సీసాలో ఓ ఉత్తరముంచి సముద్రంలోకి విసిరేయటం లాంటిది కవిత్వమంటే.

ఆ సీసా అలల పై తేలుతూ ఏ తీరం చేరుతుందో.చరిత్రలో ఎప్పుడూ ఎవరో ఒకరు కవిత్వం రాస్తూనే ఉంటారు. ఓ మారుమూల గ్రామంలో లాంతరు వెలుగులోనో, అనేక అంతస్తుల భవనంలో ఓ ఇరుకు గదిలోనో, ఏడు సముద్రాలకవతల అంతరించిపోయిన తెగ తాలుకు చివరి మనిషో – నిరంతరం ఎవరోఒకరి చేత కవిత్వం రాయబడుతూనే ఉంటుంది. కవి తనకు మాత్రమే సొంతమైన ఒక నిశ్శబ్ధంలో రాసే కవిత్వం చరిత్రగమనంలో ఓ కాలానికే ఉపమానం అవుతుంది. ఓ కాలంలోని మనుషులు రక్తమాంసాలతో అనుభవించిన జీవితానికి ప్రతీకగా నిలుస్తుంది. ఓ కాలపు అస్థిత్వాన్ని నిర్వచిస్తుంది.

కవిత్వం (creative work ఏదైనా) రాయటం పగటికల కనటంలాంటిదని ఫ్రాయిడ్ అంటాడు. చిన్నప్పుడు బొమ్మలతో ఆడుకుంటూ తన సొంత ప్రపంచాన్ని నిర్మించుకునే పిల్లాడు కొనసాగింపుగా పెద్దయ్యాక తన ఏకాంతంలో కథలూ కవితలూ రాస్తుంటాడని అంటాడు. ఈ రెండు పనులూ ఒక రకంగా, ఊర్మిలా అన్నట్టు “కన్నులు తెరిచి కన్న స్వప్నం” లాంటివి. ఈ సందర్భంగా కవిత్వమనే కలను చేయుపట్టుకొని నడిపించే (Writing is nothing more than a guided dream – J.L. Borges) తన స్థితికి తాను ఇచ్చుకున్న పేరు – ఊర్మిల. రామయనంలో పద్నాలుగు సంవత్సరాలు నిద్రలో బ్రతికిన ఊర్మిల కలలలో ఎంత దూరం ప్రయాణించిందో – ఎన్ని రామాయణాలు చూసిందో, ఎంతమంది లక్ష్మణులను పెళ్ళడిందో- అంతటి జీవితాన్ని కలగన్న ఊర్మిలకు మెలుకువకూడా ఓ మరణంలాంటిదే. మేలుకున్న ఊర్మిలకు తన స్వప్న జ్ఞపకాలుగా మిగిలేది పిడికెడు బూడిద మాత్రమే.

(తెల్లారితే షార్జహద్ బ్రతికిపోతుంది, మేలుకుంటే ఊర్మిల మరణిస్తుంది)

లక్ష్మనుడి కోసం పద్నాలుగు సంవత్సరాలు నిద్రపోయి కలగన్న ఊర్మిల వేరు, కలలో సముద్రాలు దాటిన ఊర్మిల వేరు. ఈ కవిత్వం రాసిన ఊర్మిల వేరు, ఈ కవిత్వంలోని ఊర్మిల వేరు (“The I in a poem, I want to insist, is the consciousness from which the poem comes, but it’s not the I to whom I subscribe when I sign an affidavit, when I set forth facts in order to get a driver’s license or a passport” – Adrienne Rich, “The Genesis of Yom Kippur 1984″ ) ఏకరీతిగా సాగే జీవితంలోకి నెట్టబడిన స్త్రీ ఊపిరి పీల్చుకోటానికి ఉపరితలంలోకి వచ్చినప్పుడు రాయబడిన కవిత్వం ఇది. స్థన-కాల పరిమితులకు కట్టుబడాల్సిన స్త్రీ పగటికల ఈ కవిత్వం. “అగాధం అంచున వేలాడుతూ” ప్రాణాతీతమైన తొందరతో రాసిన కవిత్వం ఇది.

అందుకే ఈ కవిత్వంలో ఇద్దరు స్త్రీలు కనిపిస్తారు. భౌతిక వాస్తవానికి రాజీ పడిన స్త్రీ, స్వప్న ప్రపంచంలో ఎవరికీ జవాబుపడని స్త్రీ. ఒక స్త్రీ మరొక స్త్రీని ఎప్పుడూ గమనించుకుంటూ ఉంటుంది. ఒక స్త్రీ కి మరొక స్త్రీ సాక్ష్యం. ఒక స్త్రీ మరొక స్త్రీని కలుసుకోటానికి నిరంతరం తాపత్రయపడుతూ ఉంటుంది. తన రోజూవారి జీవితానికి దూరంగా, స్థలకాల పరిమితులకు అవతల ఓ కలలాంటి ప్రదేశంలో ఒక స్త్రీ మరొక స్త్రీని కలుసుకుంటుంది.

ఊర్మిల చూసిన ప్రతొక్క వస్తువుకీ ఓ అభౌతిక అర్థాన్ని ఇచ్చుకుంటుంది. ఆరకంగా తన ప్రపంచాన్ని తనకనుగునంగా నిర్వచించుకుంటుంది. తన హృదయం పిచ్చిదాని పిడికిలో రాయి, “జీవితం” “ఆకలిగొన్న దాహం”, తనకు “గాలిలో తిరగాడే దువ్వెనలు సంకేతాన్ని మోసుకొ”స్తాయి, తటాలున పడిన చినుకు “జ్ఞాపక తెరలుతీసే” మంత్రం అలా తన చుట్టూ ప్రపంచమన్న నాలుగు డైమెన్షన్ల వాస్తవాన్ని భాషా అనే అసంఖ్యాక డైమెషన్ల ప్రపంచంలోకి విడుదల చేస్తుంది. పెట్టుబడీదారి వ్యవస్థలో, పురుషస్వామ్య సమాజం తనకిచ్చిన భాష తనను తన ఆలోచనల్లో కూడా ఎక్కువ దూరం పోనివ్వదని తన భాషని తానే సృష్టించుకునే ప్రయత్నం చేస్తుంటుంది. “సుదీర్ఘ కాలరేఖపై/ ఒంటరి పయనం/ చుట్టూరా/ కనుచూపు మేర/ ఎండి మోడైన కొమ్మలు రెమ్మలు” అంటూ తన చుట్టూ అల్లుకున్న ప్రపంచం స్వభావాన్ని generalise చేస్తుంది.

