మీడియా కన్న సోషల్ మీడియానే బాగుంది.

డిసిప్లిన్ కన్న ఇండిసిప్లిన్ బాగుంది.

ఎవరు అదుపు చేస్తారు ఇక్కడ భావ వ్యక్తీకరణల్ని. ఎవరి మాటకు వారే ఎడిటర్లు. ఎవరి ఆటకు వారే డైరెక్టర్లు.

తన మాటను ముంచెత్తేలా మరెవరో పక్కకు వచ్చి వాగితే వూరుకోరెవరూ. జవాబిస్తారు. ఇంకా వాగితే డిలిట్ చేసేస్తారు. ఈ భయం అందరికీ వుంటుంది. అందుకని ఏదంటే అది వాగరు ఎవరూ. సెల్ఫ్ అకౌంటింగ్ వుంటుంది ప్రతి రచనలో. ఇప్పుడు ప్రతి వ్యక్తీ వార్తాహరుడే. ప్రతి వ్యక్తీ పాఠకుడే. మన జీవితంలో మనకు మనమే యాక్టర్లం, స్క్రిప్టు రైటర్లం కూడా.

అప్పుడెప్పడో గత శతాబ్ది పెనల్టిమేట్ దశాబ్దిలో ఒక కవి రాసేడు:

“అంతా బాగా చదువుకుని వచ్చారా
అయితే పూర్తిగా మరిచిపొండి
మావో మిలిటరీ రచనలు
చదవనందు వల్లనే
క్యూబాలో ఫిడేల్
బాగా మోగిందట
దెబ్బకు ఠా దొంగల ముఠా
ఇక ఎవ్వరూ వేషాలు వేయక్కర్లేదు
పాత్రల్లో జీవించక్కరలేదు
జీవితమే పాత్రిస్తుంది”

ఇప్పుడు సోషల్ మీడియాలో కనిపిస్తున్నది అదే. ఇది నటనను తోసి రాజని జీవితం వేదిక ఎక్కుతున్న దృశ్యం. వేదిక ఇంకా ఖాలీ కాలేదు. వేదిక మీద పాత నటులింకా వున్నారు. ఉంటారు. ‘వేషాలు’ మానేస్తారు. వేదిక దిగి పోరు. ప్రేక్షకులు వేదికలెక్కకుండా ఆపనూ లేరు. ప్రపంచ వేదిక మీద మనుషులు ఒకరిని అకామడేట్ చేసుకునేలా మరొకరు సర్దుకోక తప్పదిక.

అచ్చు పత్రికల్లో ఈ అందమైన అరాచకం కుదరదు. ఈ ఫలప్రద ఇండిసిప్లిన్ కుదరదు. పెయిడ్ ఎడిటర్లుంటారు. వాళ్లు తమకు జీతాలిచ్చే వాళ్లు చెప్పినట్లు వింటారు. చాల సార్లు ప్రజల్ని ప్రవేశ ద్వారం వద్దనే నియంత్రిస్తారు. లేదా నిర్గమన ద్వారాలు మూసేసి చాణక్య వ్యూహాలకు బలి చేస్తారు.

అచ్చు పత్రికల్లో వున్న వాళ్లంతా సర్వజ్జ్ఞ సింగ భూపాలురా ఏమి? ఏమీ కాదు. వాళ్లకు తెలీదని వాళ్లకు తెలీదు. తమకు తెలీదని తెలిసిన వొకరిద్దరు ఆ సంగతి బయటికి  తెలీనివ్వరు.

ఎన్ని సంగతులు మాట్లాడుకుంటున్నాం మనం సోషల్ మీడియాలో. వావ్, అసలు ప్రింటు మీడియం అవసరం ఇంకా వుందా అని అనుమానం, వూరికే న్యూస్ ప్రింటు తినేయడానికి కాకపోతే, ఆ విధంగా కాగితం తయారీ కోసం మరిన్ని అడవుల్ని బలి చేయడానికి కాకపోతే.

ఇవాళ అచ్చు పత్రికలు ఎలా వున్నాయో ఒకసారి చూడరాదూ. తెలుగు నాట ఒక కులానికి, ఆ కులానుకూల రాజకీయాలకు సేవ చేసి తరించేవి కనీసం రెండు పత్రికలున్నాయి. ఇంకో కులానుకూల రాజకీయం కోసం ఒక పత్రిక. మరొకటీ వుంది గాని అది కేవలం న్యూస్ ప్రింటు వ్యాపారి. ఇవి కాకుండా తెలుగు నాట పత్రికలున్నాయా? ఆఁ ఇంకొకటుంది. ఒక కులం వాళ్ల వుద్యోగాల కోసం. ఒకాయన, ఫరినస్టెన్స జగన్ మాట్లాడిందేమిటో తెలుసుకోవాలంటే కనీసం రెండు పత్రికలు చదవాలి. ఒక పత్రికలో ఆయన మాటల్లోని తెలివి తక్కువతనం మాత్రమే వుంటుంది. ఒక పత్రికలో ఆయన మాటల్లోని తెలివితేటలు మాత్రమే వుంటాయి. దానికి తగినట్లు ఫోటోలు, కార్టూన్లు వుంటాయి.

అచ్చంగా ఆయన ఏం మాట్లాడాడో చూసి, మన నిర్ణయానికి మనం రావాలంటే రోజూ రెండు పత్రికలూ చదవాలి. ఒక మతం తన వ్యతిరేకత ద్వారా రెండో మతానికి వూతం అయినట్టు, ఈ పత్రికల్లో ఒకటి మరో దాని వునికిని సార్థకం చేస్తుంది. జనం రెండూ చదవాల్సిందే, మరింత న్యూస్ ప్రింటు తగలేస్తూ.

ఆ మధ్య తమిళ నాట, శశికళ ఎమ్మెల్యేలను మంద పెట్టిన వేళ-  ‍అలాంటివి గతంలో చాల చోట్ల జరిగాయని ఒక భారీ ‘రిసర్చ్ అండ్ అనాలిసిస్’ కథనం ప్రచురించిన ఘనత వహించిన ఈనాడు వారికి, మొన్నటికి మొన్న ఎన్టీయార్ వెన్నులో పొడిచిన చంద్రహాసం గుర్తుకు రాలేదు. ఆ నాడు వైస్రాయి హోటల్లో మంద కట్టిన గొర్రెలు గుర్తుకు రాలేదు. అలాంటి తెలుగు ఘటనలన్నీ నాదెండ్ల భాస్కర రావుతో ఆగిపోతాయి, ఆ పత్రికకు సంబంధించినంత వరకు.

