట్రానుల స్వగతం”,“పరుగెడుతున్న ఫోటాన్లు” అన్న ఖండికల నిస్తున్నాను. ఇవి కఠినమైన సైన్సు విషయాల్ని మానవీకరణతో సులభంగా ఆయన ఎలా చెప్పారో చూపించటమేకాకుండాఆయన హాస్య చతురతకి అద్దం పడుతూ, సైన్సు చదివిన విద్యార్థులకు ఆనందం కలిగిస్తాయి.

ఈ రెండు పుస్తకాలతోబాటు, 2006లో ఆయన భర్తృహరి శృంగారశతకాన్ని సరళమైన తెలుగులోస్వచ్చంద పద్యాలుగా“శృంగార భర్తృహరి” అనేపేరుతోఅనువాదం చేసారు. ఇదికాక, ఆయన నిర్వహించిన సంపాదక బాధ్యతలు, వివిధ సాహిత్య, సాంస్కృతిక కార్యక్రమాల్లో అయన నిర్వహించిన బాధ్యతలు లెక్కలేనన్ని.వంగూరి ఫౌండేషన్ సంపాదకులుగా, వారి వివిధ సాహిత్య కార్యక్రమాలు, ప్రచురణల సందర్భంలో విశిష్టసేవలందించారు. ఎంతోమందికి ఆయన గురువుగా, మార్గనిర్దేశకునిగా ఉపయోగపడ్డారు. ఆయన చాలాకాలం అధ్యాపకునిగా పనిచెయ్యటం వలన, ఎంత సంక్లిష్టమైన విషయాన్నైనా అందరికీ అర్థమయే విధంగా వివరించటం ఆయనకు అలవడింది.

“లోకానికి చాటింపు” పుస్తకానికి వెల్చేరు నారాయణరావుగారు చివరి మాట రాసారు. అందులో ఆయన చెప్పిన ఒక సంఘటన రావుగారి మృదు స్వభావానికి ప్రతీకగా నిలుస్తుంది. వీరిద్దరూ హైస్కూలునుంచి ఏలూరులో సహాధ్యాయులు. వాళ్ళు ఆంధ్రా యూనివర్సిటీలో చదువుకొనే రోజుల్లో, ఒకసారి,వెల్చేరుగారుఏలూరు నుంచి వైజాగ్ వెళుతోంటే, రావుగారి నాన్నగారు, మంచి మామిడిపళ్ళ బుట్ట జాగ్రత్తగా కుట్టించి, తన కొడుక్కి అందజేయమని ఆయనకిస్తారు. వెల్చేరుగారు దానిని రైలులోపైబెర్తు మీదపెట్టి, దిగేటప్పుడు మర్చిపోయి వెళ్ళిపోతారు. దానికి చాలా బాధపడుతూ, ఆ విషయం రావుగారికి చెబితే, ఆయన “ఓస్ ఇంతేనా” అంటూ, వెంటనే, “నారాయణరావు ద్వారా పంపించిన మామిడిపళ్ళు అందాయి. చాలా బాగున్నాయి.” అని వాళ్ళ నాన్నగారికి ఉత్తరం రాసి పోస్టులో పడేస్తారు. “వేణుగోపాలరావు పద్యాల్లో అప్పుడు – నేను మామిడిపళ్ళు మర్చిపోయినప్పుడు – నిశ్చింతగా నవ్విన మనస్సే నాకిప్పుడు కనిపిస్తుంది” అని రాస్తారు వెల్చేరుగారు. అటువంటి నిశ్చింతకలిగిన, నిర్మలమైన మనస్సుని ఆయన జీవితాంతం కాపాడుకున్నారు.

గత నెలలో సహస్ర చంద్ర దర్శనం పండగ జరుపుపుకున్నప్పుడు వెళ్ళి అభినందించాం. ఆయన మరిన్ని చంద్ర దర్శనాలు చేస్తారని ఆశించామేగాని, ఇంత త్వరలోనే విడిచిపెట్టి వెళతారనుకోలేదు.

రావుగారినిప్రత్యక్షంగా, పరోక్షంగా ఎరిగినవారికే కాకుండా , అమెరికాలోని తెలుగువారందరికీఆయన చిరస్మరణీయులు.