కానీ భౌతిక ప్రపంచం మనిషిని ఎలా నిర్వచిస్తుందో, ఉపమానాల ప్రపంచం ఊర్మిలనీ నిర్వచిస్తుంది. ఒక సందర్భంలో ఎన్నో నిజాల్లో బ్రతికే తాను, ఒక నిజానికే ఎన్నో నిర్వచనాలను వెతికే తాను – తనకుతాను అసంఖ్యాక అస్థిత్వాలను ఆమోదించుకుంటుంది. ఒకే అస్థిత్వానికీ బంధీ అవ్వటాన్ని నిరాకరిస్తుంది. “విరుచుకుపడ్డ మంచు బిందువు” తానే, “కత్తులు పొదిగిన కూలిన వంతెనా” తానే. “కడదాకా గమ్యం చేరని బాటసారీ” తానే, తలకిందులైన ప్రేతం” తానే. ఓ దేహంలేని తనంలో తననుతాను నిర్వచించుకుంటుంది – “దేహాన్ని వదిలి/ అద్దం ముందుకెళ్ళి నిల్చుంటుంది”.

ఈ రకంగా తనకు తానూ, తన చుట్టూ ప్రపంచానికీ అర్థాన్ని ఇచ్చుకుంటూ, ఓ భాషని సృష్టించుకుంటూ, నిరంతరం తననుతాను నిర్వచించుకుంటూ ఉంటుంది.

స్త్రీలు తాము స్వేచ్చగా ఆలోచించగలిగే భాష సృష్టించుకున్నప్పుడే – ఈ పురుషస్వామ్య సమాజాన్ని ఎదిరించి మాట్లాడగలుగుతారు.

“What does it mean when the tools of a racist patriarchy are used to examine the fruits of that same patriarchy? It means that the most narrow perimeters of change are possible and allowed.” – Audre Lorde, The Master’s Tools Will Never Dismantle the Master’s House.

అందుకే స్త్రీ తమకు మాత్రమే సొంతమైన భాషని సృష్టించుకోవాలి. పురుషుని దృష్టిసోకని ఓ భాష, నవ్వుకోటానికి, ఏడ్చుకోటానికీ స్వేచ్చాయుత భాష. “Poetry is not a luxury” అనే వ్యాసంగంలో లార్డే అంటుంది:

“For within living structures defined by profit, by linear power, by institutional dehumanisation, our feelings were not meant to survive. Kept around as unavoidable adjuncts or pleasant pastimes, feelings were expected to kneel to thought as women were expected to kneel to men. But women have survived. As poets. And there are no pains. We have felt them all already. We have hidden that fact in the same place where we have hidden our power. They surface in our dreams and it is our dreams that point the way to freedom. Those dreams are made realisable through our poems that give us the strength and courage to see, to feel, to speak and to dare.”

తీరం చేరిన సీసాలోని కవిత్వం ఏ అనామకుడి కాలు తగులుతుందో. ఆ అనామకుడు మరొక ప్రపంచం నుండి వచ్చిన ఆ కవిత్వాన్ని ఎలా అర్థం చేసుకుంటాడో. ఆ అనామకుడిలో ఈ కవిత్వం ఏ భాషని నిద్రలేపుతుందో.

***

గుండె బద్దలు కొట్టుకొని వచ్చిన అక్షరాలకు, రక్తాన్ని అద్దుకొని గర్భం నుండి బయటపడిన అక్షరాలకు తెగువ ఎక్కువ. రాపిడి ఎక్కువ. నీటి తాకిడికి నలిగిపోయి నలిగిపోయి మొరటు రాళ్లు గులక రాళ్లుగా మారిపోయినట్టు విలాసాగరం రవీందర్ అక్షరాలు కూడా ఒక నిప్పును, ఒక దుఃఖపు పుప్పొడిని, చావు చివరి అంచును మోసుకు వస్తాయి. కాలం ఎలా కంపిస్తే అలా ప్రకంపించే కవులు తక్కువ. అందుకు విలాసాగరం రవీందర్ మినహాయింపు. దానికి నిదర్శనం అతడు ఇటీవలే వెలువరించిన ‘నది పలికిన వాక్యం’ కవితా సంపుటి. జీవితపు దిగుడు బావి నుండి ఒక నదిని భుజానికెత్తుకొని వచ్చి మన హృదయపు వాకిట్లో పరవళ్లు తొక్కిస్తాడు. నది ప్రయాణించినంత దూరం తడి వున్నట్టే ఈ పుస్తకం ప్రతి పుట నిండా సమాజ నగ్నత్వం, నీటి నాజూకుతనం, కన్నీటి అలజడి పరుచుకొని వున్నాయి. దేశంలో నూతన ఆర్థిక విధానాలు అమలులోకి వచ్చిన 90వ దశకం నుండి సమాజం సంక్లిష్టంగా మారతూ వస్తోంది. గత మూడు, నాలుగు సంత్సారాల నుండి ప్రపంచం మరింత ముళ్లపంది రూపంలోకి మారిపోయింది. ఇక్కడే రవీందర్ కలం కవిత్వానికి జత కూడింది. అనేక విస్ఫోటనాలను, దుఃఖాన్ని, నిరసనను, సంఘర్షణను, సంక్షోభాన్ని చాలా బలంగా వ్యక్తీకరించడానికి ప్రయత్నించాడు. అయితే కొన్ని అక్షరాలు ఏ రస స్ఫూర్తి లేకుండా ముడి శిలలుగా నిలబడి వుండవచ్చు. కాని ఆ ఒంటి స్తంభపు అక్షరాలు పేదవాడి మొండిదేరిన ఆయుధాలుగానే కనిపిస్తాయి.

కవి తాను గాయపడిన ప్రతిసారి కాగితాన్ని గాయపర్చడు. ఎన్నో గాయాలు సమాధి స్థితిలోకి వెళ్లి ఒక ఆవేశం, ఒక గాఢత మనసును ముసురుకున్నప్పుడు అది కవిత్వమై పొంగి పొర్లుతుంది. నీటి నుండి అలలను దూరం చేయలేనట్లే కవి నుండి ఈ స్పందించే గుణాన్ని వేరు చేయలేం. అనేక సంస్పందనల, భావ వీచికల సమాహారం ఈ కవితా సంపుటి. ఆకాశమంత విచ్చుకోవాల్సిన మనిషితనం ఇప్పుడు నేలరాలిన నక్షత్రంలా అనంత వాయువుల్లో కలిసిపోతోంది. దేహాన్ని సాంతం మనిషితనం కోసం జల్లెడ పట్టాల్సిన సందర్భం. చివరాఖరికి దాని ఆనవాలు కూడా దొరకక దేహిం ఒక ఒంటరి అస్థిపంజరమై మిగిలిపోతోంది.