మీకు ఈనాడులో దొరకని వార్తలు, నవ్వు గీతలు (కార్టూన్లు) కావాలా… అయితే దయచేసి సాక్షి చదవండి. ఒకసారి ఒక సభలో జయప్రకాష్ నారాయణ్… రాజకీయ పార్టీలను, ముఖ్యంగా కాంగ్రెస్ ను, తెలుగు దేశాన్ని పేర్లు పెట్టి తిట్టాడు. ఆయన కాంగ్రెస్ ను తిట్టింది ఈనాడు, ఆంధ్ర జ్యోతిల్లో వచ్చింది. అరె, ఏంటీయన అన్ని పార్టీల్లో అవినీతిని వ్యతిరేకిస్తానన్నాడే అని విసుగేసింది. అదే రోజు ప్రమాద వశాత్తు సాక్షి చదివాను. ఆయన తెలుగు దేశాన్ని తిట్టిన ప్రసంగ భాగం సాక్షిలో నివేదితం. అట్టాంటి సగం సగం వార్తలు ఐదారు చూశాక, ఇక చదివితే రెండు పత్రికలు చదవాలి, లేకుంటే అసలు పత్రికలు చూడొద్దు అని తేల్చేసుకున్నాను.

సోషల్ మీడియాలో అది కుదరదు. నువ్వు సగం వార్తనే రాస్తే, ఎవరో అందులో మిగతా సగం ఇదండీ, మీరు గమనించినట్లు లేరు అని దాని ముడ్డి కిందనే చురకలు పెడతారు. ‍అలాగని అబద్దాలు, వట్టి అల్లరి మాటలు రాసినా కుదరదు. ఆ వెంటనే అవతలాయన అందుకుంటాడు. మీరు మీ వ్యాసాన్ని తెచ్చి తన వ్యాసం కింద ప్రచురిస్తే, పోవోయ్ నువ్వూ నీ పాండిత్యమూ అని దాన్ని డిలిట్ చేసి, మీ ‘స్థలా’నికి మిమ్మల్ని పంపిస్తాడు.

కార్గిల్ సమరంలో చనిపోయిన సైనికుని కూతురు ఒకమ్మాయి, పేరు కౌర్…  ‘మా నాన్న చనిపోయింది పాకిస్తాన్ వల్ల కాదు, యుద్ధం వల్ల’ అని ప్లేకార్డు మీద విశ్వమానవ గీతం పాడితే, క్రికెట్ వీరుడు సెహ్వాగ్ తన ‘మూడొందల పరుగుల ఘనత తనది కాదు, తన బ్యాట్ ది’ అని ఆమెను ఎద్దేవా చేశాడు. రెండో దాన్ని చాల ఎక్కువ మంది చూసుంటారు, ఆయన ఒక క్రికెటర్ కాబట్టి, క్రికెట్ ఆట అనేది భారత రత్నకు అర్హమైన ఘన కార్యం కాబట్టి.

ఈ సంవాదం జరిగింది అచ్చు పత్రికలో అయితే ఈ కథనం క్రికెటర్ సెహ్వాగ్ గారి డో… ఎర్… జోకుతో ఆగిపోయేది. కౌర్ మొదటి పోస్టు, దానికి సెహ్వాగ్ వ్యంగ్యం రెండూ ట్విట్టర్ అనే ఒక సోషల్ మీడియం లో వెలువడ్డాయి కాబట్టి, సంవాదం ఆగిపోలేదు. సెహ్వాగ్ అన్యాయ వాక్కుల మీద సత్యాగ్రహ విమర్శ ట్విట్టర్ లో కార్చిచ్చులా వ్యాపించింది. చూడరాదూ, ఎలాగూ ఏడుస్తున్నారని సెహ్వాగు తరహా  ప్రేలాపనల మీద ఇక్కడ నేనూ ఓటిచ్చుకోడంలా?! ట్విట్టర్ లో, ఫేస్ బుక్ లో సెహ్వాగ్ వీపు, ఆయన ఫ్రెండు వీపు విమానం మోత మోగాయి. అచ్చు పత్రికలు విధించే సో కాల్డ్ డిసిప్లిన్ కింద ఇది సాధ్యమయ్యేది కాదు. కౌర్ వ్యతిరేకులు మామూలు వాళ్లు కాదు. అధికారంలో వున్న వాళ్లు. ఆ అధికారం వెనుక ఇంకా బాగా వున్న వాళ్లున్నారు. పత్రికల్ని కొనడం వాళ్లకు బాగా తెలిసిన విద్య.

అచ్చు పత్రికలో మన మాట మనం పూర్తిగా చెప్పాలంటే ఆ పత్రిక సంపాదకుడు, ఉప సంపాదకుడు, పొద్దున్నే అక్కడ కసవు వూడ్చే మనిషి కూడా మనకు తెలిసి వుండాలి. మీరు మీ పేపర్ స్టేట్మెంటు తీసుకెళ్లే సమయానికి ఆఫీసులో వున్నది ఆయన ఒక్కడే అయితే ఆయన దాన్ని వూడ్చి పారేయకుండా మనమే చూసుకోవాలి మరి.

అచ్చు పత్రిక పర్సనల్ డిపార్ట్ మెంటులో క్లెర్క్ అయినా సరే, ఆయనకు లేక ఆమెకు భలే ప్రతిష్ఠ వుంటుంది. వాళ్ల వాహనాల మీద ప్రెస్ అని రాసి వుంటుంది. నాలుగు రోడ్ల కాడ నరలోకం యములు కూడా ఆ అక్షరాల వైపు ఓ చిర్నవ్వు విసిరి వెళ్లనిస్తారు, ఎర్ర లైటు దూకేసినా, లైసెన్సు లేకుండా బండి నడిపినా ఏమీ అడగరు. మరీ క్లర్కులు కాదు గాని… మునుపు స్ట్రింగర్లు అనబడే లోయెస్ట్ మెట్టు మీది జర్నలిస్టులు కూడా ‘వార్త’ల పేరిట బాగానే డబ్బులు చేసుకునే వారు.

ఇప్పుడు ఆ చిల్లర యాపారం పూర్తిగా ఆగిపోయిందనుకోను. కొత్త సెటప్ లో దానికి వీలైన సందులు అది చూసుకుని వుంటుంది. కాకపోతే ఇవాళ అదొక పెద్ద విశేషం కాదు. ఇన్నాళ్లు ఆ చిల్లర వ్యాపారానికి గొడుగు పట్టిన యజమానులు… తమ స్ట్రింగర్లు చూపిన మార్గంలో… టోకు వ్యాపారం మొదలెట్టారు. వస్తు వ్యాపారంలో చిన్న వ్యాపారులు పోయి కార్పొరేట్లు వచ్చినట్లే, మునుపు స్ట్రింగర్లు చిల్లరగా చేసిన పని ఇప్పుడు బడా యజమానులు కార్పరేట్ స్థాయిలో చేస్తున్నారు. వస్తు వ్యాపారం కన్న ముందే వార్తా వ్యాపారం బడా పెట్టుబడి కైవసమయిపోయింది. స్ట్రింగర్ల మాదిరి ఒకటి రెండు వార్తల్ని అమ్ముకోడం కాదు, పత్రికల్నే అమ్ముకోడం మొదలయ్యింది.