మిథునం

సూర్యుడు

రసవాదంతో

పరిసరాల్ని సువర్ణం చేస్తూ

కొండెత్తు

చెట్లగుంపుల్లో

పక్షులపాటల దర్బారు

సౌజన్యాన్ని వెదజల్లుతూ

చెట్లమధ్య

చుట్టూ

మృదులశాద్వలపు

తివాచీలు.

ఇంట్లో

ఘోషించే శ్రుతులు

పలవరించే అక్షరాలు

ఉలిస్పర్శకు

దేవతలై

దీవించే దారువులు

గీతల్లో

పరిభ్రమిస్తూ

రంగుల ఖగోళాలు

బ్రహ్మీపుత్రియై

నలభీములకు చెల్లెలై

గృహ ‘లక్ష్మి ‘

అతిథులను ఆదరిస్తూ.

జడలు పెంచని

కమండలం ధరించని

త్రిదండం తిప్పని

తపోధనుడై

గృహ ‘పాలకుడు ‘

నిరంతరం

అంరర్ యానంలో.

-వి.ఆర్.విద్యార్థి

ఎలక్ట్రానుల స్వగతం

“ఇదేదో వింతగాఉంది?

ఇంత వేడి, ఇంత ఒత్తిడి

విద్యుదయస్కాంత క్షేత్రం మధ్య

ఈ నా అవస్థకి నేనే కారణంట.

అయస్కాంత సముద్రంలో

మునిగి తేలుతూ ఉండాలట!

ఏ జన్మలో ఎక్కడ

విశ్రాంతి దొరుకుతుందో!

ఫోటాన్లని చూస్తే ముద్దొస్తుంది.

ఎంత మంచివి?

అస్తమానూ కొత్త విషయాల

గురించే మాట్లాడుతుంటాయి.

ఎక్కడో ఉన్నాయట

పరమాణువులు, అణువులు

మంచి మంచి ప్రదేశాలు.

అక్కడ కాస్త రెస్టు తీసుకోవచ్చునేమో!”

పరిగెడుతున్న ఫోటాన్లు

సిరియన్ నుంచి బయల్దేరింది ఒక ఫోటాను

రెండవది సూర్యుడినించి వస్తోంది

‘నమస్కారమండీ! ఏవూరుమీది?’

‘సూర్యుడినుంచి ఇప్పుడే బయట పడ్డాను.

అసలు బయట పడనేమో అనుకున్నా.

కాని, అదృష్టం బాగుంది.’

‘నేను సిరియను నుంచి బయటపడి

చాలా కాలం అయింది

అంతు దరి కనిపించటంలేదు నా ప్రయాణానికి.

తోడు దొరికావు నా అదృష్టం.

నీవేమైనా విలువగల వార్త

మోస్తున్నావా?’

‘భూమిమీద నరుడొకణ్ణి కలుసుకోవాలి’

‘నేనూ అటువేపే వస్తున్నా

క్లోరోఫిల్ని కలుసుకోమని నాకు ఆర్డరు’

‘ఎక్కడినుంచి వస్తాయి నీకు ఆర్డర్లు?’

”నాకు తెలీదు. అది నాపని అని మాత్రం తెలుసు’

‘అదృష్టవంతురాలివి

నీకేమవుతుందో నీకు తెలుసు

ఈ నరుడెవడోనాకేమీ తెలీదు

అతనికి బ్రహ్మజ్ఞానం కావాలిట.

అది నే మోసే భారం.

అటు చూడు వంకర టింకరగా

పరిభ్రమిస్తోన్న న్యూట్రినోలని’

‘అలసినట్టున్నాయి.

కొంచెం వెనకబడుతున్నాయి.’

‘వాళ్ళకి అలసటేమిటి?

పనీ లేదు పాటా లేదు.

నాకు వాళ్ళంటే మహా చిరాకు.’

‘వాళకీ, మనకీ మధ్య

ఏదో నాన్లోకల్ ఫీలింగున్నట్లుంది.

ఈ అవినాభావ సంబంధం

తెలిస్తే బాగుండును.

భూమి మీద ఎవరికయినా తెలుసేమో?’

‘నాకూ అదే అనిపిస్తోంది.’