‘‘గృహాలు గ్రహాల్లా మారాక/మనిషికీ మనిషికీ మధ్యన
మాయా తెరలు వెలిశాక/నువ్వూ నేను
అడుగు దూరంలో వున్నా/గ్రహాంతర వాసులమే కదా’’

అంటాడు. వాట్సప్ ల కాలంలో, ఫేస్ బుక్ ల కాలంలో మానవ సంబంధాలు ఎంతగా విచ్ఛిన్నమయ్యాయో ప్రతిబింబిస్తాయి ఈ కవితా పాదాలు. ఇవాళ ముఖపుస్తకానికి, వాట్సప్ లకు వున్న విలువ మనిషికి లేదు. అతని భావోద్వేగాలకు లేదు. కవిత్వం మనిషిని మనిషిలా నిలబెట్టాలి. గుప్పెడు గుండెకింత తెగింపునివ్వాలి. అప్పుడే అది మనసు మూలాల్లోకి వెళ్లి ఏదో రసాయనిక చర్యకు గురై కొత్త మనిషిని బయటకు తెస్తుంది. మరో రకంగా చెప్పాలంటే మనసుకు పుటం పెట్టాలి. సుతిమెత్తగా హృదయపు గోడలను అక్షరాల సుత్తితో బాదాలి. అప్పుడే మనిషికి, మనసుకు బంగారు వన్నె అంటుకుంటుంది. కొత్త చక్షువులేవో తెరుచుకొని కొత్త బంగారు లోకాలకు దారులు చూపిస్తాయి. ధిక్కారం, కన్నీటి ఉప్పదనం, చెమట బిందువుల పెనుగులాట, మట్టిని మూలధాతువులుగా చేసుకొని రాసిన ఏ కవిత్వమైనా లోకంలో నాలుగు కాలాలు జీవంతో నిలబడుతుంది. ప్రజల మస్తిష్కాల్లోకి ఎక్కుతుంది. అక్కడ అంతకు మునుపులేని వినిర్మాణ ప్రక్రియ ఏదో మొదలవుతుంది.

‘‘నువ్వు దాచిన మిలియన్ డాలర్లు
నీ కష్టార్జితమనుకున్నావేమో
అవి ఈ దేశ ప్రజల రక్త మాంసాలు’’

దీపపు పురుగు దీపం చుట్టూ తిరిగినట్టు ఏ కాలంలోనైనా మనిషి డబ్బు చుట్టే తిరుగుతాడు. ఒకడు శరీరాన్ని చిత్రహింసలు పెట్టి సంపాదిస్తాడు. మరొకడు మెదడును వడిపెట్టి సంపాదిస్తాడు. అయితే మనసుతో సంపాదించిందే రక్తంలోకి ఇంకుతుంది. దేశంలో ఈ రోజు మోసంతో సంపాదించడం, బ్లాక్ మెయిల్ చేసి సంపాదించడం పెరిగిపోయింది. డబ్బులకే గోడౌన్లు కట్టుకున్నవాడెవ్వడూ నిన్న కొత్త నోట్ల కోసం ఏ బ్యాంకు ముందూ లైన్లో నిలబడలేదు. ఇదంతా పసిగట్టి ఎవరైనా నిలదీస్తే అధికారంలో వున్న వాడు ‘కుక్కబిస్కెట్లు’ వెదజల్లుతాడు. లేదా ప్రజల దృష్టిని మరల్చడానికి ఇంకేదో అంశాన్ని ప్రధాన వార్తల్లోకి తీసుకు వస్తాడు. ఏది ఏమైనా ఆఖరికి దోపిడీకి, అన్యాయానికి గురయ్యేది  మాత్రం సామాన్యుడే.

చెమట సంస్కృతికి పూసిన రెండు అద్భుత పుష్పాలు నేతన్న, రైతన్న. ఒకటి కాయకష్టంతో పరిమళిస్తే, మరొకటి మేధస్సుతో వేయి రేకులై వికసిస్తుంది. అయితే ఈ దేశంలో కులవృత్తులను పూడ్చిపెట్టడం ప్రారంభించి చాలా ఏళ్లయింది. జీవిక కకావికలం అయిపోయి ఇవాల నాగళ్లు ఉరికొయ్యలకు వేలాడుతున్నాయి. చేతిమగ్గాలు, మరమగ్గాలు జవసత్వాలు ఉడిగిపోయి ప్రభుత్వాల ఉదాసీనతను ప్రశ్నిస్తున్నాయి.

‘‘అగ్గిపెట్టెలో చీరచేర్చి/అబ్బుర పరిచిన చేతులు
దూలానికి నిలువునా వేలాడి/వాగులో తేలిన దృశ్యాలు
ఇంకా సుడిలా తిరుగుతున్నాయి/పోగుల్లో చిక్కుబడిన దారంలా’’

రానున్న రోజుల్లోనైనా కులవృత్తులు బతికి మనుషులను బతికించాలని ఆరాటపడుతాడు కవి. అయితే కులవృత్తులు నాశనం అయితేనే, గ్రామాలు విధ్వంసమయితేనే అభివృద్ధి మొగ్గ తొడుగుతుందనేది కొత్త భావన.

మనిషి సముద్రం లాంటి వాడు. ఎన్నో అలజడులు, ఆటుపోటులు, శిథిలత మన రక్తంలో కూడా ఉప్పొంగి  అణగిపోతాయి. నదిలా నిర్మలంగా ప్రవహించాలని,  సున్నితపు ఊయలలో ఊగిపోవాలని ఎవరికుండదు? కాని జీవితం నిరంతరం సంఘర్షణాయుతం అయినపుడు, కడలి అంచున విరిగిపడే కెరటపు విధ్వంసం అయినపుడు కడుపులో చల్ల కదలకుండా ఎలా కూర్చోగలం? మనిషి లోతు తెలిసిన, సాగరం మర్మం తెలిసిన  విలాసాగరం రవీందర్..