దీనిలో ఇమిడి వున్న భారీ లాభాల్ని..  మరిన్ని భారీ లాభాలకు బాట వేసే మార్గాల్ని బిలియనీర్లు ఎప్పుడో గుర్తించారు. పత్రికలకు పత్రికల్ని, ఛానెళ్లకు ఛానెళ్లను, మాజీ ప్రతిష్ఠలతో కాంతిల్లే కలాల్ని…  తమ దగ్గరున్నవో, తమ చేతుల్లోని ప్రభుత్వాల దగ్గరున్నవో  కాసులు గుమ్మరించి కొనేశారు.

తమ ఛెయిన్ పత్రికల్ని తాము మొదలెట్టడం, అప్పటికి ప్రాచుర్యంలో వున్న వాటిని కొనేసి కలిపేసుకోడం, మోనోపొలీ ఆధారంగా మరిన్ని లాభాలు గడించడం ఇప్పటికే స్థిర పడింది. క్రోనీ కేపిటలిజానికి (‍అనగా, ప్రభుత్వ ప్రాపకం వున్న కేపిటలిజానికి) ఇప్పటికే ఒక బేస్ తయారయిపోయింది.

ఇప్పుడు పేర్లూ అవీ ఎందుగ్గానీ, ఈ ప్రహసన ప్రాయ నాటకంలో ఉత్తర భారతీయులు, తెలుగు పాత్రధారులు అందరూ మనకు తెలుసు. అంత బతుకూ బతికి ఇంటెనక చచ్చామనే సంగతి వారిలో కొందరికి తెలీక పోవచ్చు గాని, జరిగింది అదే.

నిజానికి అసలు కథకు ఇది తుది కాదు. కేవలం మొదలు. అది ఎట్లన్నన్…

వాళ్లు ఎంత పకడ్బందీ వలయం తయారు చేసినా ఈ డెమాక్రటిక్ స్పిరిట్ అనేది ఏదుందో అది చావనంటోంది. అది ఎప్పటికీ చావదు. మునుపు లోకాన్ని కావిలించుకోబోయిన భూకబంధులను ఎదిరించి జనమూ, పెట్టుబడిదారులూ కలిసి సంపాదించిన వజ్రాయుధం ప్రజా స్వామ్యమనే భావన. అది పోలేదు. దాన్ని జనాల చేతుల్లోంచి తీసెయ్యాలనే ప్రయత్నాలు ఫలించవు. అది వుంది. దాన్నెవరూ ఏమీ చేయలేరిక. ఒక ఆధారం పోతే మరో ఆధారాన్ని అల్లుకుంటుంది, పొలంలో ‘అముడుక’ మాదిరి ప్రజాస్వామ్య భావన..

ఓయ్, నా వార్తను మీరు అచ్చేయరా? పోదురూ, మీ బడాయి. అచ్చు వేదికలకు ఎలాగూ మునుపటి  క్రెడిబిలిటీ లేదు. మీరు ఆ కుర్చీల్లోకి చేరినప్పుడే పోయింది. ప్రజలకు వార్తలు కావాలి. ఇక వాళ్లకు నిజమైన వార్తల్ని ఎవరో ఇవ్వరు. వాళ్లకు వాళ్లే వార్తాహరులు. ఈ సెటప్ పేరే సోషల్ మీడియా.

ఈ ‘కడలి తరగల నాపగలవా భడవా ఓ కాన్యూట్’ అంటారిక జనం, కవి శివసాగర్ స్వరం కాసేపు అరువు తీసుకుని. ఈ రకం ఇండిసిప్లిన్ తనను తాను క్రమబద్ధం చేసుకుంటుంది. చేసుకుంటోంది.

అప్పుడప్పుడు జనం తమలో తాము పేచీ పడుతారు. వైమస్యాల పాలవుతారు. నేర్చుకుంటున్నారు. ప్రతి వాక్యం ఒక అనుభవంగా నేర్చుకుంటున్నారు. ప్రజల మధ్య… మీరు కూడా వున్నారు. ఉంటారు. ఉండండి. ఎన్నాళ్లు వుండగలిగితే అన్నాళ్లు వుండండి. మీక్కూడా స్థలం వున్న అచ్చమైన ప్రజాస్వామ్యమిది. ఇది మీకు ఇష్టమయ్యేకొద్దీ మీరు కూడా ఇందులో.. ఈ ప్రజాతంత్ర స్ఫూర్తిలో… కలిసిపోతారు, కరిగిపోతారు.

ఓయ్యోవ్! గత శతాబ్ది పెనల్టిమేట్ దశాబ్దిలో ఓ కవి రాసిన మాట అని ఒక నురగ రాశాను పైన. ఆ పద్యంలోని చివరి నురగ చెప్పనా, ఈ వ్యాసానికిలా ‘భరత వాక్యం’గా?!.

“హమ్మయ్య, తెర లేస్తోంది
కోటి నిట్టూర్పుల వేడికి వేదిక రగుల్తోంది
చూడు చూడు కృష్ణుడు
కర్ణునితో కలసి మందు కొడుతున్నాడు
ఈ రాత్రికి తాగబోయించిన వాడే
రేపటి ధర్మజుడు

ప్రేక్షక మహాశయులారా లేవండి
వేదిక మీది, ఆక్రమించండి”

ఫ్రెండ్స్ ఇక వేదిక మనందరిదీ, అక్రమిద్దాం.

**** (*) ****

పొద్దట్నించీ
విసురు గాలి
కిటికీ తెరవమని గోల చేస్తోంది

నిరుటిదే
ఈ ఏడాది మళ్లీ
అదే హోరు
ఒక ప్రాచీన సముద్రానిది

రోడ్డుకు ఒక పక్కగా
పచ్చిక అంటిన టైర్లతో
వొంటరిగా ఒక కారు
దేనికో కాపలా అన్నట్టుంది
మరి, దానికి?… దానికెవరు?
కాపలా వున్నదానికెవరు కాపలా?

ప్లీజ్, మీ దగ్గరొక వాక్యం వున్నదా?
అది ఆరిపోక ముందే దాని లోంచి
ఒకట్రెండు రవ్వలు తీసి ఇస్తారా?
మీ గుండం మీకు వుంటుందిగా?!
నేను అగ్నికి అధికారిని కాను,
నాగలి వెనక నడిచే ఎద్దును
నేనూ వండుకోడం నేర్చుకున్నాను
నిద్రపోయిన చోట నిద్రపోవడం నేర్చుకున్నాను
స్థలానికి బందీని

ఈ స్థలం నాది కాదు
మహా అయితే
నేనొక కౌలుదారును

పొద్దట్నించీ గాలి
కిటికీని బాదుతోంది

ఇనుప తలుపులు

వాటిలో వురుములు
తమ ప్రతిబింబాలు చూసుకుంటున్నాయి
మెరుపులు అందాక వచ్చి
కరిగిపోతున్నాయి, అంత నలుపు

ఎక్కడో ఒక చిన్ని పగులు

కనిపించీ కనిపించనిది
ఒక సన్నని గాలి తెమ్మెర చెక్కిలి నిమురుతుంది
చల్లని స్పర్శ, ఎక్కడిదో పసరు వాసన,
ఆడివి వాసన; వాసన కూడా ఒక మాటే
వినగల చర్మానికి

పొద్దట్నించీ
హోరు హోరుగా
ఆకు పచ్చగా
పసరు వాసనగా
మంచు స్పర్శగా
ఆడివి పిలుస్తోంది

జంతు చర్మాల దుస్తుల
ఏరిన కాయల బువ్వల అరణ్యం

పొద్దట్నించీ హోరు
ఇనుప కిటికీకి పక్షి రెక్కలు మొలుస్తున్నట్లు

వివాదంలో ఇద్దరుంటారు. దాన్ని పేచీ అనీ కొట్లాట అనీ అంటారు.

వాదంలో… అది జరిగే చోట… కేవలం ఒక్కరే వుండొచ్చు.

ఇప్పుడు నేనొక వాదం చేస్తున్నాను. మీరు వింటున్నారు. నేను మీతో వాదించడం లేదు. నా వాదాన్ని మీకు వినిపిస్తున్నాను. దీన్ని నేను రాస్తున్నట్టు వూహించుకోండి. రాసేప్పుడు నేను ఒక్కడినే కదా.

లేదు. అప్పుడు కూడా ఒక్కడినికాదు. నేను వాదం చేస్తున్నట్టయితే… నా ముందు మరొకరు వుంటారు. నా వూహల్లో. ఊహల్లోని మనిషి తిరిగి మాట్లాడడు. ఇప్పుడు మీలాగే. అయినా ఆ మనిషికీ, మీకూ జవాబుదారీగా వుండక తప్పదు నేను.

ఇంకొకరు వున్నట్ట్లు మస్తిష్కంలో వూహ లేకపోతే, చేతి వేళ్లు టైపు చెయ్యవు. సో, వాదంలో కూడా ఇద్దరు వుండక తప్పదు.

ఈ రెండు… ఈ ద్వైతం…  చాల ముఖ్యం, బండి నడవడానికి.

వాదం అనేది ఒక డయలెక్టికల్ చర్య. సత్య శోధనలో మంచి – చెడు, ప్రగతి – తిరోగతి … ఎక్కడికక్కడ మన నిర్ణయాలు మనం చేసుకోడానికి… అలోచించడానికి…. మనం ఆనుసరించే మార్గం వాదం. మనల్ని మనం ఇతర్లకు ప్రెజెంట్ చేసుకోడానికి వుపయోగపడే భూమిక వాదం. సో, వాదం లేని చోటు లేదు. తమ దైన వాదం లేకుండా ఎవరూ లేరు.

మరయితే, వాదాలు వద్దు, కవిత్వంలో వాదాలు వుండొద్దు అని కొందరు  ‘వాది’స్తారెందుకు? అదే నాకూ ప్రశ్న. ఔను, ఎందుకు వాదిస్తారు? ఈ ప్రశ్నే ఈ రోజు నా ప్రసంగానికి ఇరుసు.

ముందుగా ఒక విజ్ఞప్తి. ఇది నా వాదం. కొందరికిది నచ్చకపోవచ్చు. వారి వాదం వారు చెప్పవచ్చు. నిజానికి వారు చెబుతూనే వున్నారు. అది బాగా విని వుండడం వల్లనే, ఇప్పుడు, నేనీ టాపిక్ ఎంచుకున్నాను. ఏ నేపధ్యంలో ఈ టాపిక్ ఎంచుకున్నానో ఎందుకు చెబుతున్నానంటే, ఆ నేపధ్యపు నీడలు నా మాటల మీద వుంటయి. ఇవి వ్యక్తులుగా ఎవర్నో నొప్పించడానికి కాదు. నన్ను కోప్పడండి గాని, నొచ్చుకోకండి.

‘నేతి నేతి వాదం’ అనే మాట మీరు విన్నారా?

ఇది పాత అలంకార శాస్త్రం గురించి సరదాగా అనే మాట. సరదా అని ఏమిట్లెండి?! దాన్ని సీరియస్ గానే తీసుకోవచ్చు. అలంకార శాస్త్ర చర్చ అలాగే సాగుతుంది. ఒకాయన ‘ఔచిత్యం’ కావ్యానికి ప్రాణం అంటాడు. మనం ఓహో అనుకుంటాం. మరొకాయన వస్తాడు అది ‘కాదు’ అంటాడు. కాదు అనేసి వూరుకోడు. తాను ఏది ఔననుకుంటున్నాడో అది చెబుతాడు. ఆయన ధ్వనిరాత్మా కావ్యస్య అంటాడు. కావ్యానికి ఆత్మ ధ్వని అంటాడు. ఇదీ బాగుంది కదా? ఇంకొకాయన ఇది కూడా కాదంటాడు. వక్రోక్తి కావ్య జీవితం అంటాడు. (ఇక్కడ వరుస క్రమాలు గాని, ఆ మాటల సంస్కత రూపాలు గాని ఎగ్జాక్ట్ కావు).

ఆలంకారికుడు తన కాలానికి వున్నదాన్ని ‘న ఇతి’ ‘న ఇతి’ (ఇది కాదు, ఇది కాదు) అని  ‘తిరస్కరించి’  కొత్తగా తన సిద్ధాంతాన్ని ప్రతిపాదించడం వల్ల….  అలంకార శాస్త్రం మీద ‘నేతి నేతి వాదమ’ని ఒక రుచికరమైన చమత్కారం ప్రచారమయ్యింది.

కావ్యాత్మ  ధ్వని అనే ఆనంద వర్ధనుని మాటను అందరూ అంగీకరించడంతోనో, లేదా రమణీయార్ఠమిచ్చే వాక్యమే కావ్యమని జగన్నాధుడు చెప్పిన మాటతోనో ఆ చర్చ అగిపోయిందని అంటారు. ఏమీ ఆగిపోలేదు. ఆ నేతి నేతి వాదం ఇంకా కొనసాగుతూనే వుంది. కవిత్వం అంటే ఏమిటి అనే చర్చ ఆగిపోలేదు. కవిత్వం లాగే దాని చర్చ కూడా ఆగదు.