‘‘బహుశా
సముద్రమూ మనిషీ
చిన్నప్పుడు కవలపిల్లలేమో’’

అంటాడు. సముద్రాన్ని శుద్ధిచేయడం అసాధ్యం. కాని మనిషిని చెమట ద్వారా శుద్ధిచేయవచ్చంటాడు ఒకచోట. పుట్టిన ప్రతి జీవి మరణించక తప్పదు. ఎన్ని రోజులు బతికితే అంత లాభం అంటాడు కాళిదాస మహాకవి. మనమొక సింహింలా మనదైన సామ్రాజ్యాన్ని ఏలుతున్నప్పుడు అనుకోకుండా ఒకరోజు మరణం మనల్ని కర్కశంగా తాకుతుంది. మనల్ని సవాలు చేస్తూ మన చుట్టే తిరుగుతూ వికటాట్టహాసం చేస్తుంది. అప్పుడు మన పనులన్నీ కట్టిపెట్టి అల్మారాలో భద్రపరిచి దాని వెంట వెళ్లక తప్పదు. కాని అంతకంటే ముందు మనం చేయాల్సిన పనులు చాలా ఉంటాయి.

‘‘చివరి చూపులో రాల్చడానికి
కొన్ని కన్నీటి చుక్కలు
నీ చుట్టూ ఉన్నవారి కళ్లలో
వదిలి వెళ్ళాలి.’’

కనీసం మన శవాన్ని మోయడానికైనా నలుగురు  మిత్రుల్ని సంపాదించుకోవాలి. మనం దేహయాత్ర చాలిస్తున్నామంటే అన్నీ వదిలేసి కేవలం మన కోసమే వేల మైళ్లు దాటి వచ్చి మనల్ని స్పర్శించే ఒక ఆత్మీయ మనిషిని సంపాదించుకోవాలి. లేదంటే ఈ భూమి మీదికి మనం వచ్చిన సంగతి, వెళ్లిపోయిన సంగతి ఎవరికీ తెలియకుండానే ఒక చరిత్ర ముగిసిపోతుంది. చెట్టుకు మనిషికీ ఉన్న సంబంధమే మనిషికి మనిషికీ ఉండాలంటాడు.

తొలిపోద్దును చేతిలో పట్టుకొని, ఊరి తొవ్వెంట నడుస్తూ చేదబావి దగ్గరి మాటల పందిళ్లను బెకెట్ల కొద్దీ తోడి మన మనసు పొరలను జలపాతంలా తడిపేస్తాడు. అస్తిత్వ ద్వారాలు తెరిచి అందులో తనను తాను చూసుకుంటాడు. శిలువెక్కిన అమ్మ భాష గురించి పలవరిస్తాడు. అడవిగాచిన వెన్నెల్లో తలెత్తి నిల్చున్న గడ్డి పరకలకు కొత్త రెక్కలు తొడుగుతాడు. సామాన్యుడి మరణవేదనకు ఒక అశ్రు నివాళి సమర్పస్తాడు. ‘మనిషికీ మనిషికి మధ్యన వేలాడిన ఖాళీ’ని కవిత్వం చేస్తాడు. మనుషులకంటే యంత్రాలనే ఎక్కువ నమ్మేతనాన్ని ఈసడించుకుంటాడు. కవిత్వ దాహం తీరని వాడు. అక్షరాల చెట్టై ఆయుధాల్ని పూసేవాడు. మనిషి తలరాతల వికృత రూపాల్ని పట్టుకున్న వాడు. మనుషుల్ని కరెన్సీ నోట్లుగా చూసే ఒక అమానవీయతను ఎండ వెలుగులో లోకానికి నగ్నంగా చూపుతాడు. గుట్టలకు చెదలు పట్టిస్తున్న ప్రభుత్వ హీనత్వాన్ని నిప్పుతో కడుగుతాడు.

‘‘చీమలకు కూడా పౌరుషముంటుంది కదా!
ఎర్రటి ఎండల మట్టి పిసికి
ఇటుకలను బంగారమోలె మలిచిన చేతులకు
నల్లటి బండలను కూడా ఇర్సుడు
వస్తదని తెలుసుకోండ్రి’’

కోటి పిడికిళ్ల ఆవేశాన్ని గర్భీకరించుకున్న పంక్తులివి. నిత్యం స్వేద సముద్రంలో ఈదులాడే సామాన్యుడు ఎదురు తిరిగితే ఒక్కసారి ఎంతటి అధికారమైనా మోకరిల్లాల్సిందే. విలాసాగరం వాక్యాలు నదిలాంటి వాక్యాలు. పంటలాంటి కవిత్వం. మలినమంటని భావాలు. నది నీళ్లు తియ్యదనాన్నే పంచుతాయి. కాని ఈ ‘నది పలికిన వాక్యం’ జీవితంలోని అన్ని రుచులను పాఠకుడి మదికి అందిస్తుంది. నది పలికిన వాక్యాన్ని సముద్రంలా మన హృదయాల్లోకి ఆహ్వానిద్దాం. అది తీసుకొచ్చే జీవితపు రంగురాళ్లని ఏరుకొని మన మనోవీథిలో జీవితపు సౌధాన్ని నిర్మించుకుందాం. ఈ కవిత్వపు సోపానాలని ఎక్కి దిగి వస్తూంటే మన మనస్సంద్రంలో ఒక కన్నీటి నావ బిందు రూపం దాల్చి ఒంటరిగా తన ప్రయాణం మొదలుపెడుతుంది. జీవన తీరాలేవో కనుచూపు మేరలో కనిపించి ఒక మట్టి తాత్వికతను అనుభంలోకి తెస్తుంది.

**** (*) ****

కాదేదీ కవిత కనర్హం అన్నారు కాని నిజానికి కాదేదీ కవికి అసాధ్యం అనాలి. చటుక్కున ఒక తెల్లమేఘపు తునకలా మారి గగన సీమల్లో సాగిపోడమో, ఒక నదిలా ప్రవహి౦చి ఎన్ని హృదయ సీమలనో సారవంతం చెయ్యడమో, ఒక హరిత వనమై సేద దీర్చడమో, ఒక అక్షరమై సాధికారంగా దేన్నయినా చెప్పడమో ఒక కవికే సాధ్యం.