కాకపోతే, ఆ చర్చను జాగర్తగా గమనిస్తే, మొదటి నుంచి అలంకారికులలో ఒకరి కన్న మరొకరు ‘ఎక్కువ’ ‘సత్యం’ చెప్పారని అనిపిస్తుంది. మునుపటి ‘నిర్వచనం’ కన్న కొత్త నిర్వచనం మనకు ఎక్కువగా నచ్చుతుంది. అంటే వాదం వల్ల ఆలోచన ఒక రకం ‘వృద్ధి’కి లోనవుతుంది. ఈ వృద్ధి నిటారుగా కాకుండా స్పైరల్ గా వుంటుంది. పునరావృతమవుతున్నట్టు అనిపిస్తూనే, పై పొరకు వెళ్తుంది. పాత దాన్ని పూర్తిగా తీసేయకుండా, దాన్ని తనలో ఇముడ్చుకుని, పై పొరకు వెళ్తుంది.

వాదం అనే మాటను ‘ఇజం’ అనే అర్థంలోనే వాడుతున్నాం. ఈ అర్థం సరైనదని నేను అనుకుంటాను.

విషయాన్ని అర్థం చేసుకోడానికి, మన మెడ చుట్టు మనం చిక్కు ముడులు వేసుకుని వుమ్మ నీటిలోనే గుటుక్కుమనకుండా వుంటానికి, విషయాన్ని సులభంగా అధ్యయనం చేయడానికీ… అనుసరిస్తున్న మార్గాలనే వాదాలు అంటున్నాం.

సాహిత్యంలోనైనా వాదాలు ప్రధానంగా రెండు రకాలేనని నా అభిప్రాయం. ఔను ఇది నా అభిప్రాయమే. ఇంకొకరు చెప్పినది కాదు. దీనికి అలాంటి ప్రమాణాలేవీ లేవు. ఇది నా ప్రతి పాదన.

రెండు రకాలల్లో మొదటిది భావ వాదం, రెండవది భౌతిక వాదం.

కళ్ల ముందు వున్న జీవితం, అనుభవించిన జీవితం…ఇవి కాదు, భావాలే కవిత్వం అని భావ వాదుల వాదం సారాంశం. అందే నేల కాదు, అందని చుక్కలూ, చుక్కల మీద వూహలే వీరికి కవిత్వం.

అందుకే వీరు తరచు ఏ వాదం వద్దు అని అంటూ వుంటారు.

ఏ వాదం వద్దు అని పనిగట్టుకుని అనడం దానికదే ఒక వాదం.

కొమ్మూరి వేణూగోపాల రావు నవల ఒకటుంది. ‘వ్యక్తిత్వం లేని మనిషి’ అని. దానిలో ప్రధాన పాత్ర మృత్యుంజయ రావు (?). రావు నవల అంతా ఏ వ్యక్తిత్వం లేకుండా ప్రవర్తిస్తాడు. వ్యక్తిత్వం లేకపోవడం అతడి వ్యక్తిత్వం. ఇది కృత్రిమంగా వుంటుంది. అలాంటి పాత్రల్ని రచయిత కష్టపడి నడిపించాల్సి వుంటుంది. ఎందుకంటే, ఏ వ్యక్తిత్వం లేకుండా ఏ వ్యక్తి వుండడు.

ఏ వాదం లేకుండా ఎవరి ఆలోచనలూ వుండవు.

కవిత్వానికి ఏ వాదం వుండరాదనే వారు… తిరిగి…  రెండు రకాలు ఆని నా అబిప్రాయం. మొదటి రకం తాము ఏ వాదాన్ని అనుసరిస్తున్నారో అది తమకే తెలీని వారు. రెండో రకం…  తమ వాదాన్ని తాము దాచి పెట్టుకుంటున్న వారు.

అలా దాచి పెట్టుకోవలసిన అవసరం ఏం వుంటుంది కవికి?

ఉంటుంది. అదెలా అంటారా?

ఉదాహరణకి… దళిత వాదం, స్త్రీవాదం అనేవి వున్నాయి. దళిత వాదులు, స్త్రీ వాదులు తాము దళితవాదులం, స్త్రీవాదులమని చెప్పుకోడానికి సిగ్గు పడరు. కాని, వారి వ్యతిరేకులైన బ్రాహ్మణ వాదులు, మగదురహంకార వాదులు మాత్రం తమను బ్రాహ్మణ వాదులని, మగదురహంకార వాదులని ఎవరైనా అంటే కోప్పడతారు. అలాంటి వాదమేదీ లేదని, అసలు ఏ వాదమూ లేదని, ఏ వాదమూ వుండొద్దని.. ఇలా ఒక్కొక్క మెట్టుగా రెట్టిస్తూ వాదిస్తారు.

ఎందుకు కోపం? వర్ణాశ్రమ ధర్మం గొప్పదని, అందులో బ్రాహ్మణులు గొప్ప అనీ, వారికి మరియూ గోవులకు పూజలు చేయాలనే ధర్మాలను సమర్థించే వారు బ్రాహ్మణ వాదులు. ఆ మాటలున్న పుస్తకాలను  విమర్శించకుండా యధాతధంగా అనుసరించాలనే వారు బ్రాహ్మణ వాదులు. మరో మాటలో చెప్పాలంటే,  సమాజ సంక్షేమానికి బ్రాహ్మణ ఆరాధనను కేంద్రం చేసే వారు బ్రాహ్మణ వాదులు. మగవాడు ఎక్కువనీ, ‘అతడు’ ‘ఆమె’కు ప్రతినిధి అనీ ‘అతడి’ కోసమే ‘ఆమె’ బతుకు అనీ వాదించే వారు మగ దురహంకార వాదులు. రక రకాల రూపాల్లో ఆ వాదం చేసే వారు… అనువు గాని చోట కాసేపు నోరు మూసుకున్నప్పటికీ…  ఆ వాదానికి అనుగుణంగా జీవించే/రాసే/చదివే వారు…. మగ దురహంకార వాదులు. కాని ఈ రెండు వాదాల వాళ్ళు తాము ఆ ఫలానా వాదులమని చెప్పుకోరు, ఒప్పుకోరు.