ఒకమేఘాన్ని భుజానవేసుకుని వెళ్ళడం, రాత్రి ఏరుకున్న చుక్కలను కొప్పుని౦డా తురుముకుని ఇంద్ర ధనుస్సుల కొ౦గుల్ని బొడ్లో దోపుకుని పొల౦లో అక్షరాల నాటు వెయ్యడం, ఆకాశమూ నెమలీ ఏరువాక పాట అందుకోడమూ.. చేనుగట్టును పియానోగా మార్చుకోడం ప్రసాద మూర్తి ఊహకు పతాకస్థాయి. చేనుగట్టు పియానో మీద అక్షరాలు ప్రసాదమూర్తిగారి ఇచ్చానుసారం పిట్టలై నర్తిస్తాయి.

రసానుభూతి అనుభవైక వేద్యం. అనుభవం వ్యక్తిగతం. వ్యక్తిగత అనుభవం సార్వజనీనం చెయ్యడం, వ్యక్తే సమాజమూ సమాజమే వ్యక్తీ అనే అక్షర సత్యాని మరో సారి ప్రవచి౦చడమే. అలాటిదే ఇదీ –
నాటిన ప్రతి అక్షరానికీ
నన్ను ఎరువుగా వాడుకు౦టాను.. ను౦డి
మొలిచిన వాక్యాల చివర
దేశం చిరునవ్వుని చిగురిస్తాను ..అనడం.

మరోసారి అనుకోమూ మహాకవి మాటలు దేశమంటే మట్టి కాదోయ్ దేశమంటే మనుషులోయ్ అని అందుకే వ్యక్తీ చిరునవ్వే దేశం చిరునవ్వు. జీవనమూ కాలమూ అనాది మానవ స్వప్నం పడుగుపేకల్లా అనవరతం సాగుతూనే ఉంటాయి. రుణాల మాఫీలు, పురుగు మందులు, ఉరితాడు ఒక బాధామయ ప్రపంచాన్ని కూడా చల్లని జల్లులా అనిపించడం అంత సులభం కాదు. చివరికి ఒక్కమాటతో రైతు పలవరింతలు అంటూ మాటరాని వారిని చేసారు. ఇది ఒక మచ్చు తునక.

పియానో మెట్లమీద ఎగురుతున్నపక్షులు అనేకానేకం. కవికి ఎలాటి ఊగిసలాటలూ లేవు, ఎలాటి నిషేధాలూ లేవు.

”ఎవరున్నారు వాళ్లకి?” అని జాలిపడుతూ అసహాయులకు, తలబాదుకు౦టున్న ఆత్మలకు, అనాధ బాలలకూ , అభాగ్య శిశువులకూ, ఖాళీ సాయంత్రాలకూ నెత్తుటి సంతకమై వేలాడే మట్టిమనుషులకు, కన్నీటి కా౦దశీకులకు చివరికి పిట్టలకు, సముద్రాలకూ ఇంకెవరున్నారు కవులు తప్ప? అవును కదా ఈ విశ్వంలో సమస్త బాధా తప్త హృదయాలకూ, సర్ప దష్టలకూ ఆలంబన ఒక్క కవే. కవి ఒక ఇంటి పెద్దా అక్కున జేర్చుకునే ఒక అమ్మ, వెన్నుతట్టి ధైర్యాన్నిచ్చే నాన్న, కొండంత అండగా నిలబడే ఒక పెద్ద అన్నయ్య/ అక్కయ్య. కవి ప్రతి వారికీ బంధువే, ఆపద్భా౦ధవుడే.

అందుకే ప్రసాదమూర్తిగారు తొలి కవితలోనే హామీ ఇచ్చేసారు నేనున్నాను మీకంటూ, ఆమాటే ము౦దుమాట లోనూ చెప్పుకున్నారు. ’కవి తన సామాజిక బాధ్యతను కలలో కూడా విస్మరి౦చరాదన్న తన వాదన. సామాజిక అంశాలను ఎంత కళాత్మకంగా కవిత్వీకరి౦చ వచ్చో పియానో మెట్లమీద అక్షరాలతో అందంగా గీసి మనసు మెత్తనఎలా వినిపించి తమ నేర్పరితనం నిరూపించుకున్నారు. కవిత్వం ఒక మాయగా చెప్పుకున్నారు.

కవిత్వం ఒక మాయ వంతెన, మాయ దీపం, మాయ రూపం, మాయ చూపు, మాయ నవ్వు, మాయ కౌగిలి, మాయ ఊయల, మాయ శవపేటిక. కాని కవిత్వపు చూపు సవరించుకుని, స్పష్టంగా ఏంచూడాలో ఎంత చూడాలో ఏది రాయాలో ఎంత రాయాలో ఎలా రాయాలో ప్రసాద మూర్తికి తెలిసినంత మరొకరికి తెలియదు. మనిషి నీడలే ప్రసాదమూర్తి కవిత్వం.

అనుభవాలను వ్యక్తిగతం చేసుకుని వాటిని చిలికి చిలికి మళ్ళీ మదనపడి విశ్వైక భావంతో విశ్వజనీనం చెయ్యగల నేర్పరి కవి. అందుకే ప్రతికవితా ఒక అమూర్త భావనగా వ్యక్తితో ఆరంభమై పోను పోనూ విస్తృతమై వినీల గగనాన్ని మించి విశ్వదర్శనం కలిగిస్తుంది.

***

‘Writers don’t write from experience, although many are hesitant to admit that they don’t. If you wrote from experience, you’d get maybe one book, maybe three poems. Writers write from empathy’ — Nikki Giovanni

రామా చంద్రమౌళి గారు విస్తృతంగా రాస్తోన్న కవి, రచయిత. ఒక వైపు కవిత్వం, మరొక వైపు కథలు, నవలలు, పుస్తక సమీక్షలు – ఇట్లా సాహిత్యం లోని అన్ని ప్రధాన విభాగాలలోనూ రచనలు చేస్తున్నారు. ఇప్పటిదాకా, 300 పై చిలుకు కథలు, 9 కవితా సంపుటులు, 18 నవలలు వెలువరించారు. ‘ఒక ఏకాంత సమూహం లోకి’ అన్నది ఆయన తాజా కవితా సంపుటి. ఆయన కవితా సంపుటుల వరుసలో పదవది.

ఆశ్చర్యం ఏమిటంటే, దాదాపు 1970 లలో ఆయన రచనా వ్యాసంగం ప్రారంభించి మధ్యలో సుమారు రెండు దశాబ్దాలు సుదీర్ఘ విరామం తీసుకున్నప్పటికీ, ఇన్ని పుస్తకాలు వెలువరించడం! అంతేకాదు SAARC సాహిత్య శిఖరాగ్ర సభలలో తెలుగు నుండి వరుసగా ప్రాతినిధ్యం వహిస్తోన్న కవి రామా చంద్రమౌళి గారు.

చంద్రమౌళి గారి తాజా కవితా సంపుటి ‘ఒక ఏకాంత సమూహం లోకి’ చదివితే మనకు మరొకసారి అర్థమయే సంగతి ఏమిటంటే, ఆయన తన చుట్టూ వున్న వాళ్ళ జీవితాలని బాగా పట్టించుకుంటారని, అందుకే, ఆయన ఇంత విస్తృతంగా కవిత్వం వెలువరించగలుగుతున్నారని!

తన తాజా కవితల సంపుటికి రాసుకున్న ముందు మాటలో తన కవితలు వెలుగు చూసే తీరుని గురించి చంద్రమౌళి గారు ఏమంటున్నారో చూడండి -
‘శ్రేష్టమైన శిల కనబడగానే, దాంట్లో నాక్కావలసిన శిల్పం దాక్కుని ఉందా అని ప్రశ్నించుకుని, శోధిస్తూ శోధిస్తూ, శిలా హృదయం లోకి యాత్రిస్తూ యాత్రిస్తూ ఎక్కడో గర్భంలో ఒక రహస్యాన్ని దర్శించి, అప్పటిదాకా నాలో నిశబ్దంగా ఒక కవితను కాగితం పైకి వర్షిస్తా. తగిన శిలను గుర్తించిన తరువాత, పైనున్న వ్యర్థ శిలా భాగాన్ని నేర్పుగా, నైపుణ్యంతో తొలగిస్తూ కొనసాగడమే శిల్పీకరణ అయితే, తర్వాత శిల్పం దానంతట అదే దేదీప్యమానమై ఆవిష్కృతమవుతుంది’

అందుకే, ఆయన కవితలలో పీడిత ప్రజలు, పీడించే పాలకులు, అధికారులు, సేక్రేటేరియట్లు, పైరవీ కారులు, ఒంటరి స్త్రీలు, సంసారాలలో బాధిత స్త్రీలు ఇలా ఒకరని కాదు, చాలా మంది అగుపిస్తారు. కొన్ని కవితలలో అందరూ ఒకేసారి కవిని ఉక్కిరిబిక్కిరి చేస్తూ కూడా అగుపిస్తారు.

ఇంతాచేసి, ‘ఒంటరితనం కూడా కవిత్వానికి లొంగదు’ (కవిత్వానికి లొంగనిది) అని బాధపడి పోతాడు కవి.

‘ఒక ఏకాంత సమూహం లోకి’ లో మొత్తం 31 కవితలు వున్నాయి. ఇందులో 31 వ కవిత ఒకింత దీర్ఘ కవిత. కవి అండమాన్ యాత్రకు వెళ్ళినప్పటి అనుభవాల కవిత్వం.
చంద్రమౌళి గారి కవిత్వంలో సాధారణంగా కనిపించే అంశాలలో ఒకటి ‘ప్రశ్నించడం – ప్రశ్నించబడడం’! ఆయన కవితలు, సమాజానికి ఒక మేధావి వేసే ప్రశ్నలు. కొన్ని సార్లు తనకు తాను వేసుకునే ప్రశ్నలు.

‘మనిషి వంగి లొంగి ఒక ప్రశ్నగా మిగుల్తున్న క్షణాన తెలుస్తుంది
జీవిత చరమంలో … మనిషి జీవితాంతం ప్రశ్నించబడ్తూనే వుంటాడనీ
ప్రశ్నించడమంటే భయపెట్టడమనీ,
ప్రశించబడ్డమంటే భయపడడమనీ …. చాలా ఆలస్యంగా’
(‘ప్రశ్నించడం … ప్రశ్నించబడడం’)

ఒక్కోసారి చంద్రమౌళి గారి కవిత, అడవి దారులలో ముందుకు వెళుతూ దృష్టికి వచ్చిన అన్నింటినీ రికార్డు చేస్తూ పోయే మూవీ కెమెరా కన్ను లా వుంటుంది. ఈ తాజా కవితా సంపుటిలో అధిక భాగం కవితలు ఒక దృశ్యాన్ని వర్ణిస్తూ కథా కథన శైలిలో సాగడం గమనించ వచ్చును. పెన్సిల్వేనియా – వుడ్స్ ఎడ్జ్ దగ్గరలోని అడవిని వర్ణిస్తూ సాగిన ‘అరణ్య రహస్యం’ కవిత లోని ఈ ఖండిక చూడండి -

‘ చివరి రోజు …. చివరి నడక …. చివరి స్పర్శ
చూపులు తాబేలును వెదుకుతాయి … జింక కోసం తహ తహ
సెలయేటి పాటేది ….. నీటి బాతు చప్పుడేది
నన్ను ఒడిలో కూర్చోబెట్టుకున్న నా ఖాళీ కర్ర కుర్చీ ఏది
వెదుకులాట …. తడుములాట …. తండ్లాట
అడవిలోకి వెళ్ళిన నాలోకి అడవే ప్రవేశించి …. ఆక్రమించిన తర్వాత
అడవిని పిడికెడు గుండెల్లో ధరించి వస్తున్న …. దాచుకుని వస్తున్న నాలో
ఎంత దు:ఖమో …. ఎంత శూన్యమో … సముద్రమంత … ఆకాశమంత’

ఈ కవితా సంపుటిలో, ఫేస్బుక్ లాంటి అంతర్జాల సామాజిక మాధ్యమాలలో తరచుగా వుండే వాళ్ళను ఉద్దేశించి చంద్రమౌళి గారు రాసిన ‘పేస్ బుక్ గోకుడు’ అనే శీర్షికన ఒక వ్యంగ్య కవిత కూడా వుంది.

‘ఒకటి పేస్ బుక్ మరొకటి వాట్సప్ అని రెండు రోగాలతనికి
ఫ్రీగా వస్తే ఫినాల్ ఐనా తాగుతా … తత్వానికి బానిస
—
…. అతనొక ఇ- క్లాస్ కవి
ఎక్కడేక్కడివో పది వచన వాక్యాలను తుంచి … విరిచి … పేర్చి
ఒక వచన కవితను తయారు చేస్తాడు
—
పేస్ బుక్ లో … ఫలానా పత్రికలో నా ఫలానా కవిత అని
ఇక మరుక్షణం నుండి ‘లైక్’ ల కోసం నిరీక్షణ
బాత్రూం లోకి వెళ్లి వేన్నీళ్ళను పోసుకుంటూ ఒకటే గోక్కునుడు ఒళ్లంతా’

ముప్పయ్యొక్క విభిన్న కవితల సమాహారమైన ఈ ‘ఒక ఏకాంత సమూహం లోకి’ కవితా సంపుటి, రామా చంద్రమౌళి గారి అభిమానులందరూ తప్పక చదవ వలసిన పుస్తకం.