భావ వాదులు కూడా అంతే. తమది ఒక వాదమని చెప్పుకోడం వీరికి ఇష్టం వుండదు. అందుకే కవిత్వానికి వాదాలే వొద్దు అని పనిగట్టుకుని మాట్లాడుతుంటారు. ఎంత పనిగట్టుకుని మట్లాడతారంటే, ఒక్కోసారి కొందరు మంచి కవులు కూడా చాల అసందర్భంగా మాట్లాడి మనల్ని ఆశ్చర్యపరుస్తుంటారు. ఆశ్చర్యం ఏమీ లేదు. ‘వాదం లేద’నడం వారి వాదంలో ముఖ్య భాగం. తమకు ఒక వాదం వుందని వారు చెప్పుకోరు, ఒప్పుకోరు.

ఇవాళ కొందరు యువకవులకు, యువకవయిత్రులకు నీడ ఇస్తున్న గొడుగు ఇస్మాయిల్. ఇస్మాయిల్ ఒక మంచి కవి. తనదైన గొంతు వున్న గొప్ప కవి. ఏది కవిత్వమో ఏది కాదో గుర్తించగల రస హృదయుడు. ఆయన చాల ఇష్టపడి ఎంపిక చేసుకుని అనువదించిన విభాషా కవితల చిరు పుస్తకం ‘రెండో ప్రతిపాదన’. పుస్తకంలోని కవుల్ని ఇష్టపడడంలో ఇస్మాయిల్ అతి పాక్షికత్వానికి (పార్తిజాన్షిప్ కి) లోనవకపోవడం ఆభినందనీయం.

వాస్తవ జీవితానుభవాలతో కవిత్వమయిన పలువురు కవులను ఈ చిన్న పుస్తకంలో పరిచయం చేశాడు ఇస్మాయిల్. పరిచయం చేసే కొద్ది మాటల్లో ఆయన ‘వాదం’ తెలిసిపోతుంది. ఉదాహరణకు; బెర్తోల్ బ్రెహ్ట్ కవిత్వం ‘స్టాలిన్ మీద మూడు పద్యాలు’ అనువదించి ప్రచురించాడు. స్టాలిన్ ని వ్యతిరేకించడంలో బ్రెహ్ట్ లేదా ఇస్మాయిల్ మొదటి వారు కాదు. చివరి వారు కారు. స్టాలిన్ మీద విమర్శ పెట్టినా, బెర్తోల్ బ్రెహ్ట్ కమ్యూనిజాన్ని విమర్శించ లేదు. (విమర్శించరాదని కాదు, విమర్శించ లేదు).  బ్రెహ్ట్ పద్యాల్ని అందిస్తూ “కమ్యూనిస్టు రచయితల్లో కూడా నిజాయితీపరులున్నారని నిరూపించడానికి మాత్రమే ఇవి ప్రచురిస్తున్నాను” అంటారు ఇస్మాయిల్. కమ్యూనిస్టు రచయితల్లో నిజాయితీ పరులున్నారని ఈ పెద్ద మనిషి నిరూపించాలా?

కమ్యూనిస్టు కావడానికి, నిజాయితీ లేకపోవడానికి సహజ సంబంధం ఏదో వుందని ఇక్కడ ఇస్మాయిల్ ధ్వని. ఈ దారుణమైన మాట అనడం… ఇస్మాయిల్  ఒక ‘వాది’ అయితే తప్ప సాధ్యం కాదు. ఇదే పుస్తకంలో పాబ్లో నేరూడా పద్యం ఇస్తూ… ‘కమ్యూనిస్టయినా కమ్మని కవిత్వం రాశాడు’ అని వ్యాఖ్యానించాడాయన. ఇవి అదాటుగా దొర్లిన చమత్కార చాపల్యాలు  కాదు. తన వైఖరిని ఎస్టాబ్లిష్ చేయడానికి ఆయన ఇంకా చాల సార్లు ప్రయత్నించారు.

ఇంతకూ ఇస్మాయిల్ ‘వాదం’ ఏమిటి?

అసలు, మనం దేన్నైనా వాదం అని ఎప్పుడు అంటాం?

1. అది కొన్నిటిని పనిగట్టుకుని ఎక్స్ క్లూడ్ చేస్తున్నప్పుడు.

2. తను ఎక్స్ క్లూడ్ చేసే వాటితో తన వైరుధ్యాన్ని పదే పదే సమర్థించుకుంటున్నప్పుడు.

3. కొన్నిటిని ఇంక్లూడ్ చేసుకుని వాటిని సమర్థించుకోడానికి ప్రత్యేకించి ప్రయత్నిస్తున్నప్పుడు

4. తనలో ఇమడని వాటిని విరిచి, వంచి, క్షమించి…  కృత్రిమంగా ఇంక్లూడ్ చేసుకోజూసినప్పుడు, ఇమడకపోతే శత్రు వైఖరి అవలంబించినప్పుడు.

ఈ ఎక్స్ క్లూజన్, ఇంక్లూజన్ల వల్లనే ఒక వైఖరి ‘వాదం’ రూపం ధరిస్తుందని నేను భావిస్తున్నాను. ఏ సిద్ధాంతమయినా, ఏ వాదమైనా ‘ఇతర’ వాదాలతో ‘భేదం’ (డిఫరెన్సు) లేదా ‘వైరుధ్యం’(కాంట్రడిక్షన్) వల్లనే వునికిలో వుంటుంది. ఇస్మాయిల్ వాదమూ అంతే. వాదం వద్దు అనే మాట ఇస్మాయిల్ కు సంబంధించినంత వరకు ఒక స్వవచన వ్యాఘాతం.

పాదార్థికతకు, వాస్తవికతకు తిలోదకాలిస్తే తప్ప కేవలం భావాలలో ఓలలాడడం ఏ కవికీ (ఏ మనిషికీ) సాధ్యం కాదు. మనం భావ కవిత్వం అంటున్న దానికి కూడా పాదార్థికమైన అర్థం చెప్పుకోగలిగినంత వరకే ఆ కవిత్వం మనకు అర్థవంతమవుతున్నది. మిగిలిందంతా తిని కూర్చున్న వాడి మెట్ట వేదంతమే. ‘తీయ తేనియ బరువు మోయలేదీ బ్రతుకు’ అంటో అదొక ఆజీర్తి జబ్బు అవుతున్నది. మెట్ట వేదాంతమంటే కాసేపు కబుర్లు చెప్పుకోడానికి శిష్టులకు (తీరిక ఎక్కువైన వారికి) పనికొచ్చే స్పెక్యులేషన్ అని నా వుద్దేశం. అది దేనికీ ఎవరినీ కదిలించదు, తాను కదలదు.

కవిత్వం ఇలా మునుపు రాజుల అనుభవానికీ, ఇప్పుడు శిష్ట వర్గం అనుభవానికీ పరిమితం కావడం సరైనదేనా? ఎవరో ‘పోషించక’పోతే పాపం కవిత్వం ఎలా బతుకుతుంది… అంటారా?