***

పుస్తకం వివరాలు:
‘ఒక ఏకాంత సమూహం లోకి’ – రామా చంద్రమౌళి కవితా సంపుటి
వెల: రూ 80/- ; $5
ప్రతులకు: రామా చంద్రమౌళి H.No 11-24-498, టెలిఫోన్ భవన్ లేన్, పోచమ్మ మైదాన్, వరంగల్ – 2

**** (*) ****

తెలుగు వాళ్ల కిప్పుడు రెండు రాష్ట్రాలు యేర్పడ్డాయి. కానీ ఈ రెండు రాష్ట్రాల్లోని తెలుగువాళ్ల సంఖ్య యెంతో, అంతమంది తెలుగువాళ్లు రెండు రాష్ట్రాల బయట వున్నారు. తొలిరోజుల్లో చాలా చిన్న గొంతుగా ప్రారంభమైన వాళ్ల సాహితీస్వరం క్రమంగా పెరిగి 2000 నాటికి స్పష్టంగా వినబడసాగింది. తమిళనాడులో హోసూరు నుంచి తెలుగు సాహిత్యం వెలువడడం ప్రారంభించాక గానీ, అక్కడి తెలుగువాళ్ల వునికీ, మనికీ, యితరులకు తెలియలేదు. యిప్పుడు రాష్ట్రేతర ఆంధ్రులు తమదైన జీవితాన్ని సాహిత్యీకరించే పనిని నిర్దుష్టంగా చేసుకుపోతున్నారు. సమకాలీన సాహిత్య ప్రక్రియలన్నింటిలోనూ బలంగా వున్న కథానిక వాళ్ల వ్యక్తీకరణకు బాగా దోహదం చేస్తోంది. గత అయిదారేళ్లుగా అమెరికాలో స్థిరపడిన తెలుగువాళ్లు రాస్తున్న కథలు తెలుగు ప్రవాస జీవితాలను (Diaspora) ప్రతిభావంతంగా పరిచయం చేస్తున్నాయి. అమెరికా ప్రవాస కథానికలకు యీ గుర్తింపు తీసుకొచ్చిన ముఖ్యమైన కథకుల్లో తాడికొండ శివకుమార శర్మ గారు వొకరు. గత దశాబ్దకాలంలో ఆయన రాసిన యీ యిరవై కథలను యిప్పుడు ఓ సంపుటి రూపంలో చదివినప్పుడు ఆయన యీ పనిని యెంత సాధికారంగా, ప్రతిభావంతంగా చేశారో అర్థమవుతుంది.

అమెరికా దేశం యిప్పటికీ పూర్తిగా పరిణామాన్ని పొందని (Melting pot అంటారు) దేశం. వివిధ దేశాలవాళ్లతో, రకరకాల జాతులవాళ్లతో కలిసి అదొక సంక్లిష్టమైన మానవ సమాజంగా తయారవుతోంది. వుద్యోగాల్ని వెతుక్కుంటూ అక్కడికి వెళ్లిన భారతీయులు గూడా అక్కడి సమాజంలో భాగమైపోక తప్పదు. వాళ్ల పిల్లలు అమెరికన్లే అవుతారు. భారతీయతని మరవలేని తొలితరం వాళ్లకూ, కొత్త దేశీయత చేత తయారు చేయబడిన మలితరం వాళ్లకూ మధ్య సంఘర్షణ తలెత్తక తప్పదు. యిండియానుంచీ వెళ్లిన తండ్రి తన కూతురు హార్వర్డులో చదవాలనీ, చదరంగంలో గ్రాండ్ మాస్టర్ కావాలనీ కోరుకోవడం సహజం. కానీ అమెరికనయిజయిన ఆ అమ్మాయి యెంట్రెన్సుటెస్టు కోచింగుకు వెళ్లననీ, టెన్నిస్ ఆడడం మానననీ మొరాయిస్తుంది. తన కూతురు కూచిపూడి నాట్యం నేర్చుకోవడానికీ, వయిలెన్ సాధన చేయడానికీ అతను అంగీకరించకపోవడానికి గూడా భారతదేశంలో సంగీతానికున్న నిరాదరణే కారణమని అతను గుర్తించలేడు. కానీ తమ యిష్టాయిష్టాలను తమ పిల్లపైన రుద్దడం అమెరికాలో సాగదు. వాళ్లో ఫోన్ చేస్తే పోలీసులు తల్లిదండ్రులను ‘అట్రాసిటీ’ కేసుమీద అరెస్టు చేసి పారేస్తారు. అలిగిన పిల్లలు కోపంతో కాస్సేపు కనిపించకపోతే అమెరికాలోని తల్లిదండ్రులు రకరకాల అనుమానాలతో భయభ్రాంతులవుతారు. చివరకు అక్కడి అమెరికన్ పోలీసు గూడా అలిగి వెళ్లిపోయిన పధ్నాలుగేళ్ల అమ్మాయితో “నా కిద్దరు పిల్లలు. ఇద్దరూ నీకంటే పెద్దవాళ్లే. ఐ కెన్ టెల్ యు దట్ బిహైండ్ దట్ క్లౌడ్ ఆఫ్ మాడ్నెస్ దేర్ యీజ్ ఎ సన్ కాల్డ్ లవ్. ది క్లౌడ్ ఈజ్ టెంపొరరీ. ఇట్ విల్ క్లియర్. నీ విషయంలో అది ఈ పాటికి క్లియర్ అయిపోయింది. ఐ విల్ ప్రూవ్ ఇట్ టు యూ … టునైట్ – ఇన్ టెన్ మినిట్స్. ఫస్ట్ ఐ షుడ్ కాల్ దెం. ముందుగా మీ నాన్న నెంబర్ నాకివ్వు… మీ అమ్మాయి ఒక అంకుల్ని తీసుకు వస్తోందని చెబుతాను” అంటాడు.

భారతదేశంలో పిల్లలకు తల్లిదండ్రులతోబాటు బంధువులూ, స్నేహితులూ, వుపాధ్యాయులూ వుంటారు. ముఖ్యంగా తాతలూ, అమ్మమ్మలూ, నాన్నమ్మలూ, బాబాయిలూ వుంటారు. యెన్ని రకాల గొడవలున్నా వొక సమాజం గూడా వుంటుంది. వాళ్ల వెనకో వూరు వూరే వుంటుంది. యీ విషయాన్ని గుర్తించిన హిల్లరీ క్లింటన్ లాంటివాళ్లు “పిల్లల్ని పెంచాలంటే వొక వూరు వూరే కావాలి” అని చెబుతున్నారు. (ఆమె రాసిన పుస్తకం పేరు It takes a village). యీ విషయాన్ని అమెరికాలో జీవిస్తున్న తెలుగువాళ్లు సైతం ఆలస్యంగా గుర్తించడమే జీవితంలోని వైచిత్రి. యిటువంటి సంక్లిష్టమైన జీవన విధానాన్ని చిత్రించడానికి రచయితకు సునిశితమైన దృష్టితోబాటు నిర్మోహత (detachment) కూడా వుండాలి. అప్పుడే “ది లోన్ డ్రమ్మర్” వంటి కథలు రాయగలుగుతారు. జీవితమే మూలసూత్రంగా, వాస్తవికతే ఆలంబనగా రాసే యిటువంటి కథలు చదువుతున్నప్పుడు కెనడా జీవన విధానాల్ని గుర్తించి కథలు రాసిన “ఆలిస్ మన్రో” గుర్తుకొస్తారు. ఆమె కథల్లో కూడా సిధ్ధాంతాల కతీతమైన, సమీకరణలకు లొంగని, సంక్లిష్టమైన జీవనగతులు పాఠకుల్ని విస్మయుల్ని చేస్తూ వుంటాయి.

అమెరికాలో స్థిరపడిన తొలితరం భారతీయులు మాత్రం తమదైన సంస్కృతీ సంప్రదాయాలను మరవలేరు. అమెరికాలో చనిపోయిన తన తమ్ముడికి ఉదారంగా విరాళాల నిచ్చిన అమెరికన్ల రుణం తీర్చడంకోసం, వొక అన్న తానూ అమెరికాకు వెళ్లి, అక్కడే డబ్బు సంపాదించి, వాళ్లకు అప్పుతీర్చడానికే జీవితాన్నంతా వెచ్చిస్తాడు (నాకు తెలిసిన టెన్సింగ్ నార్కే). మరో వ్యక్తి తాను చనిపోయినప్పుడు తనని పూడ్చడం కోసం తన స్వగ్రామం నుంచీ 23 కిలోల మట్టిని (యిండియా నుంచి విమానంలో అమెరికాకు వెళ్లేటప్పుడు 23 కిలోల బరువును మాత్రమే అనుమతిస్తారు) తీసుకెళ్తాడు. యింకోవ్యక్తి అమెరికాలో ఐటీ సాఫ్ట్వేర్ వుద్యోగాలు మారిపోయినప్పుడు, తనకు వారసత్వంగా వచ్చిన అర్చక వృత్తిని చేపట్టడానికి సందేహించడు.

వొకప్పుడు ఈ పరిస్థితులకు భిన్నంగా తల్లిదండ్రులు అమెరికనయిజవడమూ, పిల్లల్లో పాతకాలపు బుధ్ధులు మిగిలి వుండడమూ కూడా సంభవించవచ్చు. భర్త చనిపోయిన తర్వాత వొక భార్య తన వయసున్న మరోవ్యక్తితో కలిసి జీవించడం (Living together) మొదలెడుతుంది. అయితే ఆమె పిల్లలు మాత్రం అందుకు వొప్పుకోరు.

తానే వో కథలో చెప్పినట్టుగా శివకుమారశర్మగారు యిప్పటికీ, యెప్పటికీ భారతీయుడే (Still an Indian). విదేశాలకు వెళ్లి స్థిరపడిన భారతీయ విద్యాధికులు తమ మాతృదేశంలోని జరిగే ప్రతివిషయాన్నీ అప్రమత్తతతో పట్టించుకుంటూనే వుంటారు. తమ దేశంలో మంచిని పెంచడం కోసం, చెడును రూపుమాపడం కోసం తమ శక్తులనంతా వినియోగిస్తారు. శర్మగారి లాంటి రచయితలు తమ జన్మభూమిలో జరుగుతున్న అరాచకాలను తూర్పారబట్టడం కోసం కథలు రాస్తూ వుంటారు. స్వార్థమూ, లంచగొండితనమూ, దేశంలోని రాజకీయాల నెంతగా దిగజార్చాయో చూసి విలవిల లాడిపోతారు (స్వాభిమాన వ్రతం, సున్నాల పక్కన ఒకటి, ఊహాతీతం మొదలైన కథలు). దేశంలోని మంచిని చూసినప్పుడు పరవశమై పోతారు (రేపటి ఆశాకిరణాలు). తమ జీవితపు జ్ఞాపకాలను తలచుకున్నప్పుడు ఆనందంతో పులకించిపోతారు (పంచముఖి, ఆ నవ్వుకోసం). సార్వజనీనమైన సత్యాల అన్వేషణకు గూడా పూనుకుంటారు (రిచర్డ్ బాక్ నవలిక జొనాతన్ లిగింగ్స్టన్ సీగల్ను జ్ఞాపకం చేసే ‘శిఖరాగ్రాన,’ ‘పంచముఖి,’ ‘డెడ్మేన్ పేరడాక్స్’).

శివకుమార శర్మగారి కథల్ని చదువుతున్నప్పుడు పాఠకుడు మళ్లీ వొకసారి తన జీవితాన్ని గురించీ, తన ప్రపంచాన్ని గురించీ పునర్మూల్యాంకన చేసుకుంటారు. సాగివచ్చిన దూరాన్ని పరిశీలించి తన గమనమెలా సాగుతోందో తెలుసుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తాడు. తనలోని లోపాల్ని వెదికిచూసి, తనను మరింత మంచి మానవుడిగా తయారు చేసుకోవడానికి సన్నద్ధమవుతాడు. వుత్తమ సాహిత్యాని కింతకంటే మించిన ప్రయోజనమింకేముంటుంది?

మధురాంతకం నరేంద్ర
5 అక్టోబరు 2015
తిరుపతి

(‘విదేశగమనే’ కథాసంకలనం ముందుమాట నుండి)

పుస్తకం ప్రతులకు:
http://www.avkf.org/BookLink/display_titled_book.php?book_id=17329
AVK Fundation
Ph: 040-64512224

**** (*) ****