ఈ తరహా కవిత్వం తనకు ఏ వాదం లేదని అనడం కుదరదు. దానికొక వాదం వుంది. దాని పేరు ‘వాదం వద్దనే వాదం’. ‘శుద్ధ ఆనంద వాదమ’ని దీనికి మరొక పేరు కూడా పెట్టుకోవచ్చు. బ్రాహ్మణ వాదం లాగే, మగదురహంకార వాదం లాగే ఇది కూడా తాను ఒక ‘వాదం’ అనే మాట చెప్పుకోదు, ఒప్పుకోదు. కవిత్వానికి ‘వాదం’ వద్దంటుంది. అమాయకంగా కనిపించే ఆ బ్యారికేడు వెనుక నుంచి ప్రజానుకూల వాదాల మీద దాడి చేస్తుంది.

ఉదాహరణకు ఇస్మాయిల్ కవిత్వం నేల వదలని సందర్భాలున్నాయి. అవి పాజిటివ్ గా వున్నాయి నెగటివ్ గా కూడా వున్నాయి. చెట్లు, చిలకలు రాను రాను కనుమరుగవుతున్న సంధి కాలంలో ఆ పెయిన్ ని ‘అందం’గా గుర్తు చేసి దాని కోసం మన ఈర్నింగ్ ని పెంచుతుంది ఇస్మాయిల్ కవిత్వం. పరిసరాల మీద మన ప్రేమను పెంచుతుంది.  ఇది పాజిటివ్.

స్వేచ్చకు వున్న కొన్ని సహజ పరిమితుల్ని మరి మరి గుర్తు చెయ్యడం ద్వారా, ఇది స్వేచ్ఛ లేని తనాన్ని ఆస్వాద యోగ్యం చేస్తుంది. తోలు కాయమిది తూట్లు తొమ్మిది తరహా ఆధ్యాత్మిక నిర్వేదానికీ ప్రోది చేస్తుంది. ఈ నిర్వేదం అన్ని మెట్ట వేదాంతాల లాగే, యథా తధ స్టితికి సాయపడుతుంది. ఇది నెగటివ్.

ప్రకృతి విధించే పరిమితుల సంగతి తరువాత చూద్దాం, ముందుగా మనిషి మనిషికి విధించే పరిమితులను అధిగమిద్దాం అనే సహజ స్పృహను ఈ వాద-రహిత-వాదం మొద్దు బారుస్తుంది.

స్తీవాద, దళిత వాద, శ్రామిక వాదాల రూపంలో స్త్రీలు, దళితులు, శ్రామికులు తమ తమ బంధనాల నుంచి విముక్తి కోసం పోరాడుతున్న కాలంలో ఇస్మాయిల్ జీవించారు. తను ఆ సంగతులేమీ మాట్లాడకపోగా…  స్వేచ్ఛకు వున్న పరిమితులను  రొమాటిసైజ్ చేయడం ద్వారా….  ఇస్మాయిల్ యొక్క ‘శుద్ధ ఆనందవాదం’ శిష్ట వర్గానికి (బ్రాహ్మణ వాద, పిత్రు స్వామిక వాదులతో సహా శిష్ట వర్గానికి) పసందుగా వుంటుంది. వారితో చాల త్వరగా ‘వహ్వా’ అనిపించుకుంటుంది. స్త్రీలు, దళితులు, శ్రామికులు విసురుతున్న సవాళ్లను… అవి పచ్చి బౌతిక వాంఛా (వల్గర్ మెటీరియలిస్టిక్) వాదాలుగా తిరస్కరించడానికి వుపయోగపడుతుంది. కొందరు కవులూ రచయితలు జీవితం విసిరే ప్రశ్నలను తప్పించుకుని తమ సుఖం తాము చూసుకోడానికి వీలు ఇస్తుంది.

వీరు తిరస్కరించేది కమ్యూనిజాన్ని మాత్రమే కాదు. భౌతిక జీవితాన్ని పట్టించుకునే వాదాలన్నిటినీ తిరస్కరిస్తారు. ‘జెన్’ అంటో కొత్త బట్టల కింద పాత ఆస్తిక భావాలను ఎంచక్కా ‘ఇంక్లూడ్’ చేసుకుంటారు.

ఈ తరహా ‘శుద్ధ ఆనంద వాదా’న్ని బహిరంగంగా ఓనప్ చేసుకోలేకనే, వీరు ఏ వాదం వద్దనే వాదం వెనుక దాక్కుంటున్నారని నా అభియోగం.

2

ఒకటి భావ వాదమనుకున్నప్పుడు ఇవాళ వున్న చాల వాదాలు బౌతిక వాదాలు అయ్యుండాలి. ఔను. అదే నా వుద్దేశం.

దైనందిన జీవితం (ఎవెరి డే లైఫ్)లో సుఖ దుఃఖాల్ని వ్యక్తం చేస్తూ, సుఖాల్ని పెంచుకుని, దుఃఖాల్ని తగ్గించుకునే దిశగా.. జరిగే మానవ ప్రయత్నాలకు ప్రోత్సాహమిచ్చే వాదాలేవైనా మంచివేననడానికి ఈ సదస్సులో ఎవరికీ అభ్యంతరం వుండదనుకుంటాను.

ఆధునిక జీవితంలో, అలాంటి వాదాలలో మొదటిది ప్రేమ్ చంద్ తదితరులు ప్రాతినిధ్యం వహించిన ప్రగతి శీల ఉద్యమ వాదం (ప్రోగ్రెసివిజం), దానిలో అవకాశవాదం పెచ్చు మీరే కొద్దీ ముందుకొచ్చినది… రాత్రి కవితా సంపుటి, ఆ తరువాత దిగంబర కవితోద్యమం రూపంలోని విధ్వంస వాదం (నిహిలిజం). అది నిర్దిష్ట రూపం ధరించడమే విప్లవ వాదం.

ఈ ప్రసంగంలో లోతుల్లోకి వెళ్ళడం నాకు కుదరదు గాని; ఎంత ప్రగతి శీలం అయినప్పటికీ, ఎంత నేల విడువని సిద్దాంతాలు ఆయినప్పటికీ ఈ ప్రగతి వాదాలలో భావ వాదం ఛాయలున్నాయి. రచయితలు ‘అంగీకరించిన’ లేదా తమకు తాము ‘ప్రకటించుకున్న’ అభిప్రాయాలే/భావాలే వీటికి ప్రాతిపదిక. వారి వాస్తవ జీవితాలు కాదు. వాస్తవమైన మనుషులు ప్రాతిపదిక కాకుండా పోయారు. వాస్తవిక మానవులు ప్రాతిపదిక అయి వుంటే… రాజకీయాల్లో, సాహిత్యంలో ‘శ్రామికత్వం’ అనే వాస్తవ వునికికి (బీయింగ్ కి) ప్రథమ ప్రాధాన్యం వుండాల్సింది. అలా జరగలేదు.

సాహిత్యంలో విప్లవ వాదం సిన్సియర్ గా ప్రయత్నించి విఫలమైన చోటనే నిజమైన భౌతిక వాదాలు మొదలయ్యాయని నేను భావిస్తున్నాను. దళిత వాదం, స్త్రీవాదాలకు ప్రాతిపదిక అయిన దళితులు, స్త్రీలు వాస్తవిక మానవులు. వారి అనుభవాలు కేవలం భావాలు కాదు. అవి వాస్తవికం, పాదార్థికం. అవి దైనందిన జీవితం (ఎవెరి డే లైఫ్)  నుంచి పుట్టిన భావోద్వేగాలూ, ఆలోచనలు. అవి భావాలకు పుట్టిన  భావాలు కావు. (పూలకు పూలు పూయవు, చెట్లకు పూస్తాయి).

‘బీయింగ్ డిటర్మిన్స్ సోషల్ కాన్షియస్ నెస్’ ( ఉనికి/అస్తిత్వమే సామాజిక చైత్న్యాన్ని నిర్ణయిస్తుంది) అనేది మార్క్సు ఆవిష్కరణల్లో అతి ముఖ్యం. అది ఆయన ఆలోచనలకు తల్లి వేరు. ‘బీయింగ్’ అనే మాటకు ఆయన ఏ ఆధ్యాత్మిక అర్థాన్నీ వుద్దేశించ లేదు. భౌతికమైన అర్థాన్నే ఉద్దేశించారు. శ్రామిక వర్గం (ప్రొలిటేరియట్) మాత్రమే దోపిడీ నుంచి విముక్తి సాధిస్తుంది అనడం అందుకే. శ్రామిక వర్గ వునికి నుంచే శ్రామిక వర్గ చైతన్యం వస్తుంది. అందరి కంటె ఎక్కువగా శ్రామికులకే ‘దోపిడి నుంచి విముక్తి’ అవసరం. ఆ వర్గ చైతన్యమే విముక్తికి దారి తీస్తుంది.

శ్రామిక వర్గేతర మనుషులలో సో కాల్డ్ శ్రామిక  వర్గ చేతన వున్న మంచి వాళ్ల వల్ల విముక్తి అని మార్క్స్ అనలేదు. అలా అనడమంటే, అలా అనే మేరకు…  భావ వాదానికి తల వంచడమే.

మరయితే, శ్రామికులు రాజ్యం ఏలడం సరైనది అని భావించే మంచి మనుషులు ఏం చేయాలి. వీళ్లు చేయవలసింది శ్రామికులకు బదులు తాము గద్దెలెక్కి ఏలడం కాదు. శ్రామికులను అధికారంలో కూర్చో బెట్టి, తాము కూడా శ్రామికులుగా మారడానికి ప్రయత్నించడమే వీళ్లు చేయాల్సిన పని. మానవులను ఆ దిశగా ప్రొత్సహించే సాహిత్యం వెలువడాలంటే…. కేవలం ప్రగతిశీల వాదం చాలదని తేలిపోయింది. ఈ తప్పు దిద్దుకోడానికి మానవ సమాజం చేసే భౌతిక వాద ప్రయత్నాలే దళిత వాద, స్త్రీవాద సాహిత్యాలు.

ఈ వాదాల గురించి ఇప్పటికే చాల చర్చ జరిగింది. ఈ వేదిక మీద, ఈ ప్యానల్ లో కూడా ఆలాంటి చర్చ జరిగింది.

ప్రస్తుతం ఈ వాదాలు కొన్ని ప్రశ్నలను ఎదుర్కొంటున్నాయి. ఆ ప్రశ్నలను చాప కిందికి తోసి వెళ్లే ఏ ప్రయత్నమైనా మరోసారి వైఫల్యాన్ని కప్పిపుచ్చుకోవడమే అవుతుంది. ఈ వాదాలు ప్రగతి శీల శక్తుల ఫ్రాగ్నెంటేషన్ కు, అనైక్యతకు దారితీశాయనేది వీటి మీద వున్న అతి ముఖ్య విమర్శ. అది నిజం కూడా. ఈ అనైక్యతని కొనసాగించి, బలపరచడమంటే…. దోపిడి, అణిచివేత దారులకు సేవ చేయడమే. ఈ   వాదాల లోని వుమ్మడి అంశాల మీద దృష్టి పెట్టాలి. అన్నిటి కన్న పెద్ద వుమ్మడి అంశం… ఎస్, అది తిరిగి శ్రమైక జీవనమే.

ఈ మధ్య ఫెమినిస్టు సాహిత్యం చూస్తుంటే ఈ ఆలోచన మీక్కూడా కలిగి వుంటుంది. ఫెమినిస్టు సాహిత్యం, ఫెమినిస్టు విమర్శ చాల వరకు సెక్సు సమస్యల చుట్టూ తిరుగుతున్నాయి. స్త్రీ-పురుష సంబంధాల చుట్టూ తిరుగుతున్నాయి. ఆడవాళ్ళకు సెక్సు/ మాత్రుత్వం తప్ప మరే సమస్యలు లేవా అనిపిస్తున్నది. స్త్రీలు పని చేసే వారు కూడా. హౌస్ వైఫ్ కూడా శ్రామికురాలే. అంటే స్త్రీలు కేవలం ప్రియురాళ్ళు, భార్యలు, తల్లులు మాత్రమే కాదు, శ్రామికులు కూడా.

అలాగే దళితులు. దళితులకు కుల సమస్యలతో పాటు శ్రామిక సంబంధ సమస్యలున్నాయి. స్త్రీలకు, దళితులకు శ్రమ సమస్యలతో పాటు హిందూ, ఇస్లాం వంటి మతాలతో మరిన్ని సమస్యలున్నాయి.  ఇవి శ్రమతో ముడిపడివున్నవే. శ్రామికులుగా దళితులు, స్త్రీలు, మైనారిటీలు, ఫ్యాక్టరీలలోని, ఆఫీసుల్లోని ఉద్యోగులు కలిసి పని చేయడానికి ఇంత అవకాశం వుండి కూడా ఎందుకు కలవలేక పోతున్నామో ఆలోచించాలని ఈ వేదిక మీది నుంచి విజ్ఞప్తి చేస్తున్నాను.

నేను విలీనం గురించి మాట్లాడడం లేదు. ఫెడరేషన్ గురించి మాట్లాడుతున్నాను. సాలిడారిటీ గురించి మాట్లాడుతున్నాను.

మనం కలవకపోవడం ఎవరికి మేలో ఎవరికి కీడో ఆలోచించాలని మిత్రులకు విజ్ఞప్తి.

**** (*) ****